Aimsíodh breis is 50 alt. Níl á liostú anseo ach an 30 ceann is fearr a fhreagraíonn do d'iarratas.
Chum sé caoineadh ar Mhicheál Breathnach: bhí siad ar Loch Measca tráthnóna breá gréine agus d’iarr Micheál air ceol caointe a chumadh dhó— sheinn sé an ceol dó ar an bpíb chogaidh ··· I 1913 foilsíodh a Sliocht de sgríbhinní Mhichíl Bhreathnaigh maille lena bheathaidh ··· ‘Thit sé ar mo chrannsa beatha Mhichíl Bhreathnaigh [B2], mo chara croí, do chuir i scríbhneoireacht os comhair Gael na haimsire seo’ ··· Chuir sé i gcló é in Sliocht de sgríbhinní Mhichíl Bhreathnaigh ··· Deirtear in Amhráin Mhuighe Seola gurbh é a scríobh síos ó Mhicheál Breathnach an fonn a ndeirtear amhrán Thomáis Uí Cheallaigh[B1], ‘Suantraí’, leis
Ag Oireachtas 1940 bhuaigh an chéad duais ar aiste ar Mhicheál Breathnach
Deir Micheál Ó Domhnaill in Iolscoil na Mumhan .. ··· Deir Micheál Ó Domhnaill: 'Ó 1910 anuas, bhíodh a thriall anseo [An Rinn] agus níorbh é ná raibh dílis don áit go lá a bháis ...' ··· Scríobh sé réamhrá Cúrsa símplí sa chreideamh, 1950 a bhí scríofa ag an Dr Micheál Ó Síocháin[B3] agus, dar le Dungarvan Leader 27 Meitheamh 1959, chabhraigh leis an údar céanna agus é ag bailiú an ábhair a d'fhoilseofaí in Seanachaint na nDéise II, 1961
Rianaigh sé sinsir a athar, Micheál, agus a mháthar, Máire Paor, Gearaltaigh Bhaile Uí Chríonáin i gContae Chorcaí agus Paoraigh Chnoc an Leathara i gContae Phort Láirge, siar na céadta blian ··· Fuair an bheirt bás i 1753, Micheál sa Spáinn agus Gearóid in Éirinn; ní raibh muinín ag an athair as an mac ba shine ar fad, Réamonn a d’éag i 1722 ··· Thugadh sé ‘Ard-Sirriam Leithe Mógha’ air féin agus glactar leis gur mhinic i gcomhluadar filí eile é: luaitear Tadhg Gaelach Ó Súilleabháin[q.v.], Donnchadh Rua Mac Conmara [q.v.], Seán Clárach Mac Domhnaill, Éamonn de Bhál agus Éamonn Ó Flaithbheartaigh, an file ar ghéill sé ‘Bata na Bachaille’, comhartha Ard-Sirriam Chúirt na mBúrdún, dó i 1791 ··· Luann Ó Foghludha a gharmhac Micheál, abhcóide a rinne ‘cion fir ar son na Gaeilge’, a bheith in aon uaigh leis ··· In The Hidden Ireland is i measc na mionfhilí a áiríonn Domhnall Ó Corcora[B5] an Gearaltach ach deir sé faoin amhrán sin: ‘It is so agile, so decorative in manner, that one might easily attribute it to Seán Clárach Mac Domhnaill.’ Tá ardmheas freisin ar an dán ‘Seán Ó Díghe’; glactar leis de ghnáth gurb é Seán Buí atá i gceist, cé go ndúirt Seán Ó Dálaigh[q.v.] gur ghabha den ainm sin i bparóiste Bhaile Mhac Óda a phós an ‘ceirtlín sneachtaidh mhná’
Micheál Ó Domhnaill, feirmeoir, a athair agus Ellen Rohan a mháthair ··· Timpeall an ama sin a chum Micheál Ruiséal an dán úd in An Duanaire Duibhneach ag fáiltiú roimhe: Céad Fáilte ’on Daingin siar fé ghradam roimh ár laochaibh/ Tomás Ó Domhnaill calma is a leanas é de laochfhir ··· Ó Domhnaill a thug uaidh, ar 19 Feabhra 1901, an t-aon óráid amháin Ghaeilge dár tugadh riamh i nDáil na Breataine ··· 1 samhradh 1881 cuireadh Micheál as seilbh ··· I ndiaidh seacht mbliana d’ísligh an tiarna talún an cíos agus lig do Mhicheál cur faoi arís i Lios Cearnaigh
