Aimsíodh breis is 50 alt. Níl á liostú anseo ach an 30 ceann is fearr a fhreagraíonn do d'iarratas.
Bhí aintín Mháirtín, Bríd Ní Fhlathartaigh, pósta le Seán Ó Conchubhair, príomhoide Scoil na hAirde i gCarna; ní raibh aon chlann orthu agus thug siad Máirtín chun cónaithe leo ar an Aird ··· Ba é a thoradh sin ar fad, toradh ár mbeartais, go mbíodh an-chuid Gaeilge le cloisteáil faoi áirse an Choláiste agus i hallaí cruinnithe, rud a d’fhág a rian ar roinnt mhaith de chéimithe óga na linne sin.’ Chuir Séamus Mac Mathúna, Rúnaí um Ghnóthaí Acadúla, Ollscoil na hÉireann, Gaillimh, an tuairisc seo ar réim Mháirtín sa Choláiste Ollscoile chuig Donla Uí Bhraonáin, iníon le Máirtín, 15 Samhain 2006: ‘Tháinig sé isteach i 1931 agus ceann de Scoláireachtaí na Gaeltachta ón Roinn Oideachais aige - mar a bhí aige gach bliain suas go dtí deireadh 1936-7 ··· Deirtear gurbh amhlaidh a d’aithin de Valera cáilíochtaí Mháirtín ón uair a bhí sé féin ina Aire le Gnóthaí Eachtracha agus Máirtín mar dhuine dá fhoireann ··· Ní raibh Máirtín ach seacht mbliana d’aois nuair a cailleadh a athair den fhliú mór i 1919 ··· Chuaigh an muirín ar fad, seachas Máirtín agus a dheartháir Vail, ar imirce go Stáit Aontaithe Mheiriceá
‘Cuireadh tús le ré nua i nuafhilíocht na Gaeilge nuair a d’fhoilsigh Máirtín Ó Direáin an dán seo a leanas, “Réalt na hOíche”, in Scéala Éireann ar an tríú lá fichead de Mhí na Nollag, 1938’ (Mícheál Mac Craith in An tOileán Rúin agus Muir an Dáin: Staidéar ar fhilíocht Mháirtín Uí Dhireáin, 1993) ··· I measc na nithe atá le rá ag Eoghan Ó hAnluain sa réamhrá a chuir sé le Dánta 1939-1979, 1980 tá an méid seo: ‘Is tuairisc bharainneach a shaothar ar an athrú saoil a bhfuil fuadar faoi leith faoi le tríocha bliain anuas, ní amháin in Árainn ach ar fud na tíre.’ Ba é a scríobh Tomás Mac Síomóin cúpla lá i ndiaidh a bháis: ‘Beidh sé le rá faoi go brách go mba eisean a d’oscail filíocht na Gaeilge i gcéaduair do shaol agus do thionchar na fichiú aoise.’ Tá cur síos ar a bheatha agus a shaothar: inInniu 30 Aibreán 1971 (‘Máirtín Ó Direáin ag comhrá le Risteárd Ó Glaisne’); in Máirtín Ó Direáin, file tréadúil, 1982 le Liam Prút; ag Tomás Mac Siomóin agus Micheál Ó Conghaile in Irish Times 21 Márta 1988; in Cime mar Chách: Aistí ar Mháirtín Ó Direáin, 1993 in eagar ag Caoimhín Mac Giolla Léith (aistí le Mícheál Mac Craith, Tomás Mac Síomóin, Eoghan Ó hAnluain, Caoimhín Mac Giolla Léith, Liam Prút, Éamonn Ó Tuathail[q.v.], agus agallamh Mhuiris Mhic Conghail leis an bhfile); in An tOileán Rúin agus Muir an Dáin: staidéar ar fhilíocht Mháirtín Uí Dhireáin, 1993 le Micheál Mac Craith; in Comhar, Bealtaine 1988 (aistí le Eoghan Ó hAnluain, Breandán Ó hEithir, Máire Mhac an tSaoi, Éamonn Ó Tuathail[q.v.] agus Críostóir Ó Túinléigh); in Comhar, Nollaig 1989 (‘Mo chomhráití le Máirtín Ó Direáin’ le