Líon alt a aimsíodh: 19
Bhí sin íorónta ar bhealach mar is le cúrsaí teanga a bhí a shaol caite ag Tomás; b’é a chreideamh gurb í an teanga ‘máistir na n-ealaíon’ ··· I mBaile Átha Cliath a rugadh Tomás ar 27 Márta 1907 ··· Ba Chorcaíoch a athair Tomás agus ba Chiarraíoch a mháthair Bríd Ní Mhathúna ··· Fuair an t-athair bás nuair a bhí Tomás agus an seisear leanaí eile an-óg agus b’éigean do Thomás tosú ar a phá a thuilleamh sa státseirbhís nuair a d’fhág sé an bhunscoil ··· In 1937 scríobh Tomás paimfléad You may revive the Gaelic language
Tá cuntas ar an gcaidreamh sin ag Seán Ó Coileáin in Scríobh 4 (1979) (‘Tomás Ó Criomhthain, Brian Ó Ceallaigh agus An Seabhac’) ··· I rith na seacht mbliana dár gcionn bhíodh comhfhreagras aige le Tomás Ó Criomhthain, Micheál Ó Gaoithín agus Eibhlín Ní Shúilleabháin ··· Choinníodh sé pinn, páipéir, leabhair, tobac agus eile le Tomás agus chuireadh Tomás a chuid scríbhinní chuige ··· Tá an aiste is cuimsithí fós ina thaobh i gcló ag Muiris Mac Congháil in Oidhreacht na mBlascaod, cnuasach aistí in eagar ag Aogán Ó Muircheartaigh (1989)
I measc na scoláirí a bhí ag foghlaim uaidh bhí Vernon Hull [q.v.], Tomás Ó Rathile [q.v.], Osborn Bergin [q.v.] agus D ··· Uncail do Sheán ba ea Dónall Ó Muircheartaigh, máistir scoile Dhún Chaoin ··· Scríobh Tomás Luibhéid [q.v.] aiste ina thaobh in Feasta Samhain 1977: “Strapaire d’fhear scafánta ba ea é ina mheánaois, é leathanghuailleach, deásheasaimh, uaisleacht agus uaibhreacht ina chló agus é ag cur an bhóthair de le maorgacht phrionsa ..
Thug Tomás Ó Muircheartaigh [B1], Uachtarán Chonradh na Gaeilge, aitheasc os cionn na huaighe i nGlas Naíon ··· Phós sí Tomás Ó Maoláin, Árannach, Rugadh Micheál ar 17 Aibreán 1881 ··· Bhí ar a laghad beirt mhac eile aici, Peadar agus Tomás ··· Is lena mac Tomás, a bhí ina bhúistéir i gCnoc an Línsigh, Co
That book, An tOileánach, is the superbest of all books I have ever read’ (Irish Times 3 Eanáir 1957—i gcló ag Breandán Ó Conaire in Tomás an Oileáin, 1992) ··· Cnuasach de chainteanna a tugadh ar Raidió na Gaeltachta caoga bliain i ndiaidh bhás Uí Chriomhthain is ea Oidhreacht an Bhlascaoid (1989) in eagar ag Aogán Ó Muircheartaigh ··· Leabhair chritice is ea An tOileánach léannta (1988) le Mairéad Nic Craith agus Tomás Oileánach: fear idir dhá thraidisiún (1992) le Seosamh Céitinn ··· ‘Lá San Tomás, sa mbliain 1856, is eadh rugadh mé’ an chéad abairt in An tOileánach (1929) ··· ‘Scoláire Dhónaill a thugtaí air,/ Nó Tomás Criomhthain—/ D’éalaigh an Mac as a shloinne / Le síon is le haimsir / Is ina ionad tháinig Ó ...’ (sa dán ‘I gcuimhne bhás an Chriomhthanaigh (1937)’ in Iomairí críche (1991) le Pádraig Ua Maoileoin)
