Aimsíodh breis is 50 alt. Níl á liostú anseo ach an 30 ceann is fearr a fhreagraíonn do d'iarratas.
They returned two years later, and then Tadhg married Anna Mohuny of Tuonafarna.’ Is i 1577 a bhí an Brianach óg i gcúirt Eilíse agus deir Leerssen i dtaobh Thadhg a bheith ina theannta: ‘That seems difficult to reconcile with Tadhg’s birth-date of 1570 as given by O’Flanagan.’ Deir Bruodinus go raibh sé oilte sa Laidin, sa Ghréigis, sa Bhéarla agus sa Ghaeilge ··· Tagraíonn scoláirí de ghnáth, agus McGrath go háirithe, do na tuairiscí sa 17ú haois: Propugnaculum Catholicae Veritatis ..., 1669 le Antonius Bruodinus [Antoine Mac Bruaideadha q.v.], garnia le Tadhg, sa Bhoihéim; do chuntas Theophilus O’Flanagan[B6] in Transactions of the Gaelic Society of Dublin, 1808, an té ba thúisce a luaigh 1570 mar bhliain a bhreithe; agus do chuntas Éadbhard Ui Raghallaigh[B6] in A chronological account of nearly four hundred Irish writers, 1820 ··· Tuairim 1617, chuir Tadhg tús leis an Iomarbhá le ‘Olc do thagrais, a Thorna’, é ag gearán gur thug file sin an 5ú haois tosach do Leath Chuinn; thug Lughaidh Ó Cléirigh [q.v.] freagra air ··· Thug Bruodinus ‘magna sed inutilis controversia’ air agus scríobh Flaithrí Ó Maoil Chonaire[q.v.]: ‘Lughaidh, Tadhg agus Torna, / filí eólcha bhur dtalaimh, / coin iad go n-iomad feasa / ag gleic fan easair fhalamh’ ··· Deir Leerssen: ‘Tadhg Mac Bruaideadha is usually mentioned as one of the leading literati of his day, and his family as one of the great bardic families, alongside the Ó Dálaigh, Ó hUiginn, Mac Aodhagáin, Ó Cléirigh and Mac an Bhaird poets
Ag tagairt don bhliain 1702 deir MacNamee: ‘This Tadhg, fourth of the name, was still living in Crossfield, being then over ninety years old,’ Ach tá marbhna ar Ghearóid óg Ó Rodaighe, athair Thaidhg, a d’éag 1680, i gcló ag Ó Ciardha agus deir seisean faoin nGearóid seo: ‘...más fíor don bhfile fuair sé bás agus é fós ina fhear óg.’ Má bhí 91 bliana ag Tadhg i 1702 bhí sé 69 bliana d’aois nuair a d’éag a athair ina fhear óg ··· Bhí Leabhar Fhiodhnacha i gcúram a sleachta, an Tadhg s’againne ina measc, anuas go 1836 ··· Tá cuntais ar Thadhg: ag H.R ··· Ó Ciardha; in aiste dar teideal ‘Tadhg O Roddy and Two Surveys of Co ··· Liatroma, a rugadh Tadhg
Rugadh Tadhg Ó Scanaill ar 9 Bealtaine 1883 ··· Bhí Tadhg sa scoil náisiúnta i mBaile Bhuirne i dtosach agus ansin igColáiste na Toirbhearta i gCorcaigh ··· Piaras Béaslaí, Colm Ó Murchadha agus Tadhg ba mhó faoi deara An Fáinne a bhunú in earrach 1916 ··· Chuir sin i gceann Taidhg fáinne a bheith mar chomhartha acu agus aige féin a bhí an chéad fháinne riamh (‘Bunú an Fháinne’ in Iris an Fháinne, Lúnasa 1922) ··· Bhí Tadhg sna hÓglaigh ach nuair a fuair sé ordú cealaitheach Mhic Néill um Cháisc 1916 d’imigh sé féin agus Colm Ó Murchadha ar a laethanta saoire ag rothaíocht go dtí Tiobraid Árann
We find in manuscripts of Tadhg Ó Neachtain his full share of such material – lexicographical and grammatical, much of it culled from older glossaries, with copious additions of his own.’ Deir Piatt: ‘Bhí iarracht den pedant i dTadhg: bhí leabhar “crua-Ghaeilge” ar a dtugtar “An Sanasán Gaeilge” le Michél Ó Cléirigh, sa teach aige agus é ag iarraidh caint nádúrtha a linne d’fheabhsú le rudaí as.’ Tá tuilleadh eolais faoin mbeatha seo ar fáil ar http://dib.cambridge.org/ » ··· Tá léirithe ag Breandán Ó Buachalla in Aisling ghéar (1996), sa scagadh a dhéanann sé ar an ábhar ilghnéitheach atá sna 25 lámhscríbhinn dá shaothar sa Leabharlann Náisiúnta, san Acadamh Ríoga agus i gColáiste na Tríonóide, go raibh spéis mhór aige sa pholaitíocht chomhaimseartha agus gur Sheacaibíteach láidir é; tá i gcló aige go leor de na haistriúcháin ar ghiotaí i nuachtáin Bhaile Átha Cliath agus roinnt dá ráitis inspéise in Eólas ar an domhan i bhfuirm chomhráidh idir Sheán Ó Neachtain agus a mhac Tadhg ··· Tadhg Ó Neachtain do scríobh tuairim na bliadhna MDCCXXI (1945) ··· choinnigh Ó Neachtain súil ghéar ar imeachtaí comhaimseartha na hEorpa.’ File, scríobhaí, foclóirí agus máistir scoile ba ea an mac seo le Seán Ó Neachtain agus Úna Ní Bhroin; ba é an chéad mhac acu é agus ba é Seán an té is mó a raibh urraim ag Tadhg ··· Tá cóip den dintiúr i gcló ag Tomás Ó Cléirigh[B4] in Éigse, fómhar 1939 (‘Leaves from a Dublin Manuscript’) agus luaitear ann gur thóg Tadhg ar cíos ar feadh seacht mbliana ‘four Street rooms..
