Aimsíodh breis is 50 alt. Níl á liostú anseo ach an 30 ceann is fearr a fhreagraíonn do d'iarratas.
Foilsíodh eolas úr faoi Mhicheál in ‘The Mysterious Micheál Ó Gaoithín, Boccaccio and the Blasket tradition: reflections occasioned by James Stewart’s Boccacio in the Blaskets’ le Bo Almqvist in Béaloideas 58, 1990 ··· Micheál a scríobh síos Peig uaithi ··· Micheál freisin a scríobh síos an dara leabhar a tháinig ó Pheig, Machnamh seanmhná (1939) ··· It stands alone, and when it was published it caught those who knew Micheál Ó Gaoithín by surprise’ ··· Ach ghlac sé leis go raibh lúba sa slabhra idir an seanleabhar agus insint Mhichíl
Bhí Micheál ar scoil ag na Bráithre Críostaí ansiúd ar dtús, agus ansin in Acadamh Naomh Laisréain, scoil a raibh baint aici le Coláiste Phádraig, Ceatharlach ··· Gearrthóir coirc ba ea Micheál dar le Daonáireamh 1901 ··· Toghadh Micheál ina rúnaí ar Chraobh Cheatharlach de Chonradh na Gaeilge i Márta 1899 ··· Ciarraíoch dar sloinne Caomhánach a bhí mar mhúinteoir ag an gcraobh seo ach ní fios an uaidh ná conas a d’fhoghlaim Micheál Gaeilge ··· Bhí gnó de shórt éigin ar bun acu ansin agus fuair Micheál post mar léitheoir profaí sa Chló-Chumann, an t-eagras arbh é an Conradh a chuir an t-airgead ar fáil dó agus a chuireadh irisí agus leabhair an Chonartha i gcló
Bhí ceathrar den ainm seo a raibh cáil orthu: Micheál, múinteoir na Rinne (faoi NÍ FHOGHLÚDHA, Áine [B2]); Micheál, uachtarán Chraobh an Chéitinnigh, ba dheartháir do Fhiachra Éilgeach; Micheál a bhí ina rúnaí ag ‘ceardchumann’ na múinteoirí taistil, agus Micheál seo thuas, an timire a scríobhadh faoin ainm ‘Déaglán’ ··· Nuair a tháinig fás an-mhór ar líon na mball iarradh ar Mhicheál craobh eile a bhunú, Craobh na nIománaithe ··· Nuair a cuireadh drámaí Gaeilge ar an stáitse i nGlaschú den chéad uair riamh dúradh in An Claidheamh Soluis 31 Márta 1906: ‘The remarkable success of the venture is in a large measure due to the energy, organising ability and popularity of the Craobh chairman, Micheál Ó Foghlú’ ··· Deir Cáit Ní Leighin in Ardmore Journal, Uimhir 4 1987 gur thall i nGlaschú a d’fhoghlaim Micheál an phíob mhór agus gurbh é a bhunaigh an banna sin ··· Nuair a bhí cúrsaí go dona ag an bhfile i 1922 ba é Micheál ba mhó faoi deara gur fhill sé ar Éirinn agus go ndeachaigh sé le múineadh na Gaeilge
Bhí fear den ainm céanna agus bhí drochmheas ag Micheál ar an gcinéal Gaeilge a scríobhadh sé ··· Sin é an fáth a dtugadh sé ‘Micheál Ó Maoláin as Árainn’ air féin ··· Dúirt an tÍosánach Seosamh Ó Muirthile faoi: Isé rinne Micheál don aos óg eolas a dhéanamh dóibh cá bhfuil an meon dúchais ina iomláine, á gcur isteach dó i dtithe na Gaeltachta ··· Phós sí Tomás Ó Maoláin, Árannach, Rugadh Micheál ar 17 Aibreán 1881 ··· Luaitear Micheál Ó Maoláin a bheith ag óráidíocht agus ag casadh amhráin ag cruinniú mór a thug Micheál Ó hIceadha [B1] le chéile i dteach na scoile in Inis Meáin 2 Iúil 1899 agus is cinnte gurb é an Micheál s’againne é
Micheál Luke Pháidín’, file ··· Píosa ag Micheál Ó Máille[B3] faoi in An Claidheamh Soluis 5 Nollaig 1903 ··· Dánta dá chuid in Micheál Mac Suibhne agus filí an tsléibhe