Diarmuid Ó Gráinne) ··· Toisc na seanaithne a bhí ag Mac Conghail air, meastar údarás ar leith a bheith ag baint leis an léacht Dáibhíseach a chraol sé 17 Aibreán 1988 (i gcló faoin teideal ‘Poet of the Bright Thread: the Poetry of Máirtín Ó Direáin’ in Irish University Review, Fómhar 1988) ··· In Comhar, Deireadh Fómhair 1984 tá ‘Máirtín Ó Direáin—Clár Saothair’ le Máire de Grás agus tá teacht ann ar fhoinsí na ndánta nár roghnaigh Ó hAnluain ··· D’iarr mé ar Mháirtín aiste in aghaidh na seachtaine a scríobh don pháipéar, ar a rogha ábhar
ba chliché é a rá gur chaill Éire an scríbhneoir ab fhearr a bhí aici...’ Tá cuntas ar a bheatha in Máirtín Ó Cadhain: clár saothair (1975) le Titley agus in De ghlaschloich an oileáin: beatha agus saothar Mháirtín Uí Chadhain (1987) leis an tSr Bosco Costigan, i gcomhar le mac a dheirféar, Seán Ó Curraoin ··· Foilsíodh Caiscín: altanna san Irish Times 1953/56 (1998), arna gcur in eagar ag Aindrias Ó Cathasaigh; Criostalú: aistí ar shaothar Mháirtín Uí Chadhain (1998), in eagar ag Cathal Ó Háinle agus Faoi rothaí na gréine: amhráin as Conamara a bhailigh Máirtín Ó Cadhain (1999), in eagar ag Ríonach Uí Ógáin ··· Is é a deir muintir Uí Chadhain: (1) gur chreid Máirtín féin agus a dheartháireacha agus a dheirfiúracha gurbh in Eanáir 1906 a rugadh é agus gur cinnte gurbh acusan is fearr a bheadh an t-eolas (2) gur léir ar Leabhar na mBaistí sa Spidéal gurbh ar 4 Eanáir i mbliain 1906 a rugadh é (3) gur saolaíodh an chéad leanbh a bhí ag tuismitheoirí Mháirtín ar 25 Feabhra 1905 (Cáit a fuair bás go hóg), rud a fhágann soiléir nach in Eanáir 1905 a rugadh Máirtín (litir ó nia Mháirtín, Seán Ó Cadhain, thar ceann a mhuintire, 21 Samhain 2004) ··· In Traidisiún liteartha na nGael (1979) deir J.E.Caerwyn Williams agus Máirín Ní Mhuiríosa [B1]: ‘Níl aon amhras ná gurb é Máirtín Ó Cadhain an scríbhneoir is tábhachtaí dár shaothraigh prós na nua-Ghaeilge le breis agus daichead bliain anuas: tá daoine ann a rachadh níos faide agus a déarfadh gurb é is tábhachtaí ó thosach na hAthbheochana’ ··· D’fhoilsigh Comhar Teoranta aistí léirmheastóireachta Dhiarmuid Uí Ghráinne, An Dá Mháirtín (1990)
B’as ceantar Leitir Móir do Mháirtín Mór ··· Chuir Tomás Máirtín agus a dheartháireacha go Coláiste Choill Chluana Gabhann ··· Ba bheag gné de shaol gnótha na Gaillimhe nach raibh baint ag Máirtín Mór léi ··· ‘But Máirtín slid effortlessly into Nationalist politics and was a Cumann na nGaedheal TD ....’ ··· Bhí píosa ina thaobh in The Observer ag Stephen Gwynn, fear a bhí ina bhall parlaiminte sa chathair uair, agus chuir an Connaught Tribune i gcló é 8 Nollaig 1934: ‘Galway is the most Irish city in Ireland and nothing in Galway was more Irish than the big man who was buried there last week - Martin McDonagh, Máirtín Mór as the whole county and its islands called him ...
