Líon alt a aimsíodh: 29
Chuir Proinsias Mac Aonghusa eagar ar Tomás de Bhaldraithe: cuimhní cairde (1997); chomh maith le haistí ann lena dheirfiúr Caitlín, lena chliamhain Máirtín Ó Flathartaigh, a iníon Clíona agus a mhac Pádraic, tá cuntais ann ag Liam de Paor[q.v.], Proinsias Mac Aonghusa, Proinsias Mac Cana, Seán Mac Réamoinn, Eilís Ní Bhrádaigh, Anraí Ó Baoighealláin, Art Ó Beoláin[q.v.], Tomás Ó Concheanainn, Brian Ó Cuív[q.v.], Stiofán Ó hAnnracháin, Éamonn Ó hÓgáin, Máirtín Ó Murchú, Úna Uí Bheirn, agus Seosamh Watson, chomh maith lena ndúirt Micheál Mac Craith OFM ag Aifreann éagnairce Thomáis agus le leabharliosta cuimsitheach le Marion Gunn ··· ‘Le breis is trí scór bliain anuas tá Tomás de Bhaldraithe ag plé le léann na Gaeilge ··· Is beag duine nach n-admhódh go bhfuil a chuid oibre i rith na mblianta sin tar éis cur go mór le stádas na Gaeilge sa saol acadúil agus sa tsochaí trí chéile’; is mar sin a bhain Vivian Uíbh Eachach an ceann dá agallamh fada le Tomás in Comhar, Feabhra agus Márta 1995 ··· In Anois 27-28 Aibreán 1996 tá cuimhní agus eolas ag Máirtín Ó Murchú ··· Dúirt Tomás le Risteárd Ó Glaisne in Inniu 8 Nollaig 1972: ‘Bhí an Ghaeilge ó dhúchas ag mo sheanathair ..
Luann Ó Cearnaigh scoláirí a chuaigh i gcion air i nGaillimh: Tomás Ó Máille (1904–90), Síle Ní Chinnéide, Cáitlín Ní Mhaoilchróin, Tomás Ó Broin agus Diarmuid Ó Murchú (1895–1966) agus deir sé go raibh céim mháistir sa spioradáltacht aige ó Ollscoil Spokane sna Stáit Aontaithe
Ghlac sé Mac Murchú chuige féin níos deireanaí ··· D’éirigh idir Seán agus an Roinn faoi chúrsaí airgid ach thángthas ar réiteach agus fuair sé post mar eagarthóir cúnta ar an bhfoclóir nua a bhí á ullmhú ag an Dr Tomás de Bhaldraithe ··· I gcuntas air i ndiaidh a bháis dúirt Tomás Mac Síthigh go raibh Seán ‘misniúil, spridiúil, preabúil, scópúil, fial, flaithiúil, fáilteach’
Ba sheanaint í don Ghabha Gaelach (Micheál Ó Murchú) agus dúirt seisean linn gurbh ó Churrach Cheallaigh i bhFearann, leathshlí idir Corcaigh agus Maigh Chromtha, di ··· Breac-chainteoir dúchais í, deir a mac Tomás ··· Deirtear go raibh sé ina oifigeach eolais ag Tomás Mac Curtáin fad a bhí sé ina mhúinteoir taistil ··· Dúirt a mhac Tomás le húdair an chuntais seo go raibh sé greamaithe sa saol mar a bhí agus an impireacht ina buaic agus an Eaglais Chaitliceach ina buaic; ar shlite go raibh sé ró-bheacht i dtaobh Ghaeilge na Mumhan; nár ghabh a shuim sna canúintí eile rófhada ··· Ach dúirt Tomás freisin go raibh “meon chun tosaigh ar a linn aige maidir le litriú agus tuairim éigin de chaighdeán ann”