Deireadh an Piarsach go raibh dhá Mhicheál ann: fear borb garbh nárbh fhiú éisteacht leis ba ea Micheál an Bhéarla; ach fear eile ar fad ba ea Micheál ag Gaeilgeoireacht, é dea-mhúinte, ríúil, cneasta, gealgháireach, é in ann stair nó scéal a ríomh nó píosa grinn a dhéanamh le sult dá chomharsa ··· Insíonn Micheál an eachtra sin in Le linn m’óige (1944), cuimhní a dheachtaigh sé dá iníon Bríd (Bean Uí Mhaoltuile) ··· Seosamh Laoide a scríobh an brollach agus tá searbhas le brath, b’fhéidir, ar an gcaoi a gcuireann sé síos ar Mhicheál: ‘an file as Conndae Mhuigheo (dar leis féin)’ ··· Ach chosain an Laoideach Micheál orthu sin a deireadh go gcumadh sé cuid mhór de na focail neamhchoitianta a bhíodh aige ··· Ó Ceallaigh ardfheiseannna á bhfágáil ag Muimhnigh mhímhúinte áirithe a luaithe a sheasadh Micheál chun labhartha
Deirtear gurbh é is mó a dhéanadh an pheannaireacht don triúr eile: Tadhg Ó Ríordáin, Conchubhar Ó Deasumhna[q.v.], Micheál Ó Loingsigh ··· O’Brien, Ballinora’ sa liosta de mhúinteoirí a raibh teastas Gaeilge acu in 1893 (i gcló in Micheál Ó Lócháin agus ‘An Gaodhal’, 1990 le Fionnuala Uí Fhlannagáin) ··· Ó Thadhg Ó Ríordáin a fuair sé an scéal agus i mBaile Mhic Íre a bhí cónaí ar Mhicheál um an dtaca seo ··· Tá scríofa go soiléir ina thaobh ‘Sé Micheál Ó Briain i mBaile Bhuirne do scríobh an t-amhrán seo ··· Nuair nár cuireadh ainm Chonchubhair Uí Dheasumhna leis bhí míthuiscint ann agus deir Brian Ó Cuív go raibh cathú ar Mhicheál ina thaobh go deireadh a shaoil
Bhí a fhios go raibh gaol ag Micheál le Conchubhar Ó Deasumhna[B4] agus rinne Seán amach go mba dheirfiúracha iad máithreacha na beirte ··· Bhí a fhios ón eolas atá tugtha i nDaonáireamh 1901 go raibh Micheál 24 bliana d’aois agus a mháthair Ellen 72 ··· Leis an eolas sin ar ainm agus ar shloinne na máthar agus ar bhliain bhreithe Mhichíl bhíothas in ann an teastas breithe a aimsiú ··· Fuair Donncha bás sular saolaíodh Micheál agus cá bhfios nárbh é sin a chuir tús leis an ráfla ··· Ní hamháin go raibh Ellen 48 bliana d’aois nuair a rugadh Micheál ach bhí ochtó bliain d’aois ag a dheartháir Mathúin Ó Tuama, dar le Seán Ó Cróinín, in Eanáir 1941
Ba é Micheál an t-aon duine amháin clainne acu ··· Deir Micheál Ó Domhnaill ‘gur thuill sé clú agus cáil ar fud na hÉireann mar oide dúthrachtach coinsiasach’ (Iolscoil na Mumhan ris a ráidhtear an tan seo Coláiste na Rinne: gearrstair, [1987]) ··· D’éag Micheál ar 18 Lúnasa 1956 agus cuireadh i seanchill na Rinne é ··· Aistriúcháin is ea Fionn agus a chuideachta, 1923, ar bhunleabhar Standish James O’Grady, agus Cúrsa simplidhe sa chreideamh, 1950, ar leabhar leis an Dr Micheál Ó Síocháin[B3] ··· Chuir an Seabhac eagar ar léitheoir a scríobh sé faoin teideal Pádraig Mhichíl Mhóir
I mBaile an Ruiséalaigh, Teampall Mhichíl, paróiste Chnoc an Óir, Co ··· Tá gach cosúlacht air gur le Gaeilge a tógadh Micheál agus sin é a shíl a iníon ··· Tá an tagairt seo dó in alt dar teideal ‘An chéad bhliain i saol an Chonartha’ ag Conchubhar Ó Cuileanáin in Feasta, Aibreán 1956: ‘Fuair Craig [Séamus Ó Creag B3] post mar mhúinteoir i Scoil na mBráthar i dTiobraid Árann agus ghlac Micheál Ó Nia [Neville] cúram an ranga air fhéin ··· I ndeireadh na bliana fuair Micheál Ó Nia post mar oide scoile i mBealach an Phóirín i gContae Thiobraid Árann agus do bhronn an Chraobh dileagra air agus sparán sabhran!’ Tuairim 1895 a chuaigh sé go Béal Átha Póirín ··· Ní mar theanga scríofa atá Micheál ag múineadh na Gaeilge dhóibh ach mar theanga bheo-labhartha agus tá a rian ar an scéal, is mór an tsuim a chuirid na scoláirí inti’ (An Claidheamh Soluis 4 Samhain 1899)