Tá cuntas ag Micheál Ó Domhnaill (Iolscoil na Mumhan ris a ráidhtear Coláiste na Rinne: gearr-stair, 1987) ar an gcaoi a ndeachaigh Pádraig Ó Cadhla[B2] i ndáil comhairle leis um Cháisc 1905 chun tús a chur le coláiste Gaeilge sa Rinn ··· Ar 17 Nollaig 1870 a rugadh Micheál Ó Síocháin sa Bhaile Nua, cathair Phort Láirge ··· Bhí seanchainteoirí Gaeilge ar an mbaile agus rinne Micheál iarracht ar an teanga a fhoghlaim ··· Seo é an cur síos a rinne Ó Domhnaill air: ‘.. ··· Leabhair eile chreidimh dá chuid is ea: An teagasc Críostaidhe (1927); A child’s book of religion (1934), ar chuir Micheál Ó Cionnfhaolaidh leagan Gaeilge de ar fáil faoin teideal Cúrsaí simplí sa chreideamh (1950)
Bhí sé síolraithe go díreach ó Mhicheál Ó hÍr a chum ‘Seachrán Chairn tSiadhail’ ··· You will please excuse me for being a little dilatory in sending any writings.’ Leis an tréimhse sin freisin a bhaineann an t-easaontas le hAodh Mac Domhnaill[q.v.] ar ceann dá thorthaí an aoir aitheanta a scríobh Art, ‘An tOllamh Úr’, a raibh de theidil air aige féin ‘Aoir ar Aodh Mac Domhnaill or reflections upon Hugh MacDonnell’s conduct for assuming the name of poet’ agus ‘Hugh McDonnell’s insolence, incapacity and folly in attempting to compose Irish verses censured by Art Bennett’ (i gcló maille leis an dán in Nua-Dhuanaire Cuid II, 1976 le Breandán Ó Buachalla)
Cuireann Breandán Ó Buachalla síos air i gcomhthéacs na bpearsan a bhí ag saothrú na Gaeilge i mBéal Feirste ó 1778 go 1860, agus i gcomhthéacs Shéamuis Mhic Domhnaill[q.v.], go háirithe, in I mBéal Feirste Cois Cuain, 1968 ··· Murach gur mhúin sé ceol do Mhac Domhnaill ní móide go dtarlódh Féile na gCláirseoirí i mBéal Feirste ná go mbaileodh Bunting na seanfhoinn ··· Turas é a rinne sé go minic i rith a shaoil agus chuir sé aithne ar dhaoine mar Mhuircheartach óg Ó Súilleabháin (d’éag 1754), Cathal Ó Conchubhair[q.v.], Conchubhar Ó Domhnaill, Caitliceach a raibh eastát aige i Liatroim agus a bhí i dteideal a bheith ina iarla ar Thír Chonaill, dar lena mhuintir, agus ar Iarla Chinn Mara ··· Chaith sé dhá bhliain ina oide i dteach Mhichíl Rua Mhic Dhomhnaill i nGleann Aireamh, Co ··· Níor leis an Dr Séamus Mac Domhnaill ab fhaillí é cuireadh chun Féile na gCláirseoirí i mBéal Feirste 11-14 Iúil 1892 a chur chuige agus in ainneoin na ndaitheacha i láimh leis bhuaigh sé an dara duais arís le ‘Coillte Glasa an Triúcha’