Tadhg ‘Saor’ a thugtaí ar an údar seo ··· Deirtear go raibh ról an teidil aige sa dráma Tadhg Saor leis an Athair Peadar Ó Laoghaire [B2] nuair a léirigh Craobh an Pharóiste Thuaidh de Chonradh na Gaeilge é i Halla Mhuire, Corcaigh, Lá ’le Pádraig 1902 ··· Luadh go raibh dráma scríofa aige, Seán Rua an Ghaorthaidh, agus bhí an cheathrú seo sa tuairisc: ‘Tá Tadhg Saor ag imeacht,/ ’S is ainnis a bheam ina dhiaidh;/ Ach go n-éirí an rath air/ ’S go leana sé air go síor’ (An Claidheamh Soluis 15 Samhain 1902) ··· Bhí scéal dar teideal ‘Seaghán Ruadh an Ghaorthaidh’ i gcló ag ‘Tadhg na Tuinne’ in United Irishman 16-23 Aibreán 1904 agus is dóigh gur leagan den dráma é ··· B’fhéidir gurbh eisean an Tadhg Ó Séaghdha, ‘a resourceful and energetic múinteoir taistil’, ar chabhraigh Coiste Gnó an Chonartha lena fhostú mar mhúinteoir i mBéal Átha an Ghaorthaidh (An Claidheamh Soluis 1 Feabhra 1913)
Ba é Tadhg an duine ab óige sa chlann mhór a bhí aige ··· D’imigh siad go léir go Meiriceá ach amháin Tadhg
Chum sé filíocht a thugann pléisíúr agus taitneamh fós ceithre chéad bliain tar éis a ceaptha lena grástúlacht agus a hornáideacht, le líofacht agus foirfeacht na teanga inti.’ Deir Pádraig Ó Macháin in Léachtaí Cholm Cille XXIV: An Dán Díreach (1994) (‘Tadhg Dall Ó hUiginn: Foinse dá shaothar’): ‘Ceann de ghaiscí móra na haoise seo i saothrú na Gaeilge is ea an t-eagrán a dhein Eleanor Knott d’fhilíocht Thaidhg Dhaill Í Uiginn ... ··· Deir Knott féin faoin bhfile: ‘I do not think that a better representative of Irish bardic poetry in style, compass of subject, capabilities or limitations could be found than Tadhg Dall Ó Huiginn.’ San aiste ‘D’Fhior Chogaidh Comhailtear Síothcháin’ in Léachtaí Cholm Cille I: Stair (1971) pléann Cathal Ó Háinle dánta Thaidhg, Eochaidh Uí Eodhasa [q.v.] agus Eoghain Rua Mhic an Bhaird [q.v.] mar fhianaise ar mheon na bhfilí sin i leith chúrsaí náisiúnta a linne ··· Tá eolas ar a bheatha ag Eleanor Knott[B2] in A bhfuil aguinn dár chum Tadhg Dall Ó Huiginn (1550–1591) idir mholadh agus marbhnadh, aoir agus ábhacht, iomarbháigh agus iomchasaoid .. ··· Tadhg Dall i measc na mórfhilí a bhfuil cuntais orthu ag Art Ó Beoláin in Merriman agus filí eile (1985) agus deir sé: ‘File clasaiceach ba ea é a bhí sároilte ar a cheird ··· Tré chríochnúlacht an eagráin agus tré fheabhas na n-aistriúchán, tharraing sí aird agus cáil ar Thadhg Dall agus ar a shaothar a bhí ar aon chéim leis an dteist a bhí air lena linn féin.’ Agus deir an scoláire céanna: ‘An teist is fearr ar an seasamh a bhí aige, áfach, ná an lear mór dánta dá chuid atá tagtha anuas chughainn i lámhscríbhinní ón séú haois déag ar aghaidh ...’