Saor cloiche agus tógálaí ba ea a athair Tomás ··· Trí dhuine déag clainne a bhí acu agus ba é Tomás an ceathrú duine den naonúr a mhair ··· Is mar seo a bhí a mhuintir i nDaonáireamh 1911 sa tSráidbhaile: Thomas Flynn (40), ‘brick and stone layer’, a bhean Mary (30), Béarla agus Gaeilge acu beirt agus iad pósta le ceithre bliana; a dtriúr mac, ar duine díobh Tomás a bhí trí mhí d’aois, agus iníon ··· Thug sé le fios in Inniu 13 Lúnasa 1971 (‘Tomás Ó Floinn ag comhrá le Risteárd Ó Glaisne’) go raibh a lán cainteoirí dúchais Gaeilge sa chomharsanacht nuair a bhí sé óg agus go raibh ‘a bheagán nó a mhórán’ di ag a athair ··· ‘Ba é an Bráthair Ó Muircheartaigh a bhí ina uachtarán ar Choláiste Chaoimhín, agus de bharr a ndúirt seisean faoi, tairgeadh post sa mheánscoil nua lán-Ghaelach, Coláiste Mhuire
Taobh istigh de shé mhí bhí ardú céime faighte aige go fo-oifigeach feidhmeach sa Roinn Oideachais, agus roinnt míonna ina dhiaidh sin fuair sé ardú céime eile nuair a ceapadh é in aois a fiche bliain, an rúnaí ab óige riamh, ag an Aire Tomás Ó Deirg, ó Chathair na Mart, Co ··· Mar gheall ar an spéis a léirigh Whitaker in Tuarascáil an Choimisiúin um Athbheochan na Gaeilge (1963) faoi chathaoirleacht an Chairdinéil Tomás Ó Fiaich, aistríodh cúram an pháipéir bháin go dtí an Roinn Airgeadais agus d’oibrigh sé le Séamus Ó Ciosáin ar Athbheochan na Gaeilge (1965) ··· In 1975 d’iarr Aire na Gaeltachta, Tomás Ó Dómhnaill, ar Whitaker a bheith ina chathaoirleach ar Bhord na Gaeilge, a bhí le teacht in áit Chomhairle na Gaeilge, a raibh sé ina bhall di ··· Whitaker’s 80 years (1996) in eagar ag Fionán Ó Muircheartaigh agus beathaisnéis, T.K ··· Ó Muircheartaigh, F
In Feasta Iúil 1964 tá ‘Seán Dathach: ómós do Sheán Ó Súilleabháin (1906-1964)’ ag Tomás Ó Muircheartaigh[B1] agus ‘Ealaíontóir Éireannach’ ag Muiris Mac Conghail (Maurice MacGonigal 1900-79) ··· Deir Ó Muircheartaigh (op cit): ‘Is beag duine de shaol liteartha agus cultúrtha na hÉireann nár dhein Seán portráid nó líníocht de...’ ··· Deir Ó Muircheartaigh: ‘An chéad uair dó ar an Daingean, chuala sé Gaeilge á labhairt mar ghnáth-theanga i gcaidreamh an tsaoil, agus bhain sé sásamh anama aisti ··· Tharraing sé pictiúr máistriúil de; ach is baolach gur cheap Tomás bocht gurbh ealaíontóir den dara grád é Seán de bhrí nár bhain sé úsáid as an “mbosca dubh” (an ceamara).’ Tá cuntas taitneamach ag an Muircheartach ar an gcaoi ar tharla portráid Pheig Sayers[B5] le Seán a bheith ina sheilbh aige
Scéalaí mór a hathair, Tomás Sayers, agus ba í Peig Ní Bhrosnacháin a máthair ··· Thit duine den seisear clainne, Tomás, le faill in 1920 ··· Deir Pádraig Ó Fiannachta in Oidhreacht an Bhlascaoid (1989) (in eagar ag Aogán Ó Muircheartaigh) go raibh lámh Mhaidhc go trom ar an leabhar
Sheas sé féin, Annraoi Ó Liatháin [B1], agus Tomás Ó Muircheartaigh [B1] sa toghchán d’uachtaránacht an Chonartha 1950 nuair is ag an Liathánach a bhí an bua