D’éag an t-athair nuair a bhí Máirtín faoi bhun dhá bhliain d’aois agus b’éigean dá mháthair dul amach ag obair ··· Thosaigh Máirtín féin ag tuilleamh scilling sa tseachtain le fear bainne nuair a bhí sé ocht mbliana d’aois ··· Le linn dó a bheith sa Churrach thosaigh sé ag foghlaim Gaeilge i mbunrang Sheáin Óig Uí Thuama[B2] ach is ó Mháirtín Ó Cadhain[B4] is mó a d’fhoghlaim sé an teanga ··· I think it was very stupid: the lads were down to serious study and it caused them untold harm.’ Is amhlaidh a labhair Máirtín le fear ón taobh eile i mbothán na Gaeilge agus cuireadh iachall air aistriú go bothán eile ··· Dúirt sé le Uinseann Mac Eoin: ‘I was not for one side or the other; my sole interest was in the Irish language; but as a result I was to lose an entire year without Máirtín Ó Cadhain, as he remained on the Leddy side
Chorcaí, d’athair Mháirtín, foraoiseoir ar tharla dó a bheith ag obair tamall de bhlianta i gceantar Phort Lách ··· Aistríodh go Mala é tuairim 1953 ach chaitheadh Máirtín óg laethanta saoire i dteach a uncail Mick Hickey, iománaí iomráiteach, a raibh feirm aige in aice le Port Lách ··· Ach is i gcathair Chorcaí a bhí an teaghlach lonnaithe agus cuireadh meánoideachas ar Mháirtín i gColáiste na Toirbhearta ann ··· Ba é Pádraig Ó Cíobháin, múinteoir agus scríbhneoir de bhunadh na Gráige, a chéadmhúin Gaeilge na dúiche sin do Mháirtín ··· In 1996 d’fhoilsigh Coiscéim Gort Broc: scéalta agus seanchas ó Bhéarra bailithe ó Phádraig Ó Murchú, é cóirithe agus curtha in eagar ag Máirtín
D’Alton gur rugadh seachtar sagart de mhuintir Lachtnáin ansin agus gurbh é Máirtín an sagart ba iomráití díobh ··· Nuair a d’éirigh idir Sheán Mac Héil[q.v.] agus Ardeaspeag Bhaile Átha Cliath, an Dr Daniel Murray, agus na Coimisinéirí Oideachais ba é Máirtín a cuireadh chun na Róimhe in 1840 chun seasamh Mhic Héil a chosaint
Nuair a bunaíodh craobh de Chonradh na Gaeilge sa Mhala Raithní 10 Iúil 1899 tuairiscíodh in An Claidheamh Soluis gur toghadh Niall Ó Domhnaill ina leasuachtarán agus Máirtín Ó Domhnaill ina chomhrúnaí ··· Rugadh Máirtín 30 Meán Fómhair 1877 agus bhí ceathrar deartháireacha agus cúigear deirfiúracha aige ··· Oirníodh Máirtín tuairim 1904 agus bhí sé ina shagart cúnta sa Spidéal, Co ··· De réir Catholic Directory 1915 bhí Máirtín ag obair i bparóiste Chill Mheáin ina dhiaidh sin
Ag tabhairt freagra orthu sin a dhíspeagfadh é deir sé: ‘Máirtín Thornton in fact built up one of the best records of any Irishman at any weight’ ··· Deir Donohue: ‘It was then that Máirtín Thornton showed what a canny operator he was, when sensing that he was not going to have any more big payments in the ring, he demanded that his purse of £1,500 be doubled and be handed over to him before the fight or else he would not enter the ring