Tugann Donnchadh Ó Duibhir cuntas ar ‘an bhfiallach breá fir’ seo sa bhrollach a chuir sé le leabhar Mhichíl ar Chnoc an Bhile, A Tipperary Parish, 1985 ··· Cuireadh tábhacht mhór leis an nGaeilge i gCnoc an Bhile ón uair a tháinig an tAthair Mathúin Ó Riain[B1] mar shagart paróiste ann in 1897; ba é Edmund Cussen[B5], an fear a d’adhain spéis Uí Riain sa teanga, a bhí mar mhúinteoir ag Micheál i Scoil Chnoc an Bhile ··· Is inspéise gur scríobh Micheál aiste ar an Athair Mathúin in An Glór 11 Meán Fómhair 1943 ··· Is léir ar Ar son na Gaeilge: Conradh na Gaeilge 1893-1993, 1993 le Proinsias Mac Aonghusa go raibh feachtas láidir ar bun ag an gConradh i dTiobraid Árann i 1938 agus deir Proinsias: ‘Gníomhaí ar leith i dTiobraid Árann san am a bhí i Micheál Mac Cárthaigh as Cnoc an Bhile ... ··· Beartas ar leith a chuir seisean chun cinn san am ab ea tabhairt ar nuachtáin áitiúla altanna i nGaeilge a fhoilsiú go rialta.’ B’fhéidir a rá freisin gurbh é Micheál a choimeád seol na Gaeilge in airde i gCnoc an Bhile tar éis don Athair Mathúin bás a fháil i 1937
Bhí Micheál agus Susan ag múineadh i scoil náisiúnta an Sciobairín; agus Micheál ina phríomhoide ann ··· Bhí Micheál ar dhuine den chéad dream a bhain teastais amach de bharr scrúdaithe i gColáiste Múinteoireachta na Mumhan i mBeal Átha an Ghaorthaidh 1906 ··· Tá i gcló ansiúd ‘Iarghnó Mhichíl Uí Chuileanáin’, a leithscéal faoi nár fhéad sé freastal ar scoil 1942 toisc easpa peitril ··· D’éag Susan 21 Deireadh Fómhair 1946 agus cailleadh Micheál 12 Nollaig 1961
As an Tamhnaigh, Cill Charthaigh, dá athair Micheál agus bhí siopa grósaeireachta agus crua-earraí aige nuair a rugadh Micheál óg ··· Bhí an t-athair ag obair mar pheidléir sna Stáit Aontaithe ó 1867 go 1876 agus tá cuntas air in Micheál óg 1884-1958 ó’n a pheann féin agus cuid dá dhánta, (1983) in eagar ag Pádraic Mac Seáin S.P ··· Bhí triúr leanaí ag Micheál agus Cáit ··· ‘Díorfach beag faonlag’ ba ea Micheál óg nuair a bhí sé ag freastal ar Scoil an Chaonacháin i gCill Charthaigh ··· Lean a spéis sa drámaíocht agus tuairiscíodh in Ar Aghaidh, Nollaig 1935: ‘Ar 30 Deireadh Fómhair chuir Micheál Óg Mac Pháidín ceist ar Aire an Airgid muran féidir leis smacht a choinneál feasta ar an Abbey Theatre an smaoinfeadh sé faoin deontas atá á fháil acu a choinneáil uatha le go dtabharfaí an t-airgead sin le cuidiú le drámaí sa Ghaeltacht’
Ach Micheál Ó Dúgain a bhí ar a athair; an míniú a thugtar air sin go ndeachaigh seisean, agus é ina pháiste, chun cónaithe le huncail dó, Sean-Mhicheál Ó Síoda, baitsiléir, ar an bPáirc Gharbh ··· Feirmeoir ba ea a athair Micheál Ó Síoda agus ba í Máire Williams a mháthair ··· Ba é Micheál s’againne an duine ab óige de sheisear cailíní agus triúr mac ··· Bhí beartaithe ag Micheál imirce a dhéanamh, tharla a dheartháir Searlaí a bheith ag mianadóireacht óir in Kalgoorlie na hAstráile agus é sásta íoc as an turas amach ··· Bhí uncail lena mháthair ina chónaí i bhFuarchoill in aice le Creachmhaoil agus fuair sé mórán eolais uaidhsean agus ó Shean-Mhicheál Ó Síoda
Lá ’le Michíl 1935 an dáta a chuir sé lena leabhar agus is i gCóbh a bhí sé agus an réamhrá á scríobh aige
Scríobh a chomharsa Micheál Ó Cionnfhaolaidh[B4] síos uaidh Beatha Mhichíl Turraoin maille le scéalta agus seanchas (1956) agus is í an chéad abairt ann: ‘Rugadh mise san mbliain 1878 i gCnocán an Phaoraigh íochtarach, i bparóiste na Rinne ··· Ba iad Dáibhidh Turraoin, iascaire, agus Siobhán Ní Mhuirighthe tuismitheoirí Mhichíl ··· D’éag an mháthair nuair nach raibh ach mí ag an té ab óige agus níor chuimhin le Micheál í a fheiceáil riamh ··· B’amhlaidh a rug an máistir scoile, Micheál Ó Foghludha (féach Áine Ní Fhoghludha) air ag ól tobac faoi scáth sceiche ··· Thug sé a leithéid sin de ghreadadh do Mhicheál gur ghlan sé amach as an scoil an tráthnóna sin ‘agus ní fhaca fia ná fiolar istigh inti arís é’
