Bhain sé le réanna den phrós Gaeilge a bhí an-difriúil le chéile: bhuaigh sé duais Oireachtais ar ghearrscéal 1913, agus tháinig a leabhar deiridh amach 1975. Bhí sé ar na scríbhneoirí Gaeltachta ba dhíograisí a bhí ag féachaint le hábhar a chur ar fáil do dhaoine ar chaitheamh aimsire amháin acu an léitheoireacht. Ag an am céanna bhí Pádraic Óg in ann áilleacht agus fiántas na gceantar Gaeltachta a chur in iúl le friotal a mothódh an léitheoir boladh an tsáile agus na feamainne ann. Feiceann Micheál Ó Conghaile difriochtaí an-mhóra (Conamara agus Árainn 1880–1980: gnéithe den stair shóisialta, 1988) idir Ceol na ngiolcach, 1939 agus Déirc an díomhaointis, 1972 mar phictiúir den saol thiar. Thuigfeá ó thráchtas Uí Chonghaile gur foinse saibhir fíanaise i dtaobh ghnéithe den saol sin is ea saothar Phádraic Óig.

Sa Turlach Beag, Ros Muc, Co. na Gaillimhe a rugadh é 11 Márta 1893. Pádraic a bhí ar a athair agus ba í Nan Ní Fhéinneadha a mháthair. Bhí aon deirfiúr amháin aige. Má bhí gaol aige le Pádraic Ó Conaire (1882–1928) ba ghaol i bhfad amach é. Ó Maolchonaire an leagan den sloinne a d’úsáideadh seanathair Phádraic Óig agus de réir sheanchas na clainne is anoir a tháinig muintir Uí Mhaolchonaire go Ros Muc sa tseanaimsir, nó anoir aneas, b’fhéidir, ó oirthear an Chláir.

I Ros Muc a fuair Pádraic bunscolaíocht agus bhí sé ar na daltaí ba thúisce a d’fhreastail ar Scoil Éanna, Ráth Fearnáin: chuaigh sé isteach ann 7 Deireadh Fómhair 1908. Fuair sé scoláireacht le dul ann. Dúirt sé le Inniu 3 Samhain 1958 gur bhuail an Piarsach é uair faoi gur ghoid sé canta den cháca milis a bhí á choinneáil do chuairteoirí!

Bhí sé ar an gcéad duine riamh i ról Sheana-Mhaitiais nuair a chuir buachaillí Scoil Éanna dráma Iosagán ar siúl in Amharclann na Mainistreach. Fuair sé teastas múinteora i gColáiste Laighean samhradh 1910 agus é ina dhalta i Scoil Éanna go fóill. Rinne sé cúrsa oiliúna i gColáiste Chonnacht sa Spidéal 1911.

Ó Dheireadh Fómhair 1910 ar aghaidh bhí sé ag obair mar mhúinteoir taistil. Go 31 Iúil 1911 is i gCill Scíre, Co. Thír Eoghain, a bhí sé. Cuireadh an dlí air i dTríleac mar gheall ar bheith ag rothaíocht gan solas. D’fhág sé an chúirt agus gan focal Béarla labhartha aige. Um Shamhain na bliana sin ceapadh é ina mhúinteoir taistil in Iorras in áit Choilm Uí Ghaora. Béal an Átha an seoladh a bhí lena ainm nuair a bhuaigh sé an chéad duais ag Oireachtas 1913. I nGaillimh a bhí sé ar feadh cuid den tréimhse 1911–17.

Ceapadh é ina mhúinteoir taistil i dtuaisceart Uíbh Fhailí i nDeireadh Fómhair 1917. Cúpla mí ina dhiaidh sin tuairiscíodh go raibh 16 rang aige in aghaidh na seachtaine i Suí an Róin, Biorra, Beannchar. Tuairiscíodh in Fáinne an Lae 26 Eanáir 1918: ‘King’s County Independent contains the first instalment of an interesting and well-written novel of present day life in Ireland by Pádraic Óg Ó Conaire, the organiser of Offaly’. I Meán Fómhair na bliana sin ceapadh é ar bhuanfhoireann Choiste Teagaisc Teicniúil Chontae Uíbh Fhailí Thuaidh, an chéad uair b’fhéidir ag múinteoir taistil post a fháil ó údarás áitiúil i gceantar tuaithe. Ó 1920 go 1924 bhí post den chinéal céanna aige i gCill Dara agus ó 1926 go 1931 bhí sé fostaithe ag Comhairle Contae Luimnigh. Bhí cúrsai Gaeilge á reáchtáil aige i Ros Muc idir 1925 agus 1928 agus Colm Ó Gaora agus Criostóir Mac Aonghusa páirteach iontu.