Dúirt Séamus Ó Duilearga ina thaobh sé bliana is fiche níb fhaide anonn: ‘Mara mbeadh Tadhg do chaillfí go brách gan tuairisc leitríocht agus stairsheanchas mhórchuid de Chontae Chiarraí agus d’iarthar Chorcaí leis’ ··· Feirmeoir, iascaire agus file ba ea athair Thaidhg agus is uaidh a chuala sé scéal Fiannaíochta a chéaduair ··· I ndiaidh do An Lóchrann teacht amach in 1907 bronnadh cóip ar Thadhg ··· Soon Tadhg was chatting with him across a wooden gate ··· The mountain mists curled up the valley as we spoke and dampened our bones, but still Liam and Tadhg talked on, although my frozen fingers could scarcely hold the note-book
‘Luafar Tadhg Ó Conchubhair i measc na bhfilí muinntire i gCiarraí—le Tomás Ruadh agus Seán Ó Duinnshléibhe[B4] do chuaigh roimis’, a dúirt an Seabhac (Pádraig Ó Siochfhradha) [q.v.] ina thaobh ··· Bhí scéalta a tógadh síos ó bhéalaithris Thaidhg i gcló in An Lóchrann idir 1909 agus 1920 ··· Táthar deimhneach de gurbh é Tadhg féin a chum na hamhráin ach bhí drogall air sin a admháil ··· Ag tagairt don Seabhac agus d’Fhionán Mac Coluim deir sé: ‘Mar thoradh ar shaothar na beirte úd gheibhimid féachaint ar mheon spleodrach, ar aigne fhiliúil bhinibeach, ar ghuth ceolmhar agus ar theanga na muintire d’imigh romhainn mar a tógadh ó Thadhg Ó Conchúir na Gráige í ··· Foilsíodh Drámaíocht ó dhúchas ó bhéalaithris Thaidhg Uí Chonchubhair, 2005 in eagar ag Seán Ó Morónaigh
Sa tuairisc bháis in An Claidheamh Soluis 4 Eanáir 1908 is ‘Tadhg Ó Laidhigh’ a tugadh air agus deirtear gurbh é ionadaí Thuamhan ar an gCoiste Gnó é agus i 1904 gur tugadh an vóta ab airde dó ag an Ard-Fheis ··· Tá aiste dar teideal ‘Tadhg Ó Laoi, sagart paróiste Chroma an tSubhachais’ ag Pádraig Ó Duinnín[B3] in The Leader 4 Eanáir 1908 ··· Fear léannta go leor, fear a raibh eolas maith aige ar an nGaeilge, ba ea an tAthair Tadhg ··· Nuair a bhíos féin ag gabháil do shaothar na bhfilí a chónaigh ar bhruach na Máighe chuidigh an tAthair Tadhg liom go maith
Rinne Risteárd Ó Foghludha[B1] taighde ar bheatha an fhile seo le haghaidh Tadhg Gaedhlach: ath-eagar ar a Dhuanta Diadha agus ar a chuid Amhrán maille re mórán nuadh-eolais ar a bheatha, 1929 ··· Luimnigh, a rugadh é agus is ó Risteárd de Bhulbh (d’éag Bealtaine 1910), fear a bhí gaolmhar le Tadhg, a fuair Ó Foghludha an t-eolas sin ··· Toisc é a bheith ‘mísciamhach mímhaiseach’ a tugadh Tadhg Gaelach air, más fíor ··· Chaith Tadhg tamall i bparóiste Chluain Príost agus tuairimíonn Ó Foghludha gur ann a casadh Donncha Rua Mac Conmara[q.v.] air den chéad uair ··· Scríobh Tomás Ó Míocháin[q.v.] dán timpeall an ama sin: ‘Ar Thadhg Gaedhlach Ó Súilleabháin
Mar sin a chuir Tadhg síos ar an gcaoi ar fhoghlaim sé an teanga (‘Scéal “Sheandúin”’ Cuid a dó, in Father Mathew Record, Iúil 1924-Aibreán 1925) ··· Bhí an tír ag fiuchadh le spiorad an Fhíníneachais agus thugadh Tadhg suntas dá raibh ag tarlú ina thimpeall ··· Bhíodh Diarmuid Ó Murchú, fear a raibh gaol cleamhnais aige leis, ag teacht i gcabhair air agus bhí baint ag Traolach Mac Suibhne leis-sean i mbreacadh cuimhní Thaidhg ··· Foilsíodh é i 1920 agus ní fhaca Tadhg i gcló é ··· D’aistrigh Tadhg óráid mhór Emmet agus d’fhoilsigh Conradh na GaeilgeToradh na Gaedhilge, 1905, aistriú ar léacht a thug Liam Ó Briain, M.P
Ba é Tadhg (Aindrias) Ó Scanaill a athair agus ba í Siobhán Ní Chuill a mháthair ··· Chuaigh Tadhg amach ar pinsean i 1934 ··· Tá dúthracht Thaidhg timpeall na Gaeilge soiléir i gcaint a thug sé uaidh ag comhdháil de mhúinteoirí i nDoire in Aibreán 1900 ··· Dá leithéidí a chuir Tadhg agus Pádraig Ó Séaghdha (Gruagach an Tobair)ranganna ar siúl ··· Bhí Tadhg ar an gcoiste a thug faoin obair