I gCill Mhichíl, Co ··· Is é traidisiún na clainne gur thaistil sé in éineacht le Micheál Cíosóg go Durlas Éile an lá a bunaíodh Cumann Lúthchleas Gael ··· Mí roimh a bás-san cailleadh a dheartháir Séamus a bhí an-ghníomhach i gcraobh Chill Mhichíl den Chonradh
Tá cur síos ar a shaothar ag Art Ó Beoláin in Céad bliain 1871–1971 in eagar ag Micheál Ó Ciosáin ··· Phós Micheál Mag Sayers ··· Deir Seán Ó Dubhda nár chaith Micheál ach dhá lá ar scoil agus nár léigh sé leabhar riamh ··· Mac eile le Micheál ba ea Tomás ··· Chum Micheál caoineadh air agus ba é an dán deireanach é dár cheap sé
Rugadh Micheál Ó Dochartaigh, údar Creach Bhaile an Teampaill, i Lorgain, Baile Chathail, Co ··· Ba é Micheál an mac ba shine aige ··· B’éigean dá dheartháireacha éalú go Meiriceá ach tháinig Micheál slán i ndiaidh 1867 ··· Chuaigh Micheál chun cónaithe i mBaile Átha Cliath nuair a d’éirigh sé as obair
I ndiaidh bunscolaíochta bhí sé i gColáiste Mhichíl i Lios Tuathail agus ansin i gColáiste Ollscoile Chorcaí mar ar ghnóthaigh sé céim sa tráchtáil i 1922 ··· Bhí sé ag múineadh i gColáiste Mhichíl ó 1922 go 1927 (agus scríbhneoir eile úd Lios Tuathail, Brian Mac Mathúna, sa rang aige) agus ó 1927 go 1930 i gColáiste Bhelvedere agus bliain ansin sa Cheardscoil i Ráth Maonais
I gCill Mhichíl, Co
Tá cuntais ar shaothar an scríobhaí seo ag Pádraig Ó Fiannachta in Dál gCais 1984 (‘The Poem Book of Clare’) agus in Léas ar ár Litríocht, 1974, agus ag Eilís Ní Dheá in Old Limerick Journal, 1992 (‘Micheál Ó Raghallaigh: scríobhaí ó Inis Díomáin’) ··· Níl d’eolas ar chúrsaí a shaoil ach gur cheardaí in Inis Díomáin é, gur thosaigh sé ar obair an scríobhaí in 1810 agus gur lean air go 1853, i measc a chairde go raibh Séamus Mac Cruitín[q.v.] agus Micheál Ó hAnnracháin[q.v.], go bhfuair sé bás go timpisteach de dheasca nimhe, agus go bhfuil a maireann dá dhéantús, 13 lámhscríbhinn, i Maigh Nuad agus in Acadamh Ríoga na hÉireann ··· Molann an bheirt údar go háirithe an lámhscríbhinn Renehan 69 i gColáiste Phádraig, Maigh Nuad, a scríobh sé d’fhear in Inis Díomáin, Micheál Ó Maoldomhnaigh ··· R69 an ceann is iontaí díobh go léir.’ Agus deir sé: ‘Bailitheoir iontach ab ea Micheál.’ Is é a deir Ní Dheá faoin scríobhaí seo: ‘Dob é siúd leis a d’fhág againn na bailiúcháin is fearr d’fhilíocht an Chláir ón 18ú agus ón 19ú haois.’ Sa réamhrá a chuir sé lena dhuanaire (i gcló ag Ó Fiannachta in Léas ar ár Litríocht, ‘ós rud é gur léas chomh geal é ar shaol chultúrtha an Chláir i mblianta duairce na linne’) tugann sé eolas ar fhilí an Chláir san 18ú haois: Aindrias Mac Cruitín, Aodh Buí Mac Cruitín, Micheál Ó Coimín, agus Seán Ó hUaithnín
Ag Eoghan Ó hAnluain in Comhar, Meán Fómhair 1977 (‘Micheál Coimin: stracfhéachaint ar ghnéithe dá shaol’) agus ag Muiris Ó Rócháin in Dál gCais, 1991 (‘Micheál Coimin: Gaelic poet of Miltown Malbay [c.1688–1760]’) tá eolas ar a bheatha agus a shaothar ··· Scríobh Micheál Ó Raghallaigh[B6] agus Séamas Mac Cruitín[B6] cuntais ghairide sa 19ú haois ··· , in order to qualify as a land holder, conformed to the Protestant religion.’ Is cosúil gur aistrigh Micheál go dtí an Cheathrú Chaol sa pharóiste céanna ag pointe éigin ··· Sa ghinealach a cumadh dá mhac Micheál, dochtúir sa Fhrainc, deirtear gur de shliocht iarlaí Buchan in Albain muintir Choimin, agus gur phós sé i 1702 Elizabeth Creagh, neacht le Sir Michael Creagh, méara Bhaile Átha Cliath ··· Bhí triúr mac aige, Micheál agus Éamonn beirt acu, agus triúr iníonacha