Ba é Micheál Rua Mac Domhnaill i nGleann Aireamh, Co ··· Aontroma, a athair agus ba shin-seanathair dósan an laoch Alastar Mac Colla Ciotaigh Mac Domhnaill a thit i gCath Chnoc na nOs i 1647 ··· Caitliceach ba ea Micheál agus Protastúnach a bhean chéile, i gcaoi gur sa chreideamh Protastúnach a tógadh Séamus agus a dheartháireacha ··· Ach nuair a bhí sé ar a choimeád in 1803 chuir Mac Domhnaill a ainm le fógra ag iarraidh ar an bpobal a insint cén taobh a raibh sé ··· Chum Aodh Mac Domhnaill[q.v.] tuireamh air
Ba dhuine an bailitheoir béaloidis seo den ochtar a rugadh do Mhicí Ó Domhnaill agus Maggie Ní Dhuibheannaigh (Maggie Chonaill) agus i Rann na Feirste 19 Lúnasa 1913 a rugadh é ··· Deirfiúr dó an t-amhránaí Neilí Ní Dhónaill[B8] agus deartháir dó Conall Ó Domhnaill[B8], fonnadóir cailíúil eile ··· Ba iad tuismitheoirí na n-amhránaithe Mairéad Ní Dhomhnaill, Tríona Ní Dhomhnaill agus Micheál Ó Dhomhnaill iad ··· D’éag a mhac Micheál 7 Iúil 2006
Bhí ábhar uaidh i gcló in Éigse, Celtica, The Irish Book Lover, The Irish Ecclesiastical Record, Catholic Survey, Measgra Mhichíl Uí Chléirigh, agus i go leor irisí staire in Éirinn agus thar lear ··· Scríobh Niall Ó Domhnaill in Scéala Éireann ina thaobh: “Father Canice was a great scholar and a gentle friendly man who was modest about his work
Scríobh Micheál Mac Cárthaigh cuid dá chuimhní air in Feasta, Márta 1961, agus tá eolas ina thaobh i gcló ag Micheál Ó Domhnaill in Iolscoil na Mumhan ris a ráidhtear an tan seo Coláiste na Rinne: gearrstair, (1987) ··· In Feasta, Márta 1961, scríobh Micheál Mac Cárthaigh: ‘Ba ghnách leis cúlscéal an amhráin a insint ar dtús ...
Ag cur eagair ar fhilí na Mumhan an gnó is mó ar chaith sé a shaol leis: Piaras Mac Gearailt (1905), Donncha Rua Mac Conmara (1908, 1933), Brian Merriman (1912, 1949), Tadhg Gaelach Ó Súilleabháin (1929), Pádraig Phiarais Cúndún (1932), Seán Clárach Mac Domhnaill (1932), Liam Dall Ó hIfearnáin (1939), Eoghan Rua Ó Súilleabháin (1937), Liam Inglis (1937), Pádraig Denn (1942), Liam Rua Mac Coitir (1937), Eoghan an Mhéirín Mac Carrthaigh (1938), An tAthair Conchubhar Ó Briain (1938), Éamonn de bhFál (1946), filí na Máighe (1952) ··· Ba é a chuir eagar ar Seod-aistí as Conamara, 1943 le Peadar Neilí Ó Domhnaill [B5: 292] ··· Thugadh an sagart cuairt go minic ar Gothic Lodge, 42 Bóthar na Cabraí, mar a raibh cónaí ar Risteard in aontíos lena dheartháir Micheál agus a bheirt deirfiúracha ··· Bhí a dheartháir Micheál ina uachtarán ar Chraobh an Chéitinnigh nuair a d’éag sé ar 17 Meitheamh 1961 ··· Bhí an Micheál sin agus a dheirfiúracha Cáit agus Bríd páirteach in Éirí Amach 1916
Deir Micheál Ó Domhnaill ‘gur thuill sé clú agus cáil ar fud na hÉireann mar oide dúthrachtach coinsiasach’ (Iolscoil na Mumhan ris a ráidhtear an tan seo Coláiste na Rinne: gearrstair, [1987]) ··· Ba é Micheál an t-aon duine amháin clainne acu ··· D’éag Micheál ar 18 Lúnasa 1956 agus cuireadh i seanchill na Rinne é ··· Aistriúcháin is ea Fionn agus a chuideachta, 1923, ar bhunleabhar Standish James O’Grady, agus Cúrsa simplidhe sa chreideamh, 1950, ar leabhar leis an Dr Micheál Ó Síocháin[B3] ··· Chuir an Seabhac eagar ar léitheoir a scríobh sé faoin teideal Pádraig Mhichíl Mhóir