In 1839, casadh air an Bíocunta Áth Dara (Edwin Richard Wyndham-Quin [q.v.]), fear a raibh spéis aige féin agus ag deartháir a chéile, William Monsell, in obair oideachais agus iompúcháin an Irish Society agus ina raibh ar bun ag Tomás Ó Muircheartaigh[q.v.] i gCeann Trá, Co
Bhí spéis aige in obair oideachais agus iompúcháin an Irish Society agus ina raibh ar bun ag Tomás Ó Muircheartaigh [q.v.] i gCeann Trá, Co
Ba é Micheál Ruiséal[q.v.], file, seanathair Eibhlín agus ba uncail léi an Tomás Ruiséal arbh iad saighdiúirí na Breataine a mharaigh é i gCarraig an Chabhaltaigh, Co ··· Bhí an dúspéis aici i stair agus i bpearsana a dúiche féin agus tá aisti léi in: Oidhreacht an Bhlascaoid (Ó Muircheartaigh 1989); Ár bhfilí (Ó Fiannachta 1991); Is cuimhin linn Kruger (Ó Dúshláine 1994)
Thóg Tomás Ó Muircheartaigh[B1] grianghraf taitneamhach de dar teideal ‘Broic is míolta gearra, creabhair na ngoba fada’ agus é ag stiúradh cóir ag aeraíocht i nDún Droma (i gcló in An Muircheartach ..., 1970)
Bhí sé ar dhuine den choiste triúir, le Tomás Ó Muircheartaigh[B1] agus Leon Ó Dubhghaill[B1], a ceapadh i 1947 chun an míosachán Feasta a thabhairt ar an saol
Ceapadh é ina shagart cúnta ag an Athair Tomás Ó Muircheartaigh i mBaile an Fheirtéaraigh agus, nuair a d’éag seisean i 1966, chaith sé 22 bliain ina shagart paróiste ann
Thacaigh sé le feachtas Mhuintir na Gaeltachta sna 1950idí agus go háirithe leis an bhfeachtas a bhí ar bun i Maigh Eo ag cisteoir na heagraíochta sin, Harry Ó Corrduibh[B5]; bhí sé ar an ardán i dTeach an Ard-Mhaoir i mBaile Átha Cliath 6 Deireadh Fómhair 1956 in éineacht le Máirtín Ó Cadhain[B4], Dónall Ó Móráin[q.v.], an tAthair Éamonn Ó Doibhlin[B5], Tomás Ó Muircheartaigh[B1] agus Ó Corrduibh
Teach mór airneáin ab ea an ceann inar tógadh é agus thosaigh Mac Síthigh ag bailiú scéalta agus seanchais, é go mór faoi thionchar ag uncail dá chuid, Tomás, a raibh cónaí air i mBaile Átha Cliath ··· Bhí Holden, a chomharsa agus a chomrádaí Ó Beaglaoich agus Breandán Pháid Ó Muircheartaigh leis ar an Naomh Gobnait (‘Naomhóg na Tinte’), a thóg sé féin agus Holden, nuair a thug siad faoi ‘Camino na Sáile’ chuig La Coruña ar dtús agus as sin go Santiago de Compostela na Spáinne, aistear ar chuireadar trí shamhradh i leataobh dó
Is ag brath ar stair Chiarraí le Jeremiah King (King’s history of Kerry, history of the parishes in the county, with some antiquarian notes and queries, 1907–12) atá an Duinníneach nuair a deir sé gur crochadh Piaras agus deartháir a chéile, an tAthair Tadhg Ó Muircheartaigh, Doiminiceach, ar Chnocán na gCaorach i gCill Airne 15 Deireadh Fómhair 1653 ··· Tá a dhán grá ‘Léig dhíot th’airm, a mhacaoimh mná’i gcló ag Tomás Ó Rathile[B2] in Dánta grádha: an anthology of Irish love poetry (1926)