Deireadh Micheál nach raibh scríobh an Bhéarla ag a athair ach gurbh fhearr de scoláire Laidne é ná é féin ··· Sórt Breac-Ghaeltachta ba ea an ceantar agus deirtear gur líofa a bhí Gaeilge ná Béarla ag Micheál ··· D’fhreastail sé ar scoil i gCluain Bainbh a dtugtaí ‘The Don School’ uirthi; ba é Ó Conchubhair Donn a chuir ar bun í bliain sula ndeachaigh Micheál isteach ann ··· Thug an tAthair Micheál agus na paróisteánaigh a ndúshlán nuair a chuaigh siad a bhaint móna ··· Bhuaigh siad an cath ach aistríodh Micheál amach as an bparóiste go Crosná i 1915
Ar 7 Nollaig 1877 a rugadh Micheál ··· Caithfidh sé gurbh é athair Mhichíl é ··· Thall i Manchain a chaith Micheál agus Seán seal dá saol, ach bhídís ag gach Ard-Fheis agus gnó acu ann ... ··· Saothraí iontach sa ghluaiseacht is ea Micheál mar is eol dóibh seo a chaitheann aon tamall in Áth Cliath ··· Mhaíodh Micheál gurbh i gCraobh Oisín, Manchain, a d’fhoghlaim sé Gaeilge ach b’fhéidir gur léamh agus scríobh na teanga a bhí i gceist
Ar 17 Nollaig 1870 a rugadh Micheál Ó Síocháin sa Bhaile Nua, cathair Phort Láirge ··· Bhí seanchainteoirí Gaeilge ar an mbaile agus rinne Micheál iarracht ar an teanga a fhoghlaim ··· Tá cuntas ag Micheál Ó Domhnaill (Iolscoil na Mumhan ris a ráidhtear Coláiste na Rinne: gearr-stair, 1987) ar an gcaoi a ndeachaigh Pádraig Ó Cadhla[B2] i ndáil comhairle leis um Cháisc 1905 chun tús a chur le coláiste Gaeilge sa Rinn ··· Leabhair eile chreidimh dá chuid is ea: An teagasc Críostaidhe (1927); A child’s book of religion (1934), ar chuir Micheál Ó Cionnfhaolaidh leagan Gaeilge de ar fáil faoin teideal Cúrsaí simplí sa chreideamh (1950) ··· Thugadh Micheál Ó Síocháin cúnamh agus tacaíocht dóibh agus, chomh maith leis sin, d’eagraíodh sé cruinnithe Gaeilge ar na féilte móra
Mhaigh Eo a athair Michael, fear a scríobhadh véarsaí Gaeilge; fuair seisean post i Scoil Saighleáin i gceantar Bhéal Chláir agus tugadh lóistín dó i dteach mhuintir mháthair Mhichíl sa Trian Bán; fuair sise (Bridget Joyner) post sa scoil chéanna agus pósadh iad ··· Ba é Micheál an seachtú mac acu agus d’éag an t-athair nuair a bhí sé ceithre mhí d’aois ··· Ní sa bhaile a bhí Micheál nuair a rinneadh Daonáireamh 1901 agus is mar seo a bhí an teaghlach: Bridget Walsh, N.T ··· I 1900 chaith Micheál bliain i gColáiste Iognáid mar dhalta lae, ansin bliain eile mar mhac léinn cónaithe i gColáiste na bProinsiasach sa Chreagán, agus bliain eile fós i gColáiste Sheosaimh i nGaillimh ··· D’fhaigheadh Micheál obair pháirtaimseartha mar léachtóir le Gaeilge agus é ina mhac léinn go fóill
‘Flat’ agus ‘Tats’ a thugtaí ar bheirt de na múinteoirí Gaeilge ba nótáilte i scoileanna na mBráithre, an fear seo agus Micheál Ó Tatháin[B5] ··· There were few people in the country that could converse so fluently in any of the dialects, and that had such a profound knowledge of all aspects of the language as Micheál S ··· I 1931 bhí sé féin agus an Bráthair Micheál Ó Tatháin ar bhunaitheoirí Choláiste Mhuire, Baile Átha Cliath ··· Caomhánach freisin: ‘It could be truthfully said that there were few more qualified to become a founding member of the two Irish-speaking colleges, Coláiste Mhuire and Coláiste Chaoimhín, than Micheál S ··· Ó Catháin in Gníomhartha na mBráithre: aistí comórtha ar Ghaelachas na mBráithre Críostaí, 1996 in eagar ag Micheál Ó Cearúil