Máirtín an t-aon duine sa teaghlach a d’fhreastail ar mheánscoil ··· Múinteoir i scoil náisiúnta na Gráinsí, fear de mhuintir Dhíomsaigh a raibh Gaeilge aige, a mhisnigh Máirtín chun cur isteach ar scoláireacht le dul go Coláiste Cholmáin ··· Den 16 sa rang bhí 15 ag dul le sagartacht ach Máirtín a bhuaigh Duais an Easpaig sa teagasc críostaí gach bliain ··· Ar feadh i bhfad bhí imeachtaí drámaíochta na craoibhe faoi chúram Mháirtín
Tá cuntas iarbháis ag Máirtín Ó Flathartaigh in Anois 2-3 Aibreán 1994 agus gheofar eolas ar a mhuintir agus a gcúlra inBurke’s Landed Gentry of Ireland ··· I 1936 bhí cúpla litir i gcló aige faoin teideal ‘Poblachtánaigh an Bhéarla’ in An t-Éireannach 2 agus 9 Bealtaine 1936 agus faoi Dheireadh Fómhair 1937 bhí sé in aontíos le Máirtín Ó Cadhain[B4] agus fear eile in árasán aon seomra ag 4 Sráid Victoria, An Cuarbhóthar Theas, Baile Átha Cliath ··· I gceann dá litreacha ón gcampa tagraíonn Máirtín do Riobard a bheith ag aistriú Rabelais go Gaeilge ··· He would not make the final effort; he did not want to shine as an intellectual.’ Deir Aindrias Ó Cathasaigh in Ag Samhlú Troda: Máirtín Ó Cadhain 1905-1970, 2002: ‘Thit sé [Ó Cadhain] amach lena sheanchara Riobard Mac Laghmhainn nuair a sháraigh sé stailc’ ach ní léir go bhfuil fianaise iontaofa aige ar an gcúis a bhí leis an titim amach; tá sé deacair teacht chun réitigh leis an líomhainn go sáródh iarghéibheannach stailc ··· Tuairim 1993 chuir Máirtín Ó Flathartaigh glaoch teileafóin air i gCill an Dúin: ‘Níor shíl mé gur athraigh a chuid Gaeilge aon rath, ná a chuid cainte ach oiread.’
Tá aiste ann ar an gcairdeas sin le Máirtín Ó Cadhain ··· Níor mhiste riamh le Tomás comhairle a leasa a chur ar Mháirtín i dtaobh stíle nó i dtaobh chúrsaí a shaoil ··· Nuair a gabhadh Máirtín le géibheann a chur air ba é Tomás a chuir an nuacht sin ar an Evening Herald ··· Ba é freisin faoi deara gur saoradh Máirtín ón gCurrach ar deireadh ··· Ní raibh Máirtín buíoch de ach lean an cairdeas agus thugadh Máirtín cuairteanna ar Thomás i Maigh Cuilinn
Bhí sé ina ghéibheannach sa Churrach agus bhí ar dhuine díobh sin a dhéanadh freastal ar rang Mháirtín Uí Chadhain[B4] ··· Tá litir a scríobh sé faoi mhodhanna múinte Mháirtín i gcló inDe Ghlaschloich an Oileáin..., 1987 agus go gairid i ndiaidh bhás Mháirtín bhí litir i gcló aige in Scéala Éireann 2 Samhain 1970 agus aiste aige air in Feasta, Deireadh Fómhair 1971 ··· Bhí a dheirfiúr Máire pósta ar dhuine de na hiarghéibheannaigh, Máirtín Standún[B8]
Deir Alan Titley faoi in An tÚrscéal Gaeilge, 1991: ‘Shaothraigh Máirtín Ó Corrbuí gach aon saghas scéalaíochta dá bhfuil ann agus a thuilleadh nach bhfuil aon ainm orthu fós agus is dócha gurb é tánaiste Chathail Uí Shándair[q.v.] é maidir le raidhse is le hiomadúlacht a shaothair.’ Ba é an duine ab óige de chúigear clann ··· Ba é a chuir Gaeilge ar an tríú leabhar den triológ úrscéal a scríobh Liam Ó Catháin[B4] ar Liam Dall Ó hIfearnáin[B6], Ceart na hUaighe, 1986; níor admhaíodh sin sa leabhar féin ach mhínigh Máirtín conas a tharla sin in Dúchas 1986-1989, 1990