Nochtadh plaic i gcuimhne Thaidhg agus Eibhlín Ní Chróinín i dTeach an Rútaigh 22 Samhain 1970 agus deirtear faoi Thadhg: ‘Gael agus náisiúnaí tiomanta, staraí agus seandálaí léannta .. ··· D’fhág beirt Chorcaíoch a rian ar chúrsaí athbheochan na Gaeilge i gContae Chill Chainnigh: Eibhlín Ní Chróinín [B3] agus Tadhg Ó hAnnracháin agus ba é Tadhg a mhol an chéad lá gurbh í Eibhlín a d’fhostófaí mar mhúinteoir Gaeilge ann ··· Baile Mhistéala, a rugadh Tadhg ··· Bhí gaol leis ina chónaí i gcathair Chill Chainnigh agus nuair a bhí sé 17 bliana d’aois chuaigh Tadhg agus a dheartháireacha chun cónaithe ann ··· Tadhg Ó hAnnracháin a ghlan na costaisí go léir agus a dhíol tuarastal di sna blianta tosaigh a mhúin sí ranganna don Chonradh go dtí 1923 nuair a fuair sí aitheantas mar ghairmmhúinteoir’
Toisc, b’fhéidir, traein a bheith ag teacht go Caisleán Ghriaire bhí lagaithe go mór ar an nGaeilge sa cheantar agus is le Béarla a tógadh Tadhg ··· I Scoil Átha Caisle, bhí múinteoir ag Tadhg, Pádraig Ó Ruacháin, a mhúineadh an teanga i ndiaidh uaireanta scoile ón tríú rang ar aghaidh agus ba chuimhin le Tadhg leabhair Norma Borthwick[B2] ar nós Ceachta Beaga Gaeilge, 1902, chomh maith le leabhairíní na mBráithre Críostaí, a bheith le léamh acu ··· Chuir sé ríspéis sa leabhar Tadhg Gabha, 1900 le ‘Beirt Fhear’ (Séamas Ó Dubhghaill 1855-1929 [B2]) agus bhí an tseanmháthair in ann cabhair a thabhairt dó agus é á léamh, rud a thugadh pléisiúr di ··· Scríobh iardhalta leis an dán ‘Soraidh siar don Tulaigh uainn’ [‘Slán le Tadhg Ó Séaghdha, Príomhoide Scoil na Tulaí’] atá i gcló in Ar Aghaidh, Lúnasa 1936 ··· Fuair Tadhg bás 20 Meán Fómhair 1978 agus tá sé curtha i Reilig Mhaírois in aice leis an Tulaigh
Foilsíodh Tadhg Ó Cianáin: an Irish scholar in Rome (2011) in eagar ag Fearghus Ó Fearghail mar thoradh ar pháipéir a tugadh ag seimineár a reáchtáladh mar chomóradh 400 bliain a bháis ··· Mo chreach Aodh!’ Bhain Tadhg le teaghlach léannta a bhí ina gcroinicithe ag Mag Uidhir Fhear Manach le cúpla céad bliain; tugann Ó Fiaich liosta dá shinsir ar shaoithe agus sheanchaithe iad a d’éag 1373–1537 ··· Ard Mhacha, a bhí cónaí ar Thadhg (1594-1603) agus b’fhéidir gurbh ann a rugadh é ··· Duine de lucht na meánaoise dob ea Tadhg Ó Cianáin, duine de lucht na haimsire seo dob ea Seathrún Céitinn’ (Comhar, Samhain 1948) ··· Bhí gaol ag Iarla Thuamhumhan lena bhean agus d’éirigh leis sin an cúiteamh sin a fháil di ‘in consideration that the said earl alleged that the said Teig sent him intelligence of importance from beyond the seas.’ Deir Ó Fiaich gur ródhóigh nach raibh sa scéal sin ach seift ag an Iarla: scríobhadh Tadhg abhaile chuig a bhean ceart go leor ach bhain an tIarla an úsáid áirithe sin as na litreacha
The tailor and Anstey, 1942, leabhar a bhunaigh Eric Cross ar an gcomhrá a dhéanadh Tadhg agus a bhean le scata cuairteoirí i nGaorthadh na Péice in aice le Gabhagán Barra in iarthar Chorcaí, agus drámaí a bunaíodh ar an leabhar, is cúis leis an gcáil sin ··· Chiarraí, a rugadh Tadhg ar 26 Nollaig 1863 ··· Ba é Tadhg an seachtú duine de chlann trí dhuine déag ··· I nDaonáireamh 1911 cuireadh síos go raibh siad pósta le cúig bliana, gur 36 bliana d’aois a bhí aici agus nach raibh ach daichead ag Tadhg ··· Garchomharsa le Tadhg ba ea Aindrias Ó Muimhneacháin agus dúirt seisean faoi i réamhrá Seanchas an Táilliúra: ‘Daoine, mo dhála féin, a raibh dlúthaithne acu ar an dTáilliúir, cuimhneoidh siad fós ar a staidiúir sheanchaíochta-an chuma a fhéachadh sé uaidh amach cruinn díreach ar a lucht éisteachta nó leathchliathánach uaireanta, a cheolmhaire agus a thomhaiste a bhí a chaint, a mheanmnaí a bhíodh sé agus conas mar a bhíodh an dá shúil ag rince ina cheann agus fáth an gháire coitianta ar a bhéal; is ea, agus an scairteadh groí gáire as a bholg aníos a chuireadh sé as nuair a bhíodh aon ní taibhseach nó greannúr nó áiféiseach eachtraithe aige