Ar 24 Bealtaine 1970 eagraíodh siompóisiam i Maigh Nuad in ómós dó agus labhair Tomás Ó Floinn, Seán Ó Ríordáin agus an tAthair Tadhg Ó Murchú ··· D’fhoilsigh Tomás de Bhaldraithe comhfhreagras in Clocha ar a charn, 1982, a thaispeánann go ndearna an sagart gearán ar leabhair le Pádraic Ó Conaire, go raibh siad graosta ··· Mhúin sé an teanga do scoláirí Gaeilge a linne: Tomás Ó Rathile, Eleanor Knott, Gearóid Ó Nualláin, an tAimhirgíneach, Cormac Ó Cadhlaigh ··· Ba iad seo a sheiceadóirí liteartha a mbeadh cead acusan amháin eagar a chur ar a shaothar: Osborn Ó hAimhirgín, an tAthair Gearóid Ó Nualláin, An Dr Feardorcha Ó Conaill, Norma Borthwick, an tAthair Risteard Pléimionn, Tomás Ó Rathile, Eleanor Knott
Sna 1940idí a d’éirigh sé cairdiúil le Tomás Ó Fiaich ··· ‘An cara is dlúithe a bhí aige i gcaitheamh a shaoil’ an tagairt atá ag Diarmaid Ó Doibhlin dó in ‘Tomás Ó Fiaich—saol agus saothar i Maigh Nuad’ (Maigh Nuad: Saothrú na Gaeilge 1795–1995, 1995 in eagar ag Etaín Ó Síocháin) ··· Bhunaigh sé féin agus Tomás Ó FiaichAn Sagart ··· An tAthair Tomás Ó Fiaich a thug an t-aitheasc os cionn na huaighe ··· An cuntas is cuimsithí, b’fhéidir, ar a obair sa Roinn Oideachais, go háirithe maidir le Buntús agus le hInstitiúid Teangeolaíochta Éireann, is in ‘Buntús Gaeilge agus Bunú ITÉ’ le Tomás Ó Domhnalláin[q.v.] atá sé (in Dán do Oide: Essays in Memory of Conn R
Tá a bheathaisnéis scríofa ag Tomás Ó Canainn agus Gearóid Mac an Bhua: Seán Ó Riada, a shaol agus a shaothar, 1993 ··· Deireadh an tOllamh Fleischmann le Tomás Ó Canainn ‘nach raibh mac léinn aige riamh ba chliste ná ba cheolmhaire’ ná é ··· Is de réir a chéile a tharla an t-athrú meoin: bhí sé ar dhuine de na moltóirí i gcomórtais ceoil an Oireachtais i 1955; scríobhadh sé corralt faoi ainm cleite in Comhar d’fhonn pinginí a shaothrú; chuaigh na hOícheanta Seanchais i Halla Damer i gcion air; thar aon ní eile, chuir cuairt ar Dhún Chaoin i 1959, ar chuireadh an Athar Tadhg Ó Murchú [B1], duine dá mhúinteoirí i bhFearann Phiarais, draíocht air ··· Teideal ar chaibidil ag Tomás Ó Canainn is ea an cheist ‘Cé acu Seán Ó Riada?’ ··· Bhí sé ina chomhairleoir agus ina léirithoir acu nuair a bhí a gcéad fhadcheirnín á ullmhú acu: chóirigh sé na hamhráin Ghaeilge a chan Tomás Ó Súilleabháin agus rinne an tionlacan pianó
Scríobhadh péire beathaisnéis Ghaeilge: Cathal Brugha, 1942 lena chara ‘Sceilg’ (Seán Ó Ceallaigh) [B3] agus Cathal Brugha: a shaol is a thréithre, 1969 lena nia Tomás Ó Dochartaigh ··· Pairneilíteach ba ea Tomás agus chreid a mhuintir go raibh sé ina bhall de na Fíníní ··· Nuair a glanadh na fiacha go léir bhí Tomás fágtha gan ghnó, gan airgead ··· D’éag Tomás in 1899 agus is ar Chathal a thit cúram na clainne ··· Scríobh Aindrias Ó Céileachair [B3], Seán Ó Ciarghusa [B2], Micheál Ó Murchú agus Diarmuid Ó Muimhneacháin [B2] dánta caointe