Is é a deireann Denvir ina thaobh: ‘Ba scoláire Gaeilge den scoth é Máirtín ··· Ceann de na tréithe is suntasaí ina shaothar an chaoi a dtarraingíodh sé go heolgaiseach ar fhoinsí neamhfhoilsithe as traidisiún na lámhscríbhinní in Éirinn agus in Albain.’ In Beaumont, Baile Átha Cliath, a rugadh é, Nioclás Máirtín Ó Briain, ar 3 Márta 1953
Ba leasdeartháir do mháthair Mháirtín Mhic Dhonnchadha é agus scríobh Máirtín nóta faoina bheatha agus, in éineacht le Seán Ó Morónaigh, chuir eagar ar a shaothar in Eachtraí Mhuintir Tam, 1988 ··· ‘Bunús úrscéil’ a thugann Máirtín Mac Donnchadha ar a bhfuil sa leabhrán sin ··· Chuir sé aithne ar Mháirtín Ó Cadhain [B4] sa Charn Mór
I rith an ama seo agus anuas go 1965 bhí comhfhreagras seasta aige lena chara Máirtín Ó Cadhain; tá 32 de litreacha Mháirtín i dtaisce ag muintir Eoghain ··· Níorbh annamh Máirtín ina theach agus chuireadh sé comhairle ar Mháirtín agus ar Ghael Linn maidir le scéimeanna oideachais agus fostaíochta ab fhéidir a chur ar bun sa Ghaeltacht ··· Thacaigh sé le feachtas Mhuintir na Gaeltachta sna 1950idí agus go háirithe leis an bhfeachtas a bhí ar bun i Maigh Eo ag cisteoir na heagraíochta sin, Harry Ó Corrduibh[B5]; bhí sé ar an ardán i dTeach an Ard-Mhaoir i mBaile Átha Cliath 6 Deireadh Fómhair 1956 in éineacht le Máirtín Ó Cadhain[B4], Dónall Ó Móráin[q.v.], an tAthair Éamonn Ó Doibhlin[B5], Tomás Ó Muircheartaigh[B1] agus Ó Corrduibh ··· In Western People 22 Aibreán 1987 tugann Liam Mac Lochlainn, a bhí ina bhainisteoir contae le linn Eoghain, tuairisc ar ar éirigh leis a chur i gcrích agus deir sé faoin gcás a rinne sé i dtaobh éagothroime na rátaí: ‘In other words, it could be said to have been the first step towards what eventually led to the removal of the rates from the land and on the homes of the people as a whole.’ Tugann Máirtín Ó Cadhain sliocht as an alt sin in An Ghaeilge Bheo—Destined to Pass, 2002 in eagar ag Seán Ó Laighin
Tá cuntas maith air ag Ole Munch-Pedersen in Scéalta Mháirtín Neile: Bailíúchán scéalta ó Árainn ··· Léigh sé scéal amach as leabhar do Mháirtín lá agus ba shuim leis gur inis seisean do scata daoine é, an sagart paróiste ina measc
Bhí ‘Trian Bán’ ar cheann dá ainmneacha pinn in éineacht le ‘Tóchar Mháirtín’ agus ‘Clais an Aifrinn’ ··· Ní luann sé ina dhírbheathaisnéis an iris liteartha An Treallán ar foilsíodh an chéad uimhir de i 1952 agus ar measadh gurbh é Micheál faoi deara é; dhamnaigh Máirtín Ó Cadhain[B4] é le barr tarcaisne in Comhar, Meitheamh 1952, é ag tagairt go háirithe do sheanaimsearacht na scríbhneoireachta, agus b’in deireadh leis an iris sin ··· Ó 1923 ar aghaidh bhíodh aistí agus scéalta i gcló aige faoin ainm ‘Tóchar Mháirtín’ in Fáinne an Lae, Misneach, Ar Aghaidh, Humanitas