Chuir Tadhg, a dheartháireacha Éamonn agus Donnchadh, a dheirfiúr Cáit agus Donnchadh, a n-athair, spéis sa teanga ··· B’í Síle (Julia) Ní Éigeartaigh máthair Thaidhg ··· Bhí Tadhg sa scoil áitiúil ar dtús agus ansin sa Mhainistir Thuaidh i gCorcaigh ··· Nuair a d’éirigh Seosamh Laoide as eagarthóireacht Irisleabhar na Gaedhilge in 1902 ceapadh Tadhg ina ionad ··· In 1909 chinn an Conradh ar dheireadh tobann a chur leis an iris agus fágadh Tadhg gan phost
Deimhníonn nia le Tadhg s’againne, Daniel Herlihy, Cnoc na gCaiseal, gurb in iad muintir Thaidhg ··· In An tÚrscéal Gaeilge, 1991 deir Alan Titley faoina úrscéal, An Cliathán Clé : ‘Éiríonn le Tadhg Ó Murchadha atmaisféar meánscoil chónaithe rugbaí agus meon na mbligeard saibhre a shnámhann tríothu a thabhairt leis ar deil agus is sampla inmholta é de “scéal scoile” do bhuachaillí a sholáthar sa Ghaeilge’ ··· Má ghearr Tadhg bóthar nua amach in ábhar a leabhair ní lú ná mar a ghearrann sé slí nua amach i stíl’ ··· ‘What Tadhg succeeded in doing was in building for his pupils a massive infrastructure of understanding of Gaelic civilization and culture in the modern period ··· Thug an fhláithiúlacht sin a cuid féin buartha léi ach ghlac Tadhg agus a bhean go Críostúil leis an gcrois sin agus creidim gur tháinig casadh níos sona ar an scéal ar ball’ (Belvederian, 1979)
I mBaile Uí Thaidhg, Co
Tá cuntas fada, ‘The Irish Society agus Tadhg Ó Coinnialláin’, ag Tomás Ó hAilín in Studia Hibernica 8 (1968) agus cuntas ag Donal O’Sullivan, ‘Thaddaeus Connellan and his books of Irish poetry’, in Éigse Iml ··· Bhí múinteoir an-cháiliúil i gContae an Chláir agus chuaigh scata buachaillí cosnochta ó Thír Fhiachrach síos chuige, Tadhg ina measc, iad ag tnúth le scolaíocht agus lóistín a fháil saor in aisce ··· Ar ball bhí ag teip ar an scoil a bhí ag Tadhg féin ··· B’in é an plean a bhí ag Tadhg agus chuaigh sin i gcion ar Blest ··· Faoi 1835 bhí Tadhg á mhaíomh gur leor dhá mhí chun léamh na Gaeilge a mhúineadh do chainteoir dúchais, ach na leabhráin chuí a bheith ar fáil
Tá dánta le 14 file ann agus cinn le Fearghal Óg Mac An Bhaird [q.v.], Irial agus Tadhg Dall Ó hUiginn[q.v.] agus filí eile de mhuintir Uiginn, Maol Mhuire Ón Cháinte, Pádraig Óg Mac An Bhaird, Diarmuid Dall Mac an Fhir Léighinn, Tadhg mac Giolla Brighde Mac Bruaideadha, Diarmuid Mac an Bhacaigh Ó Clúmháin ··· Ag a athair Cian agus ag a dheartháir féin, Tadhg, a bhí tiarnas Luighne, Co ··· Ní raibh ann ach buachaill óg nuair a maraíodh Tadhg i 1560
Scoláire, máistir scoile, aistritheoir, scríobhaí bisiúil, scríbhneoir cruthaitheach próis agus file ba ea Seán: ba é féin agus a mhac Tadhg croílár an ghrúpa de scoláirí, d’fhilí agus de scríbhneoirí a bhí lonnaithe i mBaile Átha Cliath i leath tosaigh an 18ú haois ··· Tadhg ab ainm dá athair ··· Tá Risk sásta gurb in iad an Tadhg céanna agus a cheathrar mac, ar dhuine díobh Seán, atá liostaithe in Books of survey and distribution for Roscommon (1949) ··· ‘However, this tradition is probably spurious as Winifred Nogle and her putative marriage to Ó Neachtain are otherwise unknown.’ Is léir ar aiste Chathail Uí Áinle (‘Seán agus Tadhg Ó Neachtain: Cleamhnas agus Gaol’ 1 ··· Úna de Nógla in Éigse XXXV, 2005) gur dá bhean Úna Ní Bhroin a chum Tadhg ‘Rachainn fón gcoill leat, a mhaighdean na n-órfholt’ agus nár phós sé Úna de Nógla
Is é atá le tuiscint ó Burke’s Irish Family Records gurbh ó Thadhg Ó Donnchadha, deartháir le Séafraidh, ceann fine agus file, a shiolraigh sí, gurbh é Tadhg a sin-seanathair; bhí an Tadhg sin pósta ar Ghriobha, iníon le Sir Feidhlim Ó Néill, ceannasaí Éirí Amach 1641 i gCúige Uladh ··· Tá an t-ainm Tadhg chomh coitianta céanna le Séafraidh ar na cinn fine agus is cosúil gur Tadhg a bhí ar athair Shéafraidh s’againne ··· In Burke’s The Landed Gentry of Ireland tá tagairt do ‘Geffrey O’Donoghue, O’Donoghue of the Glen’, mac le Tadhg (d’éag 1655), a phós Alice Coppinger agus a raibh triúr mac aige (Domhnall, Fionán, Séafraidh), agus a rinne uacht 19 Eanáir 1677 (promhadh é 22 Márta (1678)