Léigh sé dán le Alice Furlong[B3] ag an searmanas i gCois Fharraige nuair a nochtadh leacht Mhichíl Bhreathnaigh (idem 11 Meán Fómhair 1909) ··· Ghlac sé páirt freisin sna drámaí a léiríodh ag an bhFeis, An Deoraí le Lorcán Ó Tuathail agus Áine agus Caoimhín le Tomás Mac Domhnaill[q.v.] (idem 2 Meán Fómhair 1910)
Deir Micheál Ó Domhnaill in Iolscoil na Mumhan: ris a ráidhtear an tan seo Coláiste na Rinne, [1987] gur ‘thug sé an Ghaedhealuinn leis ó ucht a mháthar’ agus go raibh sí gan cháim aige, gur thosaigh sé ar an nGaeilge a mhúineadh i gCoill Mhic Thomáisín i 1905 ··· Deir Micheál freisin go raibh sé ar fhoireann Choláiste na Rinne ar Bhóthar na Sop
Deir Micheal Ó Domhnaill in Iolscoil na Mumhan ··· Ba é a bhailigh an t-ábhar ó Mhicheál Ó Muirgheasa [q.v.] atá in Sgéalta Mhicil, 1923
As an Tamhnaigh, Cill Charthaigh, dá athair Micheál agus bhí siopa grósaeireachta agus crua-earraí aige nuair a rugadh Micheál óg ··· Bhí an t-athair ag obair mar pheidléir sna Stáit Aontaithe ó 1867 go 1876 agus tá cuntas air in Micheál óg 1884-1958 ó’n a pheann féin agus cuid dá dhánta, (1983) in eagar ag Pádraic Mac Seáin S.P ··· Bhí triúr leanaí ag Micheál agus Cáit ··· ‘Díorfach beag faonlag’ ba ea Micheál óg nuair a bhí sé ag freastal ar Scoil an Chaonacháin i gCill Charthaigh ··· Lean a spéis sa drámaíocht agus tuairiscíodh in Ar Aghaidh, Nollaig 1935: ‘Ar 30 Deireadh Fómhair chuir Micheál Óg Mac Pháidín ceist ar Aire an Airgid muran féidir leis smacht a choinneál feasta ar an Abbey Theatre an smaoinfeadh sé faoin deontas atá á fháil acu a choinneáil uatha le go dtabharfaí an t-airgead sin le cuidiú le drámaí sa Ghaeltacht’
Foilsíodh Sliocht as sgríbhinnibh Mhichíl Bhreathnaigh, maille lena bheathaidh – Tomás Mac Domhnaill do sgríobh i 1913 ··· Deirtear gur tháinig Tomás Bán Ó Concheanainn, timire an Chonartha, isteach sa scoil lá agus go ndeachaigh an chuairt sin i gcion ar Mhicheál ··· In Iúil 1901 bhí an Conradh ag lorg rúnaí cúnta i Londain agus fuair Micheál an post ar £70 sa bhliain ··· Chraol Raidió na Gaeltachta clár cuimhneacháin "Micheál Breathnach, a shaol agus a shaothar” ar 16 Meán Fómhair 1981
Sa bhliain deiridh dó dhíbir na hIontaobhaithe an tAthair Micheál Ó hIceadha as a phost ollúnachta ··· Mar a dúirt an tAthair Francis Shaw C.I.: “He had always a peculiar interest in the history of the Irish Franciscans and in the community room and library at Multyfarnham Fr Paul was as much at home as he would have been with Brother Micheál Ó Cléirigh in the convent by the Drowes” (Studies, Meán Fómhair 1941) ··· Is iad na leabhair is minice a luaitear: Mil na mbeach (1911); Gleanings from Irish manuscripts (1919); Leabhar Chlainne Suibhne (1920); The Place-names of Westmeath (1915); The Flight of the Earls (Ó Cianáin) (1916); The Life of Aodh Rua Ó Domhnaill (Lughaidh Ó Cléirigh) (1948–1957); Irish men of learning (1947); Irish chiefs and leaders (1960)