Foilsíodh ‘Seanmóir ar bhás an Athar Ó Ciosáin’ le Micheál Ó Mainín in An Sagart, geimhreadh 1991 ··· Micheál Ó Ciosáin’ ··· Tar éis bunoideachais i Lios Eiltín chaith sé tamaill i gColáiste Mhichíl, Lios Tuathail, agus i gColáiste Bhréanainn, Cill Airne, roimh dhul go Maigh Nuad dó mar ar oirníodh é i 1946; i Maigh Nuad chuir sé suim ar leith i stair na heaglaise agus i léann na Gaeilge agus bhain BA amach sa léann Ceilteach ··· Dúirt an tEaspag Diarmaid Ó Súilleabháin faoi sa réamhrá (‘Focal Fáilte’) in Cnoc an Fhómhair, 1988: ‘Ní hamháin gur chaith an tAthair Micheál díograis agus dúthracht lena chúram sagartachta, rinne sé staidéar grinn ar Ghaoluinn Chorca Dhuibhne ó bhéal agus ó pheann; chuir sé spéis agus chothaigh sé suim i ngach gné d’oidhreacht shaibhir na dúiche sin… ··· Má tá Gaeltacht Chorca Dhuibhne beo bríomhar ag saothrú a hoidhreachta inniu, tá cuid mhaith dá bhuíochas ag dul don Athair Micheál
Aistríodh Micheál go Baile Átha Cliath i 1913 ··· Gheofar cuntas mion ar a ndearna sé d’obair ar an mBunreacht in Bunreacht na hÉireann: a study of the Irish text, 1999 le Micheál Ó Cearúil ··· The background to the Irish version of the Constitution, and particularly Micheál Ó Gríobhtha’s contribution, is the subject of a comprehensive article, published in Feasta (Deireadh Fómhair 1988) by .. ··· na Gaillimhe, agus dúirt sé: ‘Inné bhíos ar shochraid an fhir a rinne an chéad bhunleagan Gaeilge de Bhunreacht na hÉireann—Micheál Ó Griobhtha, go ndéana Dia maith air’
Bhí capall fiaigh ag Micheál féin agus théadh ag fiach leis an United Hunt Club ··· Bhí sean-Ghaeilgeoirí san áit go fóill nuair a bhí Micheál ag éirí suas agus bhí an múinteoir sa scoil náisiúnta, Séamas Ó Achaoirn, an-tugtha don Ghaeilge ··· Ann a fuair Micheál an Fáinne ··· Ag múineadh in éineacht leis i gColáiste Mhuire bhí duine de scoláirí Gaeilge aitheanta na mBráithre, an Br Micheál Sabas Ó Flaitile (1 Samhain 1902 -5 Deireadh Fómhair 1986), fear a rugadh sa Ghoirtín Mór, Béal Átha hAmhnais
Gaeltacht ba ea an ceantar nuair a rugadh Micheál ··· Ansin fuair sé post i gColáiste Naomh Micheál i Lios Tuathail thart ar 1914/15
“Teacher in Omagh Model School” an cur síos ar shlí bheatha Dhónaill i dteastas Mhichíl ··· D’aistrigh an chlann isteach san Ómaigh agus bhí Gearóid agus Micheál ar scoil i gCill an Chlochair ··· Scoláire lae ann ba ea Micheál cé gur ag dul le sagartacht a bhí seisean freisin, ar feadh tamaill ··· Ceapadh ina Ollamh le Gaeilge i Maigh Nuad é ar 12 Deireadh Fómhair 1909 mar chomharba ar an Dr Micheál Ó hIceadha agus rinne sé staidéar ar an tSean-Ghaeilge faoi Thurneysen in Freiburg ··· Bhí blas aduain ar a chuid Gaeilge ...” I ndiaidh céim a bhaint amach i gColáiste na Ríona, Béal Feirste, chuaigh Micheál Victor Ó Nualláin isteach sa tseirbhís Chustaim is Máil in 1897
Tar éis meánoideachais i gColáiste Mhichíl, Lios Tuathail, cháiligh sé ina bhunoide i gColáiste Phádraig, Droim Conrach
Tar éis meánoideachais i gColáiste Mhichíl, Lios Tuathail, chaith sé tamall de bhlianta i Sasana sular shocraigh sé síos i Lios Tuathail i 1954 mar thábhairneoir agus scríbhneoir