Tá cuntais ar an bhfile seo: ag Tadhg Ó Murchú[B1] in Faiche na bhFilí, 1962; ag Breandán Ó Conchúir in Scríobhaithe Chorcaí 1700–1850, 1982; agus ag Tadhg Ó Donnchadha[B1] in Seán na Ráithineach, 1954 ··· Bhain Tadhg Ó Donnchadha as sin go bhfaca Liam an t-ár in Eachroim agus cuireann leis go ndúirt Seán Ó Murchadha[q.v.] na Ráithineach an méid seo sa chaoineadh a chum sé ar Liam: ‘Marcach na ruag in Eachdhruim thuaidh, / Mar Aicil do bhuaigh an bárr leis’ (Gadelica, 1912–1913) ··· Bhí a shaothar fileata cnuasaithe ag Tadhg Ó Donnchadha agus é le cur i gcló aige gan mhoill (Seán na Ráithineach)
Gowns by Switzers, ceremonies by Tadhg, a deirtí... ··· Foilsíodh beathaisnéis, An tAthair Tadhg, 2000 le Pádraig Tyers
Sa tuairisc in Timire an Chroí Naofa, Earrach 1931, deirtear faoi Thadhg: ‘Is dóigh liom gurbh é an uair is déanaí a bhíos ag caint leis ná ag an bhFeis Tí i 1930 agus ba é mo thuairim nach raibh [duine] níos maorga, níos dirí, níos breátha féachaint ag an gcruinniú mór-Ghael sin ná ár ndilchara Tadhg Mac a’ Bhaird’ ··· Comhartha ar an sórt caidrimh a bhí ag teaghlaigh na n-oifigeach custaim is máil ar a chéile gur ar mhac le Conán Maol a bheadh iníon Thaidhg pósta i bhfad i ndiaidh don bheirt sheanchairde bás a fháil ··· Bhuaigh Tadhg duais Oireachtais den chéad uair in 1898
Tadhg a baisteadh air ach shíl sé, más fíor, nach ndéanfadh an t-ainm sin an gnó i gColáiste na Tríonóide ··· John Hely Hutchinson a bhí ina phropast i gColáiste na Tríonóide, fear a thugadh cothrom do Chaitlicigh, chabhraigh seisean le Tadhg scoláireacht a fháil i 1787, cé nach raibh sé dleathach ceann a thabhairt do Chaitliceach ··· Níor shéan Tadhg a chreideamh riamh agus d’fhógair go poiblí é i 1790 ··· Ar Sheán Lúid[q.v.] agus ar Thadhg is mó a bhí drochamhras, cé go n-ainmnítear Micheál Coimín, file, freisin ··· In 1916 labhair uachtarán Acadamh Ríoga na hÉireann ina aitheasc bliantúil faoin gcaoi ar léigh Tadhg an t-ogham: ‘It was found by John Lloyd or Theophilus O’Flanagan about 1778 and the latter, though confessedly ignorant of old Irish epigraphy, settled the whole question to the satisfaction of himself and his hearers
Múinteoir Sheáin Uí Ríordáin: ‘Chomh fada leis na múinteoirí, idir bhráithre is thuataí [sa Mhainistir Thuaidh], is follas go mba mhó scáth Thaidhg Uí Dhuinnín an tSléibhe Riabhaigh ar a aigne ná éifeacht aon duine a bhí anseo aige’ (Seán Ó Coileáin, Seán Ó Ríordáin: beatha agus saothar, 1982)
Bhí Tadhg ar scoil i Loch an Iúir agus ina mhonatóir ann ar ball sularbh éigean dó dul ag sclábhaíocht in Albain ··· Tá aiste faoi Thadhg, ‘Údar Ultach atá imithe uainn’ i gcló ag Seán Ua Cearnaigh in Feasta, Samhain 1982, agus aiste ar a shaothar cruthaitheach ag Gearóid Ó Casaide in Scríbhneoireacht na gConallach, 1990 in eagar ag Nollaig Mac Congáil
In The Contention of the Bards (Iomarbhágh na bhFileadh) and its Place in Irish Political and Literary History, 1994 deir Joep Leerssen: ‘His [Lughaidh’s] counter-poem “A Thaidhg ná tathaoir Torna” is what actually turns Tadhg’s revisionist foray into a Contention properly speaking.’ Tá an méid seo ag Breandán Ó Buachalla: ‘An bheirt fhile a thionscain an iomarbhá, Tadhg Mac Bruaideadha agus Lughaidh Ó Cléirigh, beirt iad a bhí tagtha slán: bhí Ó Cléirigh fós i seilbh a thailte i gCill Mhic Réanáin mar thionónta ag an rí; bhí Mac Bruaideadha mar shirriam i gContae an Chláir agus mar fhile teaghlaigh, is cosúil, ag Donnchadh Ó Briain, Iarla Thuamhan agus Uachtarán na Mumhan ··· Ag tagairt do Sir Thomas More deir Tadhg Ó Dúshláine in The Irish in Europe..., 2001 in eagar ag Thomas O’Connor (‘Devout humanism Irish-style...’): ‘[Thomas] More too is considered the originator and master of a school of historical writing, centred at Louvain, and his biography of Richard III is considered the possible exemplar for the life of Red Hugh O’Donnell, compiled by the professional historian, Lughaidh Ó Cléirighcirca 1630.’ Cibé dáta a bheadh ceart, déantar talamh slán de gurbh i ndiaidh bhás Aodha Uí Néill i 1616 a scríobh sé é ··· Deir Mac Cionnaith go bhfuair sé oiliúint ó Bhaothghalach Mac Aodhagáin agus, b’fhéidir, ó Thadhg mac Dáire Mac Bruaideadha[q.v.] ··· Ba iad Lughaidh Ó Cléirigh agus Tadhg mac Dáire Mac Bruaideadha a chuir tús le hIomarbhá na bhFilí, coimhlint idir filí Leath Chuinn agus Leath Mhogha; luaitear ceithre dhán le Lughaidh
Ba iad Tadhg Ó Murchú [q.v.], Seán Ó Súilleabháin [q.v.] agus Diarmaid Ó hUallacháin bailitheoirí an ábhair sin ··· Tá creidiúint an domhain ag dul do Mháirtín, mar dhuine a oileadh i gceird eolaíochta eile ar fad, as an lámh ghéar, chruinn, thomhaiste, údarásach a dhein sé ar na téacsaí seo a thóg Tadhg Ó Murchú síos fadó ó bhéal Phatsy Ghort Broc ··· Ábhar é seo a bhailigh Tadhg Ó Murchú ··· Nuair a rug an bás air bhí sé ag obair ar an lear mór eolais ar luibheanna agus ar an dúlra trí chéile a bhailigh Tadhg Ó Murchú don Choimisiún Béaloideasa ó Shéan Sigersún, An Rinnín, Cathair Dónall, Uíbh Ráthach
Thug Tadhg Ó Murchadha cuairteanna uirthi go minic i rith 1950-52 agus is cuid ríthaitneamhach de leabhar Verling tuairiscí Thaidhg ar na cuairteanna sin ··· Tá eolas uirthi, mar aon le seanchas ilgnéitheach a bhailigh Tadhg Ó Murchadha (1896-1961) [B1] uaithi, in Béarrach Mná ag Caint, 1999, curtha in eagar agus cóirithe ag Máirtín Verling; is ar an eolas ansiúd atá an cuntas seo bunaithe ··· Ba é Tadhg Ó Mionacháin, an Charraig, Doire Mhór i bparóiste Chill Chaitiairn (arb é paróiste na nAodhairí anois é), a hathair agus ba í Nóra Ní Rathaille ón gClaondoire a máthair
Luaitear Proinsias Ó Coirnín a bheith ar dhuine d’oidí Chathail agus chum Cornán Óg dánta d’uncail Mhaillí, Tadhg Ó Ruairc, easpag Chill Ala, agus do Dhonnchadh, a fear céile ··· Dán luath de dhéantús Phádraig is do Thadhg Ó Rodaighe[q.v.] a scríobh sé é i 1704 (i gcló ag Tomás Ó Raghallaigh[B2] in Filí agus Filidheacht Chonnacht, 1938) ··· Tuairimíonn Breathnach gur shagart in ord rialta é toisc an dara hainm sin a bheith air, ach nárbh Fhroinsiasach é nuair nár thagair sé don ord sa dán a scríobh sé do Thadhg Ó Ruairc, easpag Froinsiasach
Cork; and Tadhg Ó’n Cháinte of “Clansheane”, which I cannot identify, but which is evidently in the same district ··· Tadhg is probably to be identified with the author of the poem “Uadha féin do fhás Íosa” in O’Conor Don’s MS.’ Sloinne neamhchoitianta is ea é agus is i gCorcaigh amháin a fuair an Rathaileach sna cáipéisí é ··· Deir Tadhg Ó Dúshláine sa chaibidil ‘An Fhilíocht Chráifeach’ in An Eoraip agus litríocht na Gaeilge 1600-1650: Gnéithe den Bharócachas Eorpach i litríocht na Gaeilge., 1987: ‘Is seirbhe fós atá sé faoi na gligíní atá tagtha i gcumhacht sa dán “Mór do-ghníd daoine dhíobh féin” agus druideann sé chun éadóchais ar fad ina dhiaidh sin sa dán “A shaoghail ón a shaoghail”.’ Tá an dán deiridh sin i gcló in Dioghluim Dána
In Irisleabhar Mhá Nuad 1996-97: Féilscríbhinn an Doibhlinigh, 1997 in eagar ag Tadhg Ó Dúshláine pléann Andrea Nic Thaidhg a aistriúcháin ón nGearmáinis in ‘Ó Brüder Grimm go Thomas Mann’ ··· Feirmeoir ba ea a athair Tadhg agus ba í Cáit Chambers a mháthair ··· Bhí deartháir eile, Micheál, ina phríomhfheidhmeannach ag Coiste Gairmoideachais Chontae Luimnigh agus ba mhac leis-sean an tAthair Tadhg Ó Móráin
Bhí clú an cheoil ar mhuintir Thiománaí agus bhí an file iomráiteach Tadhg Ó Tiománaí, ‘Tadhg na nAmhrán’ (c.1680-c.1750), i measc a sinsear ··· Tadhg Mac Monghail ab ainm dá hathair ··· Fuaireas an t-amhrán ó Chonn Mac Diarmada, Éadan Anfaidh, Tír Chonaill, agus fuair seisean é ó Thadhg Mac Monagail, Taobh an Locha—gaol don bhean-fhile, b’fhéidir