Tá cuntas cuimsitheach ar an obair a bhí ar siúl aige ann anuas go 1915 ag Micheál Ó Domhnaill in Iolscoil na Mumhan ris a ráidhtear an tan seo Coláiste na Rinne: gearrstair (1988) agus aige féin in An Sguab ··· Um Cháisc 1905 shocraigh an Dr Micheál Ó Síocháin agus Pádraig le chéile go gcuirfeadh siad rang ar bun an samhradh sin ní hamháin do mhuintir na háite ach do chuairteoirí
Bhí cóip ag Antoine de Tóraigheacht Dhiarmada agus Ghráinne, eagrán Chumann Buanchoimeádta na Gaeilge, a chuir Risteard Ó Dubhthaigh in eagar in 1884, agus dúirt sé le Séamus Ó Searcaigh[q.v.] nach raibh focal ann nach raibh a uncail Micheál Eilse in ann a mhíniú dó ··· Deirtear go mba chúnamh dó cairdeas an Easpaig Pádraig Ó Domhnaill[B2] mar chosaint ar na cigirí ··· Tá a ainm ar liosta na mbunmhúinteoirí a raibh teastas múinteoireachta Gaeilge acu in 1893 (i gcló in Micheál Ó Lócháin agus An Gaodhal, 1990, le Fionnuala Uí Fhlannagáin)
Bhí ceathrar den ainm seo a raibh cáil orthu: Micheál, múinteoir na Rinne (faoi NÍ FHOGHLÚDHA, Áine [B2]); Micheál, uachtarán Chraobh an Chéitinnigh, ba dheartháir do Fhiachra Éilgeach; Micheál a bhí ina rúnaí ag ‘ceardchumann’ na múinteoirí taistil, agus Micheál seo thuas, an timire a scríobhadh faoin ainm ‘Déaglán’ ··· Nuair a tháinig fás an-mhór ar líon na mball iarradh ar Mhicheál craobh eile a bhunú, Craobh na nIománaithe ··· Nuair a cuireadh drámaí Gaeilge ar an stáitse i nGlaschú den chéad uair riamh dúradh in An Claidheamh Soluis 31 Márta 1906: ‘The remarkable success of the venture is in a large measure due to the energy, organising ability and popularity of the Craobh chairman, Micheál Ó Foghlú’ ··· Deir Cáit Ní Leighin in Ardmore Journal, Uimhir 4 1987 gur thall i nGlaschú a d’fhoghlaim Micheál an phíob mhór agus gurbh é a bhunaigh an banna sin ··· Nuair a bhí cúrsaí go dona ag an bhfile i 1922 ba é Micheál ba mhó faoi deara gur fhill sé ar Éirinn agus go ndeachaigh sé le múineadh na Gaeilge
Níl á lua anseo ach na daoine in Beathaisnéis a rinne ceirníní do Doegan agus a chomhghleacaithe: Amhlaoibh Ó Loingsigh [B5], Diarmuid Mac Coitir [B5], Seán Ó Conaill [B4], Pádraig Mac Meanaman [B9], Aodh Ó Dubhthaigh [B1: 68], Domhnall Bán Ó Céileachair [B4: 97], Pádraig Ó Cruadhlaoich [B1], Conchúr Ó Síocháin[B1], Micheál Ó Cionnfhaolaidh [B4], Micheál Turraoin [B5], Labhrás Ó Cadhla[B3], Fionán Mac Coluim [B1], Tomás Ó Lócháin [B5], Stiofán Ó hEalaoire [B1], Seán Ó Domhnaill [B1]
An chéad ghníomh de Macbeth a bhí le haistriú agus ghnóthaigh Seán an dara háit (Pádraig Ó Domhnaill[B1] a bhuaigh an comórtas) ··· Aistí a mbíonn tagairtí dóibh is ea: ‘Ainmneacha méaranna na láimhe’ in Measgra Mhichíl Uí Chléirigh