I bpáirtíocht leis an Athair Tomás Mac Giolla Sheanaigh[B3] agus Séamus Ó Murchú d’eagraíodh sé cúrsaí samhraidh do mhúinteoirí sa choláiste agus bhí ag obair do Chonradh na Gaeilge ··· I nGaeilge a líonadh foirm 1911: Peadar (62); Áine (59); Tomás, sclábhaí (33); Micheál (30), sclábhaí; Seoirse (23), múinteoir Gaeilge; Máire (15); Mairéad (11)
Liostaíonn an scoláire foclóireachta Tomás de Bhaldraithe cuid de na lochtanna atá air in ‘Foclóirí agus foclóireacht na Gaeilge’ (The Maynooth Review Bealtaine 1980 Iml ··· “A dustbin” a thug Tomás F ··· Is iad na haistí sa leabhar: ‘Dineen in the Gaelic League: Trouble and Strife’ (Diarmuid Breathnach); ‘The Lexicographical Contention of Mícheál Ó hIceadha and Pádraig Ó Duinnín’ (Mícheál Briody); ‘Key Witness to the Irish Song Tradition’ (Breandán Ó Madagáin); ‘Dinneen’s Dictionaries of 1904 and 1927: ‘Background, use of Historical Dictionaries and of Contemporary Informants’ (Seán Ua Súilleabháin); ‘Dinneen and Ó Dónaill’ (Máirtín Ó Murchú); ‘Dinneen’s Legacy: The Present State of Irish Lexicography’ Bhí baint mhór ag an Duinníneach le Conradh na Gaeilge sa tréimhse 1900–1909, é ina bhall den Choiste Gnó agus de na fochoistí a raibh cúraimí an litrithe, an oideachais, na timireachta agus na bhfoilseachán orthu
B’fhéidir gur chun díoltas a agairt ar a chomharba sa Freeman, Tomás Ó Máille[q.v.], a scríobh Sceilg léirmheas an-ghéar in Irish People, Aibreán 1906, ar Amhráin Chlainne Gaedheal (1905) arbh iad Tomás agus a dheartháir Micheál[q.v.] a chruinnigh agus a chuir síos iad ··· Deirtear nach nglacadh sé féin ná Cathal Brugha na tuarastail a bhí ag dul dóibh mar airí (Cathal Brugha: a shaol is a thréithre, 1969, le Tomás Ó Dochartaigh) ··· Is iomláine go mór a bhfuil d’eolas ar pháirt Uí Cheallaigh sa chumann sin in Cumann Buan-Choimeádta na Gaeilge: tús an athréimnithe (2001) le Máirtín Ó Murchú
Dúirt Liam Ó Murchú faoin eolas beathaisnéiseach in Cúirt an Mheán-Oíche, 1949: ‘As “cairt” a scríobhadh sa bhliain 1846 agus a tugadh dó is ea a bhunaigh sé an cur síos seo; níl aon tuairisc ar an “gcairt” ó shin ...’ (Cúirt an Mheon-Oíche, 1982) ··· Scríobh Tomás Ó Rathile léirmheas ar an eagrán den Chúirt a chuir Risteard amach i 1912 agus thaispeáin conas ba cheart tabhairt faoin obair ··· Ar 25 Lúnasa 1974, nocht Tomás Ó Domhnaill, Aire na Gaeltachta, plaic ar an teach inar rugadh é agus ina bhfuil a lucht gaoil ina gcónaí go fóill
Phós sí ar dtús Tomás Mac Muiris, tiarna Lic Snámha, Co ··· Ó Murchú in Éigse 27, 1993
Ba iad Tomás Ó Murchú, ceannaí muc, agus Síle Ní Mhaoilriain a thuismitheoirí