Ba é Tadhg an duine ab óige de cheathrar buachaillí agus cúigear cailíní
An baile seo ’gainne (1913) agus Jimín Mháire Thaidhg (1921) an dá leabhar is aitheanta dár scríobh sé ··· Chóirigh Pádraig Ua Maoileoin iad in Seoda an tSeabhaic (1974) agus dúirt sa bhrollach: ‘Ba mise féin Jimín Mháire Thaidhg ··· Ba iad mo chomharsain Tadhg Geancach agus Peig Beag, Flúirsín, Liam na Giúise, Méinín agus Donncha Pheig ··· Ba í Máire Thaidhg an mháthair ná raibh riamh agam ··· Chuir sé ar fáil leaganacha Nua-Ghaeilge de An ceithearnach caolriabhach (1910); Cath Fionn Trágha (1913); Eachtra Thaidhg Mhic Céin go Tír Freisean (1933); Bruidhean Eochaidh Bhig Dheirg [g.d.] ; Tóraíocht an Ghiolla Dheacair agus a chapaill, [1939]
Chuir Tadhg Ó Donnchadha[B1] eagar ar 17 dá dhánta in Amhráin Dhiarmada mac Sheáin Bhuidhe Mac Cárrthaigh, 1916 ach is beag eolas a thug sé ar a bheatha ‘taobh amuich den ábhar beag is féidir a phiocadh as a shaothar filíochta’ ··· Tá léiriú sa chaoineadh a rinne sé ar Shaorbhreathach Mac Cárthaigh ar an eolas a bhí aige ar fhilí a bhí in Éirinn roimhe; luann sé Ó Maolchonaire, Clann Dáire, Clann Chraith, Clann Mhic an Bhaird, Tadhg Dall... ··· Do na hiarlaí an tagairt sa dán: ‘Éag na Falartha is barra ar gach pian dam soin, / ‘S mé tréith n-a heasbaidh go haindeis ag triall am chois; / I gcéin ó bhaile do chailleas, mo chiach na fir / Do bhéarfadh airgead capall is iallait dam.’ Ach meastar tábhacht mar fhianaise ar stair na haimsire a bheith le ‘Caithréim Thaidhg agus Dhiarmada’ a chum sé i ndiaidh do Shéamus II a theacht i gcoróin ··· ‘Is mar áiméan le dán buíochais Dhiarmada a chum Ó Bruadair[q.v.] an dán ar thug sé mar theideal air “Caithréim Thaidhg”.’ (Breandán Ó Buachalla, Aisling Ghéar..., 1996)
I gCarraig Mhic Dhiarmada, oileán i Loch Cé, a bhí cónaí ar Bhrian: b’in é ceannáras an taoisigh ach deir Pól Breathnach: ‘The chieftainship passed to Toirrdelbhach and Tadhg (1568–1585) after Ruaidhri, their rival, taking the side of the English and becoming seneschal of Moylurg in 1571 ··· That position was incompatible with Gaelic inauguration, and hence, when Brian is styled “chief of his name” in the records of the composition of Connacht, and Connor Óg, son of Tadhg, “tanist”, these terms indicate rather what might have been expected than what actually occurred ··· D’éag Brian um Shamhain 1592 agus deirtear ina thaobh in Annála Ríoghachta Éireann: ‘Mac Diarmada Maigh Luircc, mac Ruairí mic Taidhg mic Diarmada, d’éag i mí nouember, agus ba mhóide d’ábhar éagaoine éag an fhir sin gan a chosúlacht a bheith ag clann Maolruanaidh a gheobhadh ceannas dá éis’ (i nGaeilge an lae inniu ag na húdair)
Bhí sé ina easpag cúnta faoi 1967 agus bhronn Conradh na Gaeilge díleagra air ag an bpointe sin; ‘Tadhg Ó Mongáin’ a thugtar air sa scríbhinn sin
Tá cuntas gairid ar shaol an scoláire Fhroinsiasaigh seo ag Tadhg Foley agus Fiona Bateman in From Queen’s College to National University ··· ., 1999 in eagar ag Tadhg Foley agus gheofar liosta a scríbhinní in Dún Mhuire Killiney 1945-95: Léann agus Seanchas, 1995 in eagar ag Benignus Millett agus Anthony Lynch
Deir Caball: ‘Especially interested in the classical bardic culture, he took instruction from Conchobhar and Tadhg Mac Bruaideadha [q.v.] in Thomond ··· Tadhg Óg Ó hUiginn of Leyney also tutored De Renzy in the intricacies of the learned medium ··· Deirtear in DNB; ‘Diligent search has been made for the works mentioned, but without result, and if they are extant it is probably in some foreign library.’ Tuairimíonn Mac Cuarta, agus tugann fianaise as scríbhinní Ruairí Uí Fhlaithbheartaigh [q.v.] mar thaca lena thuairim, gur ghraiméar a scríobh Tadhg Óg Ó hUiginn atá i gceist