Measann an tOllamh Máirtín Ó Murchú gur fhill sé ansin ar Bonn ··· Go bhfios do Mháirtín Ó Murchú, is ar leagan atá le lua le Michél Ó Cléirigh [q.v.] a bhíodh Rolf ag obair ··· Tar éis do Mháirtín Ó Murchú tosú ina Stiúrthóir sa bhliain 1987, mhol Rolf dó go bhfoilseoidís nuachtlitir ··· Bhí aithne aige ar Mháirtín Ó Cadhain [q.v.] agus tá aiste aige dar teideal ‘An Cadhnach agus speach na ciclipéide’ in Scríobh 3, 1978 in eagar ag Seán Ó Mórdha ··· In Scoil an Léinn Cheiltigh: Tuarascáil Leathchéad blian 1940–1990 Fiftieth anniversary report 1940–1990 (1991) deir Máirtín Ó Murchú: Rolf Baumgarten has given a full account of the School of Irish Learning in Newsletter of the School of Celtic Studies 3, (1989) 30–36, and to him must go the credit for making his contemporaries aware again of the significance of the School of Irish Learning’s contribution in training competent staff for the new University departments of Irish in Ireland
Chuir Proinsias Mac Aonghusa eagar ar Tomás de Bhaldraithe: cuimhní cairde (1997); chomh maith le haistí ann lena dheirfiúr Caitlín, lena chliamhain Máirtín Ó Flathartaigh, a iníon Clíona agus a mhac Pádraic, tá cuntais ann ag Liam de Paor[q.v.], Proinsias Mac Aonghusa, Proinsias Mac Cana, Seán Mac Réamoinn, Eilís Ní Bhrádaigh, Anraí Ó Baoighealláin, Art Ó Beoláin[q.v.], Tomás Ó Concheanainn, Brian Ó Cuív[q.v.], Stiofán Ó hAnnracháin, Éamonn Ó hÓgáin, Máirtín Ó Murchú, Úna Uí Bheirn, agus Seosamh Watson, chomh maith lena ndúirt Micheál Mac Craith OFM ag Aifreann éagnairce Thomáis agus le leabharliosta cuimsitheach le Marion Gunn ··· In Anois 27-28 Aibreán 1996 tá cuimhní agus eolas ag Máirtín Ó Murchú ··· In 1933 d’fhreastail sé ar chúrsa in Ardscoil Mhichíl Bhreathnaigh i gCois Fharraige; i rang Mháirtín Uí Fhlathartaigh a bhí sé, fear a bpósfaí a dheirfiúr Máire leis ar ball ··· Sa chuntas úd in Anois deir Máirtín Ó Murchú: ‘Ar phobal na Gaeltachta go speisialta a bhí a mheas i gcónaí; ba dhóibh ba sheasmhaí riamh a chion
Bhí Cré na Cille le Máirtín Ó Cadhain [B4] á chlóbhualadh ann do Sháirséal agus Dill idir 15 Lúnasa agus Nollaig 1949; ba é an chéad leabhar é dár chuir Foilseacháin Náisiúnta Tta i gcló ··· Ar feadh tamaill de bhlianta bhí sé ina eagarthóir ar Gaelic Weekly; leis na cluichí Gaelacha a bhain an páipéar sin go príomha ach i 1964 sholáthraíodh Máirtín Ó Cadhain ailt ··· The aim should not be to have people know less English, but, eventually, to have all Irish people competent to speak Irish and to provide them with opportunities of speaking it in their daily lives.’ Ar 7 Márta 1964 chuir siad i gcló an chéad alt ón gCadhnach in aghaidh Thuarascáil an Choimisiúin um Athbheochan na Gaeilge: ‘This is the first of two trenchant articles by Mr Máirtín Ó Cadhain, the noted Irish writer who is perhaps the most controversial figure in the language movement
Bhailigh beirt dá gharchlann, Caitlín agus Máirtín Ó Súilleabháin, scéalta ó Phádraig ··· Thóg Máirtín thart ar 35 scéal agus píosaí seanchais uaidh