Ba é Seán Ó Murchú (‘Purge’) a hathair agus ba í Bríd Ruiséal a máthair ··· Ba é Micheál Ruiséal[q.v.], file, seanathair Eibhlín agus ba uncail léi an Tomás Ruiséal arbh iad saighdiúirí na Breataine a mharaigh é i gCarraig an Chabhaltaigh, Co
Tá cuntais air: sa réamhrá a chuir Tomás Ó Floinn[q.v.] le Drúcht an ghleanna; rogha dánta agus dánta nua, 1986; i ndiaidh a bháis ag Gabriel Rosenstock in Comhar, Samhain 1988 ··· File ba ea a athair agus bhí cáil na filíochta ar an bhfear oibre a bhí acu, Seán Ó Murchú
Luann Tomás Ó Concheanainn[B2] deirfiúr dó, Bean Uí Bhriain, a bhí ina múinteoir scoile i nGleann na gCoileach in aice Chill Orglan (An Claidheamh Soluis 31 Márta 1900) ··· É féin agus an tAthair Pádraig Ó Murchú a bhunaigh Feis Charman an bhliain sin
‘Tadhg Ó Murchú: Béaloideasóir’ le Tomás Ó hAilín in Éigse, Iml ··· In Béaloideas 75 (2007) tá ‘Folklore collecting in County Clare: Tadhg Ó Murchú’s Second Visit (1943)’ le Patricia Lysaght agus in Béaloideas 76 (2008) tá aiste ag an scoláire céanna: ‘Folklore collecting in Co ··· Clare: Tadhg Ó Murchú’s Third Visit (1950)’
I measc a dhaltaí i gColáiste na Carraige Duibhe bhí Éamonn de Valera agus Tomás Ó Rathile[B2] ··· Thug an tOllamh Máirtín Ó Murchú eolas air i gcúpla léacht statúideach de chuid Scoil an Léinn Cheiltigh (Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath) i 1999–2000 ··· Joyce’s Forus Feasa ar Éirinn and the poem Oisín air Thír na n-Óg.’ Thuairimigh Ó Murchú go mb’fhéidir gur mhúin sé roinnt Gaeilge do de Valera agus gurbh é a mhúscail spéis Uí Rathile i nGaeilge Chontae an Chláir
Is é an lúb dheireanach é, agus an duine is lú a raibh eolas air, sa slabhra d’eagarthóirí a bhí ag páipéir Chonradh na Gaeilge i rith 1899-1932: Eoin Mac Néill [B4], Eoghan Ó Neachtain [B3], Pádraig Mac Piarais [B4], Seán Mac Giollarnáth [B3], Piaras Béaslaí [B1], Colm Ó Murchú [B2], Pádhraic Ó Domhnalláin [B2], Shán Ó Cuív [B2], Leon Ó Broin, Séamus Ó Grianna[B2], Maoghnas Ó Domhnaill ··· ‘Níl aon amhras ná go n-éiríonn le Tomás Bairéad[B2] (agus le Maoghnas Ó Domhnaill) léiriú cruinn dea-inste a thabhairt ar an saol is ar an iompar is dual d’ainmhithe is d’éanlaith na tuaithe’
Nuair a cuireadh an tAthair John Murphy, nia le Seán Ó Murchú[q.v.], Easpag Chorcaí, chuig an paróiste, d’fhill an chuid ba mhó dá phobal ar an Eaglais Chaitliceach ··· Léirigh Tomás Mac Anna é ag Féile Amharclannaíochta Bhaile Átha Cliath 1985