Tá cuntas ar an scríbhneoir seo in Inniu 31 Deireadh Fómhair 1952 (‘Comhaimsirigh’) agus sa pháipéar céanna 22 Meán Fómhair 1972 tá an t-alt ‘Risteárd Ó Glaisne ag comhrá le Micheál Ó Siochfhradha’ ··· Ba é a dheartháir Pádraig Ó Siochfhradha[B5], ‘An Seabhac’, a rugadh in 1883, an duine ba shine sa teaghlach agus ba é Micheál an té ab óige ··· Is cosúil gurbh é an Béarla teanga an teaghlaigh, cé nach raibh aon Bhéarla ag na tuismitheoirí ina n-óige, agus in ainneoin go raibh bean ghaoil sa teach le linn óige Mhichíl nach raibh aon Bhéarla aici ··· Sholáthraigh Micheál a lán de na sceitseanna a léirigh an Compántas—“Dlí agus Ceart”, “Bás no Beatha”, etc.’ (Inniu 31 Deireadh Fómhair 1952) ··· In An gearrscéal sa Ghaeilge 1898-1940, 1981 pléann Aisling Ní Dhonnchadha a chuid gearrscéalta agus an fhorbairt a bhí tagtha ar a shaothar faoi 1953 agus na difríochtaí idir scéalta an tSeabhaic agus cinn Mhichíl
In Foinse 4 Meitheamh 2006 tá cuntas le Micheál de Mórdha ··· Nuair a bhí Micheál trí bliana d’aois d’aistrigh an teaghlach go ceann de na tithe tuaithe timpeall ar Chaisleán Chill Chá, trí mhíle ó Dhíseart Diarmada, Co ··· D’fhreastail Micheál ar chruinniú agóide i dTeach an Ard-Mhaoir i mBaile Átha Cliath agus thairg bheith ina mhúinteoir sa scoil ··· Thosaigh Micheál ag múineadh ann um Shamhain 1970 agus d’athoscail an Roinn Oideachais an scoil nuair a tháinig comhrialtas i gcumhacht i 1973 ··· Toradh eile ar an tréimhse sa phost sin is ea an spéis sin a chuir Micheál i seanchas agus i stair an cheantair agus an bhaint a bhí aige le heagrú éigsí i gCorca Dhuibhne agus le saol an phobail sa cheantar
D’aimsigh an Dr Ó Mathúna freisin taifid na beirte deartháir agus a dheirféar, agus tá siad sin, chomh maith le hainm baiste na máthar, ag réiteach leis an eolas i nDaonáireamh 1911 agus in uacht Mhichíl, ach amháin deartháir amháin a d’éag roimh 1911, mar is léir ón Daonáireamh ··· ‘File atá i Micheál agus is iomdha giota breá filíochta a chum sé ó am go h-am i mBéarla agus i nGaeilge’, a deirtear sa phortráid úd agus luaitear freisin ann go raibh spéis mhór aige sa drámaíocht agus gur léirigh Cumann na Fraincise i mBaile Átha Cliath dhá dhráma dá chuid: Écoutez bien agus Le Palais de bonheur ··· Do Micheál Eoin Ó Súilleabháin, bunaitheoir agus reachtaire Éigse Éireann ag fágaint Baile Átha Cliath dó, Nollaig 1943’ (‘Agus seo mo dhuine beag soineanta séimh in ár gclúid / Ar tí an imeachta tá ag bogadh ár mbraonta súl’) ··· Bhí 16 dán le Micheál le bheith ann, chomh maith le haiste bheathaisnéise ··· Mason ach ba é Micheál Ó Súilleabháin (1887-1961) [q.v.] a d’aistrigh
Bhí Micheál gníomhach i gConradh na Gaeilge i Londain ó bunaíodh é ··· In alt dar teideal ‘Carmanaigh agus an Ghaeilge’ (An Claidheamh Soluis 16 Nollaig 1911) tá cur síos ar a shaothar: ‘Ba é Micheál Ó Súilleabháin, togha cuireadóra aneas ó Chorcaigh [sic], an fear a chuir an síol ··· Géigéir ab ea Micheál Bán agus is in Inis Córthaidh a bhí cónaí air ··· Máirt na hInide 1903 bhí fleá ar siúl ag Craobh an Chéitinnigh i mBaile Átha Cliath, agus thar ceann Banba bhronn Seán Ó Ceallaigh (‘Sceilg’) [B3] dealbh de Eoghan Ó Gramhnaigh[q.v.] mar chomhartha pósta ar Mhicheál agus a bhean Bríd ··· Thagair sé don dosaen éigin bliain a bhí caite ag Micheál ag obair ar son na teanga
Tá cur síos ag Florrie O’Donoghue ar ar bhain do Mhicheál Déardaoin Sheachtain na Cásca: “Armed with a revolver Micheál Ó Cuill left Cork that evening, travelled by train to Limerick Junction and from there to Tipperary where he had heard fighting was taking place ··· Tá cuntas ag Peadar Ó hAnnracháin in Fé bhrat an Chonnartha (1944) ar an eachtra sin agus ar eachtraí eile a bhain do Mhicheál ··· In Eanáir 1920 toghadh Micheál ina bhall de Bhardas Chorcaí agus ba é a mhol go mbeadh Tomás Mac Curtáin ina Ard-Mhéara, Traolach Mac Suibhne ag cuidiú leis an moladh ··· Bhí baint mhór ag Micheál le cúrsaí Choláiste na Mumhan ar feadh tamaill
