Má fhágaimid Raiftearaí as an áireamh, ba é seo an file tuaithe ba cháiliúla i gConnachta lena linn féin. Tá na hamhráin a chum sé in eagar ag Nicholas Williams in Riocard Bairéad: amhráin, 1978 (An Clóchomhar ) agus is é an scoláire sin is mó a rinne scagadh ar an seanchas ina thaobh agus ar na cuntais a scríobh lucht a chomhaimsire agus taistealaithe mar Patrick Knight (Erris in the Irish Highlands, 1836,), J.B. Trotter (Walks through Ireland in 1812, 1814 and 1817, 1819) agus Patrick Lynch (Loch an Oileáin), a bhfuil cuid den dialann a scríobh sé in 1802 i gcló ag Charlotte M. Fox in Annals of the Irish Harpers. Tugann litreacha a scríobh Knight chuig James Hardiman eolas breise agus tá fáil orthu in Acadamh Ríoga na hÉireann. Is beag má bhí aon fhile Gaeilge ó aimsir Uí Chearbhalláin ar chuir scríbhneoirí Béarla a oiread sin suime ann.

Is cosúil gur Búrcach a mháthair. Sa Bheairic, Iorras, Co. Mhaigh Eo, a saolaíodh é circa 1735-45 agus is ann a chónaigh sé go raibh sé meánaosta nuair a d’aistrigh sé go dtí An Carn in aice le Béal an Mhuirthead. Talmhaí agus múinteoir ba ea é ar feadh a shaoil. Phós sé faoi dhó; ba í Neansaí Tollet an chéad bhean agus is cosúil gurbh fheirmeoir maith láidir a hathair. Deirtear gur Phrotastúnach ba ea í agus gur éalaigh siad le chéile agus gur pósadh iad gan fhios don athair. D’éag sí tuairim 1790 agus ba í Máire Ní Mhóráin an dara bean. Meastar gur di a rugadh a mhac agus a iníon. Deir Dónall Ó Braonáin in DIB go raibh beirt leanaí aige agus gur bhall de Chonstáblacht Ríoga na hÉireann an mac. Deirtear freisin gur rugadh leanbh dó agus é ina bhaitsiléir. Bhí Riocard mór le mionuaisle an Mhuirthead agus chuireadh siad a mic ar scoil chuige. Maítear go raibh sé sna hÉireannaigh Aontaithe agus gur chaith sé tamall i bpríosún i 1798 nuair a bhí trí scór bliain aige. D’éag sé ar 8 Nollaig 1819, más fíor, agus tá sé curtha i reilig Mhainistir na Croise taobh thiar den Gheata Mór. Dhealródh sé nár fhoghlaim sé scríobh na Gaeilge go raibh sé ina fhear fásta. Chum sé beagán dánta i mBéarla ach tá a cháil ag seasamh ar na dánta ‘Preab san ól’ agus ‘Eoghan Cóir’.

Tá tuilleadh eolais faoin mbeatha seo ar fáil ar http://dib.cambridge.org/ »

Diarmuid Breathnach

Máire Ní Mhurchú