Ó Murchú in Cúirt an Mheon-Oíche, 1982 (An Clóchomhar), is túisce sa dara leath den bhfichiú haois a rinne tréaniaracht ar eolas cinnte i dtaobh an fhile a aimsiú agus tugann sé freisin san eagrán sin sleachta as na cuntais a scríobh Seán Ó Donnabháin[q.v.], Eoghan Ó Comhraí[q.v.], agus Seán Ó Dálaigh[q.v.] ··· Tá an tagairt seo ag Eibhlín Ní Dhonnchadha in Tomás Ó Conchubhair agus a chuid filidheachta, 1953: ‘Timpeall leathmhíle slí ó 12 Duke Street, Piccadilly, bhí cónaí ar tháilliúir eile a chuaigh anonn go Sasana le linn Thomáis agus a bhí ag gabháil dá cheird thall—Andrew Bugley, cliamhain Bhriain Merriman, a chónaigh ag 6 Denzelle Street, Clare Market.’ Tá aiste ag Séamas de Barra ··· Ó Murchú leis gur ag Antoine Ó hÍomhair in Inis Díomáin tuairim 1839 a bhí lámhscríbhinn átagrafaithe Mherriman féin den Chúirt ··· B’éigean do Ó Murchú céad éigin de lámhscríbhinní a scagadh go cúramach sular bheartaigh sé a eagrán a bhunú ar an lámhscríbhinn sin
Tá eolas ar a bheatha ag Máirtín Ó Murchú in Scéala Scoil an Léinn Cheiltigh, Uimhir 5, Márta 1992; ag Kim McCone in Léachtaí Cholm Cille XXVII, 1997; in Dáithí Ó hUaithne: cuimhní cairde (1994) in eagar ag Tomás de Bhaldraithe[q.v.] agus Proinsias Mac Aonghusa[q.v.]; ag Breandán Ó Buachalla [q.v.] in Scríobh 5, 1981; ag Proinsias Mac Cana[q.v.] in Ériu xxxiv, 1983; in DIB ag Diarmaid Ferriter; ag Seán Mac Réamoinn[q.v.] in Comhar, Iúil 1981, alt a bhaineann go háirithe leis an bpáirt a bhí aige i bhforbairt na hirise sin ··· San alt sin ag Máirtín Ó Murchú tá fótachóip i gcló d’fhoirm iarratais Uí Uaithne i 1941 ar phost san Institiúid ··· Deir Ó Murchú: On this evidence, the name of David Greene must be added to the list of promising young scholars who failed to overcome T
Professor Dillon [Tomás Diolún B2] states that, when first O’Looney went to Dublin, he was quite unversed in the ways of city life and had frequently to be rescued from embarrassing situations by Sullivan ··· Gheofar tuiscint ar an tábhacht a bhain leis i gCumann Buan-Choimeádta na Gaeilge in Cumann Buan-Choimeádta na Gaeilge: tús an athréimnithe, 2001 le Máirtín Ó Murchú
Is ann a bhunaigh Cormac féin, Tomás Mac Donnchadha (1878–1916) agus Pádraig Ó Cinnéide an ceardchumann Cumann na Meánmhúinteoirí (ASTI) ··· Scríobh an tAthair Tadhg Ó Murchú cuntas ar a shaol in Feasta Feabhra 1961
Bhíodh ardchlú ar Choláiste Bhríde sna blianta sin – bhaist an Cairdinéal Tomás Ó Fiaich ‘Ollscoil na Gaeltachta’ uirthi ··· Sna 1970idí agus sna 1980idí ba ghnách le Micheál Ailf Ó Murchú, léachtóir le Gaeilge san ollscoil, cuid mhac léinn Ollscoil Uladh a thabhairt chuig John le héisteacht le saibhreas cainte nach raibh a leithéid ag mórán eile