Ní raibh ach beagán Gaeilge aige ach bhí bá aige léi ó d’fhreastalaíodh sé tamall ar rang Mhichíl Mhig Ruaidhrí [B1], ‘the greatest seanchaí of our time’ (dar le hEoin Mac Néill), a bhí ag garraíodóireacht in Stradbrook Hall, an Charraig Dhubh, san am sin ··· Bhí a dheirfiúr Lil Bean Uí Chiardha ina huachtarán náisiúnta ar an Réalt agus chaith an deirfiúr eile, Máire Bean Uí Ghógáin, tamall fada ag obair ar son na teanga i Lú agus i gCúige Uladh, í ina hUachtarán ar Chomhaltas Uladh (1974–1978), tamall freisin ina huachtarán ar Chomhdháil Náisiúnta na Gaeilge, ina rúnaí ag Éigse Oirialla, agus baint mhór aici i rith fiche bliain leis na comórtha móra a rinneadh ar Chathal Buí Mac Giolla Ghunna[B7], Peadar Ó Doirnín [B7], Aodh Mac Domhnaill [B6], Peadar Ó Dubhda [B1], Énrí Ó Muirgheasa [B1], Peadar Ó Gealacáin [B6], Art Mac Bionaid [B6]
Tá cuntas ar a shaothar ag Micheál Ó Domhnaill in Coláiste na Rinne: gearr-stair (1988) ··· Micheál Ó Foghludha, máistir scoile na Rinne, a hathair agus ba í Eibhlín de Bron ón Seanphobal, múinteoir sa scoil chéanna, a máthair ··· I mBaile an Róid, Dún Garbhán, a rugadh Micheál Ó Foghludha in 1846
Tháinig sé lá ar leathanach de The Irish World, páipéar Meiriceánach, agus litir i nGaeilge i gcló ann ó Thomás Ó Domhnaill M.P ··· (Micheál Ó Maoláin in The Irish Independent, 18 Nollaig 1939) ··· Ó 1906 go 1921 bhí sé ina ollamh i gColáiste Chonnacht i dTuar Mhic Éadaigh agus nuair a d’éag Micheál Breathnach i 1908 ba é Pádhraic a ceapadh ina Ard-Ollamh ina áit
Feirmeoir a athair Micheál agus ba í Susan Toner an mháthair ··· Peadar Mac Fhionnlaoich agus Eoin Mac Néill agus Seosamh Laoide do chuir le chéile, 1907; Eachtra Aodh Ruaidh Uí Dhomhnaill, 1911; Ciall na sean-ráidhte: Sé sgéalta gearra nuadh-dhéanta, 1914; Conchubhar Mac Neasa, 1914; An Cogadh Dearg agus Scéalta eile, [c.1918]; Scríobhnóirí Móra Chúige Uladh: ó Mhaghnus Ó Domhnaill (1530) go hEaspog Ó Gallchobhair (1750), 1925 ··· Deartháir leis an Micheál Mac Fhionnlaoich (1852–1940) a scríobh an bailéad Béarla ‘Glenswilly’
‘Bhí sé féin agus Micheál Ó Mainnín[q.v.], beannacht na ngrás dá n-anam, ag gabháil don Ghaeilge deich mbliana fichead ó shin sula raibh tásc ná tuairisc ar Chonradh na Gaeilge .. ··· Phósfadh Eibhlín Micheál Ó Móráin agus is mac léi an Dr Dónall Ó Móráin ··· In aon seomra leis ansin tar éis píosa bhí Diarmuid Ó hÉigeartaigh, Gearóid Ó Súilleabháin [q.v.], a bhí ag múineadh in aon scoil leis, agus Micheál Ó Coileáin ··· Ní raibh fonn ar an bhfeisire Réamonnach Tomás Ó Domhnaill [B2] seasamh ina aghaidh agus toghadh é
Léiriú is ea an sliocht sin as "Coláiste na Rinne: gearrstair", le Micheál Ó Domhnaill[q.v.] ar an mbaint a bhí ag na Paoraigh le forbairt na Rinne ó thosach ··· Ba ise agus Micheál Ó Coileáin a bhí ina gcomhiontaobhaithe don airgead a bailíodh don Dáil agus bhí sí ina breitheamh sna cúirteanna poblachtacha ··· Ó Caithnia[q.v.] (Micheál Cíosóg, 1982) gur dhearbhaigh an Cíosógach go raibh an Ghaeilge go líofa ag an bPaorach