Chaith sé scór bliain ina mhúinteoir Gaeilge agus thaistil cuid mhaith den tír ar a rothar. B’fhéidir gurbh fhearr chun na hoibre é ná cuid dá chomhghleacaithe: fear mór liathróide láimhe agus caitheamh meáchan ba ea é ina óige. Bhí sé tugtha don rothaíocht agus don fhoghlaeireacht mar chaithimh aimsire. Ní chaitheadh sé tobac ná ní óladh sé, cé gur bhreá leis comhluadar an tí tábhairne.

I 1913 chuir Seán T.Ó Ceallaigh faoi mhionn Bhráithreachas na Poblachta é agus ghlac sé páirt i gCogadh na Saoirse. Thug sé teachtaireacht ó Sheán Mac Diarmada go Béal Easa roimh Éirí Amach 1916.

Bhí sé ina ollamh i gColáiste an Spidéil ar feadh naoi mbliana déag. Ó 1931 go 1958 bhí sé ina aistritheoir sinsearach i dTeach Laighean. Nuair ba é polasaí Radio Éireann féachaint lena ceart a thabhairt do gach príomhchanúint, ba é Pádraic a scríobhadh agus a léadh téacs na nuachta thar ceann na gConnachtach, cé go raibh sé féin ar son an chaighdeáin nua. Ghlacadh sé páirt freisin sa chlár ‘Conas a déarfá?’ ar cuireadh tús leis 1947.

Bhí sé tamall ar choiste Chumann na bPiarsach agus bhí baint aige le bunú na hiarsmalainne i Ros Muc. D’eagraíodh sé oilithreacht bhliantúil go dtí é. Oilithreacht eile a rinne sé ar feadh dhá scór bliain ba ea Turas na Cruaiche. D’iompair sé lasta de chadhnraí suas go dtí an mullach nuair a bhí an chéad chraoladh á dhéanamh. Seachtain nó mar sin roimh a bhás dhreap sé an sliabh mar ba ghnách leis.

Ba iad na bunleabhair a scríobh sé: Mian a croi, 1922: Solus an ghrádha, [1923]; Cóilín Ó Cuanaigh, 1923; Anam an pháiste, 1924; Cara an mhic léighinn, 1924; Seoid ón iarthar órdha. 1924; An fraoch bán, 1924; Draoidheacht na fairrge, 1927; Droichead na Gaedhilge, 1927 (le T. Ó hEighneacháin); Éan cuideáin, 1936; Ceol na ngiolcach, 1939; Athaoibhneas, 1959; Fuine gréine, 1967; Déirc an díomhaointis, 1972; Liam Ó Maolruanaidh, 1975. Bhuaigh sé an chéad duais ag Aonach Tailteann 1924 le Seoid ón iarthar órdha.

Aistriúcháin leis is ea: Bean an fheilméara, 1936 (ar dhráma le Eden Philpotts): Ór Spáinneach, 1938 (Spanish Gold, le G.A. Birmingham); Lá samhraidh, 1938 (Summer’s day, dráma le Maura Molloy); An Tiarna Eadbhard, 1944 (Lord Edward, dráma le Christine Longford); An t-éan príosúin, 1944 (The jailbird le George Shiels); An Choróinn v. an Ceallach, 1953 (Trial at Green Street Courthouse, dráma le Roger McHugh); Seanchas na hóige, 1955 (ar leabhar le M.P. O’Connor). Chuir sé eagar ar Le linn m’óige. 1944 le Micheál Mac Ruaidhrí. Chumadh sé filíocht. Bhí comórtas filíochta ar siúl nuair a bhíothas ag oscailt an Ghairdín Cuimhneacháin i gCearnóg Pharnell, Baile Átha Cliath, agus bhuaigh sé an dara duais.

Phós sé Anastasia O’Connell ó Chluain Átha Buí, Béal Átha na Muice, Co. Mhaigh Eo. 1913 agus bhí triúr mac acu, agus iníon a fuair bás go hóg. Múinteoir ba ea Anastasia i mBéal Átha na Muice agus is ann a bhí a mbuanseoladh acu go dtí gur shocraigh Pádraic síos i bpost úd an aistritheora i mBaile Átha Cliath. Bhí sé ag iascach lena mhac Piaras i ngleoiteog i gCuan Chasla nuair a tháinig tinneas a bháis air agus d’éag sé 5 Lúnasa 1971. Tá sé curtha i mBéal Átha na Muice.

Tá tuilleadh eolais faoin mbeatha seo ar fáil ar http://dib.cambridge.org/ »

Diarmuid Breathnach

Máire Ní Mhurchú