Deir Ó Murchú, sa réamhrá leis an tuarascáil: ‘Ní nach ionadh, táim fíorbhuíoch chomh maith de Nessa Ní Shéaghdha, a thoiligh a cuimhní pearsanta ar sheanscoláirí Scoil an Léinn Cheiltigh a bhreacadh dúinn.’ Ar éigean a luann sí an Rathaileach [Tomás Ó Rathile] agus is mó den ghreann ná den searbhas atá ina bhfuil le rá aici i dtaobh Myles Dillon, Dan Binchy agus Mhichíl Uí Bhriain ··· Ag a haifreann éagnairce sa Choláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath, dúirt an tOllamh Máirtín Ó Murchú: ‘Agus scoláire cumasach ó thús a bhí inti, scoláire nár lig don éagóir phearsanta, ná don leathcheal, í a chlaonadh riamh óna gairm ··· Ach ar a shon sin, bhí teanntás gairmiúil inti mar scoláire: bhí sí deimhnitheach i gcónaí dá cuspóir, feasach faoi chaighdeáin, agus ar a soiléireacht faoina réimse cumais.’ Tá cuntas uirthi: ag Pádraig Ó Fiannachta in Éigse, XXVII 1993; ag Máirtín Ó Murchú in Scoil an Léinn Cheiltigh 6, Bealtaine 1993 ··· Deir Ó Murchú: ‘…agus is cuid dár n-oidhreacht litríochta anois é an seicheamh filíochta a spreag sí uaidh . ··· Deir Ó Murchú faoin eagrán sin den Agallamh: ‘Léirigh an saothar sin go háirithe an tsith a bhí inti mar scoláire, an cumas a bhí inti leanúint don obair gan staonadh dá imigéiniúla an cuspóir; cumas riachtanach má tá an bhunobair atá fós de dhíth go mór orainn le cur i gcrích in aon chor; cumas nach bhfuil ar fáil go forleathan.’ Nuair a cuireadh ar ceal an scéim Leabhair ó Láimhsgríbhnibh i 1945, aistríodh an fhoireann agus a gcuid oibre go Scoil an Léinn Cheiltigh
Bhí beirt deartháireacha ag Gearóid, Seosamh a chaith tamall ag teagasc i gColáiste Mhuire ar an gCnoc Beag i gCeatharlach agus a bhí ina dhiaidh sin ina aturnae in Inis Córthaidh, agus an tAthair Tomás, agus bhí ceathrar deirfiúracha aige, a bhfuair duine díobh bás go hóg ··· Mhair cuid acu le chéile in aon árasán beag amháin tráth agus bhíodar ag dul d’obair Chraobh na hAiséirí go lánaimseartha, nach mór’ (Mac Aonghusa); ba iad an Cuinneagánach féin, Ó Liatháin, Ó hUiginn, Éamonn Mac Murchú agus Mac an Bheatha na baill sin: is é a bhí gceist go dtabharfadh gach duine iomlán a thuarastail mar mhalairt ar lóistín agus béilí; prátaí bruite amháin a bhíodh acu dá ndinnéir
Nuair a bhain sé céadonóracha amach i scrúduithe na chéad bhliana, mhol an tAthair Tadhg Ó Murchú dó dul leis an Léann Ceilteach, Nua-Ghaeilge mar phríomhábhar agus Luath- agus Nua-Bhreatnais mar fho-ábhair ··· In 1966 ceapadh ina rúnaí é ar an gcoiste a bhí le Tiomna Nua a sholáthar, agus cé nár theastaigh uaidh bheith ina eagarthóir ar an mBíobla iomlán, bhí gach leabhar foilsithe aige faoi 1978, agus nuair a bronnadh seic ar an gCairdinéal Tomás Ó Fiaich ar seisean le Pádraig, ‘Tóg agus déan.’ Ar na gradaim a bronnadh ar Phádraig Ó Fiannachta tá: Duais Dhubhghlas de hÍde don Litríocht (1969); Uachtarán an Oireachtais (1982); Uachtarán Dhámhscoil na Mumhan, Moinsíneoir ón Pápa Eoin Pól II (1998); Compánach d’Ord na gClann (2013); Duais Chultúrtha an Chumainn Staire Ghaeil-Mheiriceánaigh (2015)