Lúnasa 1918 dúirt Micheál Ó Coileáin leis dul go Corcaigh toisc go raibh an tóir róláidir air i dTiobraid Árann agus fuair sé post i Scoil na mBráithre ar Ché Uí Shúilleabháin faoin ainm cogaidh ‘Michael Forde’ ··· Ar ball nuair a bhí sé in oirthear Luimnigh d’athraigh sé ‘Micheál’ go ‘Séamas’ mar bhí aithne air faoin ainm sin cheana féin sa cheantar sin ··· Scríobh Séamas freisin Gaeilge gan dua, 1956, agus, i gcomhar le Pádraig Ó Domhnaill, Ceachta cainnte don Phobal, 1922
Tá cuntas gairid ag Micheal Ó Domhnaill air in Iolscoil na Mumhan: Ris a ráidhtear an tan seo Coláiste na Rinne 1987 ··· A mhac Micheál a thug an t-eolas don chláraitheoir
Deir Micheál Ó Domhnaill in Iolscoil na Mumhan: Ris a ráidhtear an tan seo Coláiste na Rinne, [1987] gur thug sé go leor dá óige ag obair d’fheirmeoirí ar ‘leite is fiche’ sa tseachtain
Deartháir leis ba ea Aodh Ó Domhnaill, athair na n-amhránaithe Mairéad, Tríona agus Micheál, agus ba dheirfiúr leis Neilí Ní Dhónaill[q.v.] ··· Ba iad Micí Hiúdaí Shéimisín Ó Domhnaill agus Maggie Chonaill Ní Dhuibheannaigh a thuismitheoirí
‘Chaith sé tamall maith an lá sin i dteannta Eibhlín, agus iad araon ag cur síos ar an seansaol i Scoil na Leanbh’ (Iolscoil na Mumhan ris a ráidhtear an tan seo: Coláiste na Rinne: gearr-stair, [1987] le Micheál Ó Domhnaill)
Ní raibh siad ann ach oiread nuair a rinneadh Daonáireamh 1901: bhí Máire ar aíocht i gClochar Lughaidh, Muineachán, ag an am agus Micheál i gColáiste na Carraige Duibhe ··· Bhuaigh a iníon Máire agus a mhac Micheál duaiseanna (An Claidheamh Soluis 7 Aibreán 1900) ··· Bhí baint aige leis an gConradh sna hoileáin go dtí gur thit sé amach leis an Dr Micheál Ó hIceadha[B1] i samhradh 1902 ··· Ach ní fhágann Mártan Ó Domhnaill fuíoll molta air ina leabhar Oileáin Árann, 1930 agus labhraíonn sé go speisialta ar a ndearna sé ar mhaithe le muintir na n-oileán ··· Deirtear gur thabhaigh a aonmhac Micheál cáil san Astráil mar bhall den pháirtí cumannach
Deir Micheál Ó Domhnaill (Iolscoil na Mumhan
Deir Micheál Ó Domhnaill in Iolscoil na Mumhan [1987] gur sholáthair sé eolas ar logainmneacha don Athair Pádraig de Paor [q.v.] agus eolas ar Ghaeilge an cheantair do Thomás de Bhaldraithe, Roinn na Nua-Ghaeilge, An Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath
Tuairim 1939 d’fhoilsigh sé cnuasach d’amhráin agus d’fhilíocht Thiobraid Árann, idir Ghaeilge agus Béarla, a rinne sé féin agus Tomás Mac Domhnaill, faoin teideal The Spirit of Tipperary; píosa dá dhéantús féin ann is ea ‘The Penal Mass at Urra’ ··· Micheál Mac Cárthaigh, Uachtarán an Chonartha, a labhair os cionn na huaighe
Deir Micheál Ó Domhnaill in Coláiste na Rinne