Tá cuntas ag Éilis Ní Dheá ar an scríobhaí seo agus ar a dhéantús in Old Limerick Journal, 1993 (Micheál Ó hAnnracháin agus a Chomhscríobhaithe i gCill Ruis’) ··· Tá cnuasach de laoithe Fiannaíochta, a chóipeáil sé féin agus beirt eile in 1843, i leabharlann an Choláiste Ollscoile i gCorcaigh agus deir Ní Dheá faoi: ‘Maireann an lámhscríbhinn seo mar fhianaise againn ar chiorcal beag scríobhaithe a bhí ag saothrú leo i gceanntar Chill Rois i dtús agus i lár an chéid seo caite, mar a bhí, Micheál Ó hAnnracháin, Pádraig Ó Conchubhair agus Micheál Ó Súilleabháin.’ Dealraíonn ó nóta a chuir sé le lámhscríbinn amháin gur chaith sé seal in Albain ··· Tá cuntas in Irish Intelligence 5, 1852 ar ionsaí a rinneadh ar Mhicheál: ‘While passing the streets of Kilrush
Bhíodh aistí ag an sagart seo ar an stair áitiúil agus ar logainmneacha san iris sin agus bhí sé ar dhune de leasuachtaráin an chumainn ar feadh tamaill; ceannródaí ba ea é sa logainmníocht agus ba mhinic na ceartfhoirmeacha Gaeilge i gclár na mbaistí aige i gCill Mhichíl ··· Ceapadh é ina shagart paróiste i gCill Mhichíl in 1884
Bhailigh Tomás Ó Máille[B3] naoi gcinn díobh agus cibé eolas a bhí le fáil ar a bheatha in Micheál Mac Suibhne agus filidh an tsléibhe, 1934 ··· Ba é leithscéal Mhichíl nach raibh costas na bainise aige ··· D’fhiafraigh Coneys cad a bheadh i gceist agus liostaigh Micheál sa dán cad a bheadh inmhianaithe: an t-éadach, togha is rogha na dí, ceathrar is fiche den lucht ceoil, tobac láidir is píopaí, uaisle na tíre a bheith ann...
Is mar seo a bhí an teaghlach i nDaonáireamh 1901 nuair a bhí cónaí orthu i Sráid Windmill: Edward (74), Teresa (51), Devit (Micheál) (15), Thomas (14), Teresa (9), William (6) ··· D’fhág Micheál scoil in aois naoi mbliana dó agus bhí, de réir an daonáirimh, ag obair mar charraeir
Ó Caithnia in Micheál Cíosóg (1982) ··· Rugadh Micheál Cíosóg i bPoll an Phúca, baile fearainn sa Charn, Co ··· Ba í an Ghaeilge teanga an tí ach b’fhéidir go raibh an Béarla freisin óna óige ag Micheál ··· “Ní fhéadfainn aon phioc amhrais a bheith orm ná gurbh é Irisleabhar na Gaeilge agus an mhórbhaint a bhí ag Micheál Cíosóg leis a thug air díriú ar an iomáint a chur i réim athuair”, a deir Ó Caithnia
Chum sé caoineadh ar Mhicheál Breathnach: bhí siad ar Loch Measca tráthnóna breá gréine agus d’iarr Micheál air ceol caointe a chumadh dhó— sheinn sé an ceol dó ar an bpíb chogaidh ··· I 1913 foilsíodh a Sliocht de sgríbhinní Mhichíl Bhreathnaigh maille lena bheathaidh ··· ‘Thit sé ar mo chrannsa beatha Mhichíl Bhreathnaigh [B2], mo chara croí, do chuir i scríbhneoireacht os comhair Gael na haimsire seo’ ··· Chuir sé i gcló é in Sliocht de sgríbhinní Mhichíl Bhreathnaigh ··· Deirtear in Amhráin Mhuighe Seola gurbh é a scríobh síos ó Mhicheál Breathnach an fonn a ndeirtear amhrán Thomáis Uí Cheallaigh[B1], ‘Suantraí’, leis
I gCill Mhichíl, Co
Is dóigh gurbh é an t-eagarthóir Pádraig Mac Piarais [B4] a scríobh an abairt seo ina thaobh in An Claidheamh Soluis 31 Deireadh Fómhair 1908: ‘Micheál Smidic, mathematical professor at Scoil Éanna and auditor of the Law Students’ Debating Society ··· Ó Riain [B1], Tomás Ághas [B1], Micheál Smidic, Seán T ··· Bhí ar a laghad triúr gasúr acu : Feargal, Micheál agus Máirín