Scríobh Micheál Ó Domhnaill: ‘I dtús na seachtóidí sciob an bás uainn An tAthair Raghnall Mac Siúlaigh a bhíodh ag teacht ar cuairt chugainn ar feadh breis is daichead bliain (Iolscoil na Mumhan : ris a ráidhtear an tan seo Coláiste na Rinne, [1987])
Deir Micheál Ó Domhnaill in Iolscoil na Mumhan : ris a ráidhtear an tan seo Coláiste na Rinne (1987) gur dá bharr sin a adhnadh a shuim sa tseandálaíocht
Ba bhéas dó suim thar chách a chur i leabhair an tseanchasa agus gach éacht agus eachtra a ghnáthaídís Gaeil’ (Iolscoil na Mumhan ris a ráidhtear an tan seo Coláiste na Rinne: gearrstair, 1987 le Micheál Ó Domhnaill)
Thug sé tacaíocht do Chonradh na Gaeilge ina chontae dúchais, cé go luaitear freisin go dtugadh sé cúnamh don Easpag Pádraig Ó Domhnaill[B2] chun a Fheis neamhspleách a eagrú agus go scríobhadh se Óid na Feise gach bliain ··· An tseachtain dár gcionn thug an scribhneoir sin beagán eolais ar dheartháir Phádraig, Micheál, a scríobhadh véarsaí Béarla
In Mairfidh na filí má mhaireann ár gcuimhne, 1999 deir Conall Ó Domhnaill[q.v.] agus é ag tagairt do na himeachtaí go léir a bhí ar bun ag muintir Dhomhnach Phádraig: ‘Ach tá duine amháin a chuidigh tús agus páirt agus gríosadh a chur san eagraíocht seo uilig agus is é sin Peadar Ó Ceallaigh, an chéad mhúinteoir scoile, a chuir tús le scoil chun teagasc agus treoir a thabhairt do shean agus óg ar mhórán dóigheanna.’ Thug sé an léacht ‘Nua-Oideas na hÉireann’ ag Oireachtas 1942 ··· Bhí Micheál Ó Móráin as Carna molta mar iarrthóir don Seanad ag Muintir na Gaeltachta agus san eagrán deiridh de Amárach rinneadh iarracht a thaispeáint nach raibh san eagraíocht ag an bpointe sin ach an t-aon duine amháin, Peadar Ó Ceallaigh
Bhí aithne aige ar Eoghan Ó Comhraí[q.v.] nuair a bhí seisean ag obair i nGealtlann Luimnigh agus bhí teagmhálacha aige le Eoghan Caomhánach[q.v.], Diarmuid Ó Riain[q.v.] agus Seán Ó Domhnaill[q.v.] ··· Bhí an dáta sin i gcóip den tuireamh a chum Micheál Ó Núnáin: ‘Ag seo Marbhna Shéamuis uasail ghlémhéinigh Uí Chaoindealbháin do chónaigh i Ráth Chathail i gContae Luimnigh agus do bádh go cinniúnach mífhortúnach in Abhainn na Féile san gContae réamhráite, an 9ú lá de mhí Márta, aois an Tiarna 1836’ (litriú an lae inniu ag na húdair)
Is iad na daoine ar chum sé tuirimh orthu: Micheál, athair Phiarais Mhic Gearailt[B6]: Conchubhar Ó Briain (‘Carn Tighearnaigh’) [q.v.]; Liam Rua Mac Coitir [q.v.]; Seán Clárach Mac Domhnaill [q.v.]
Ba iad na pátrúin a bhí aige Samhairle Mac Domhnaill, Cill Chaoi, a bhean Sibéal Ní Bhriain, agus Éadbhard Ó Briain in Inis Díomáin ··· Nuair nár fíoraíodh an dóchas a thairngrigh sé chum Micheál Coimín[q.v.] an dán ‘Cá bhfuil súd, an t-údar glic / thug gealladh dhúinn ag cúig roimh luis, / do bheith ag siúl go glúine i bhfuil, / i gcorpaibh Gallda tréanphoc?’ Tá tuilleadh eolais faoin mbeatha seo ar fáil ar http://dib.cambridge.org/ »