I gcomhar le Máirtín Ó Cadhain[B4] agus le múinteoir eile sa cheantar, Seosamh Mac Mathúna, bhunaigh sé an t-eagras Cumann na Gaedhealtacha chun ceart a bhaint amach do mhuintir na Gaeltachta agus dá dteanga ··· Bhí léirmheasanna agus aistí aige in Comhar, léirmheasanna ar An Braon Broghach agus An tSraith ar Lár le Máirtín Ó Cadhain ina measc ··· Foilsíodh bailiúchán aistí leis, Ó Ros Muc go Rostov, 1972: i measc na n-aistí tá ‘Máirtín Ó Cadhain’, ‘Daonnacht Phádraic Uí Chonaire’, ‘Anton Chekhov agus a chuid Scéalta’ agus a léirmheas ar ‘Beathaisnéis Údaraithe de Valera’
Feirmeoir ba ea a athair Máirtín agus deir Séamus Ó Cróinín sa réamhrá a chuir sé le Duanaireacht Sruthán Dúthalla, 1984 (a d’fhoilsigh Glór na nGael Chuilinn Uí Chaoimh, agus arb é an dara heagrán é de Duanaire Dúitch’ Ealla, 1932 a d’fhoilsigh an Gúm) gur Ghaeilgeoir díocasach ba ea Máirtín, é ina bhall den Chumann Oisíneach (1853–), de Chumann Buanchoimeádta na Gaeilge agus d’Aontacht na Gaeilge ··· Deir Seámus Ó Cróinín gurbh é a athair Máirtín a mhol do Sheán cromadh ar an nGaeilge a mhúineadh tuairim an ama sin
In Dúchas 1986-1989, 1990 in eagar ag Liam Prút tá caint a thug Máirtín Ó Corrbuí faoin gcaoi ar tharla sé gurbh eisean a d’aistrigh Ceart na hUaighe go Gaeilge ··· Dhealródh an scéal gurbh é Diarmuid Ó Murchú a chuir Gaeilge ar an dá chuid tosaigh agus tá sé cinnte gurbh é Máirtín Ó Corrbuí a d’aistrigh an tríú himleabhar
Tá cuntas cuimsitheach air ag Ole Munch-Pedersen sa réamhrá le Scéalta Mháirtín Neile: bailiúchán scéalta ó Árainn (1994) ··· Chaith sé an tréimhse 31 Lúnasa 1895 go 11 Eanáir 1896 ag foghlaim Gaeilge ón seanchaí Máirtín Ó Conghaile i mBaile na Creige in Árainn ··· Bhí an bailiúchán sa Leabharlann Ríoga i gCóbanhávan agus foilsíodh é faoin teideal Scéalta Mháirtín Neile: bailiúchán scéalta ó Árainn (1994)
In De ghlaschloich an oileáin: beatha agus saothar Mháirtín Uí Chadhain, 1987 tá cur síos ag an tSr Bosco Costigan ar an gcaoi ar briseadh Máirtín as a phost agus tá le tuiscint as gur ag comhlíonadh ordaithe an easpaig a bhí an Móránach, gur thairg sé post oide do Mháirtín nuair a scaoileadh amach as an gCurrach é agus gur labhair sé thar a cheann chun post a fháil dó i Rannóg an Aistriúcháin ··· Bhí Máirtín Ó Cadhain[q.v.] ina mhúinteoir sa pharóiste agus is ar an sagart a thit sé é a bhriseadh as a phost mar gheall ar bhallraíocht san IRA
Ní filleadh beag a bhí ann ach seaicéad fada uaithne agus triús a raibh ribín buí á thrasnáladh go teann suas go dtí a ghlúine ar nós máirtíní nó strácaí lorga’ (Seán T., 1963)
Tá eolas ar a bheatha ag Máirtín Ó Murchú in Scéala Scoil an Léinn Cheiltigh, Uimhir 5, Márta 1992; ag Kim McCone in Léachtaí Cholm Cille XXVII, 1997; in Dáithí Ó hUaithne: cuimhní cairde (1994) in eagar ag Tomás de Bhaldraithe[q.v.] agus Proinsias Mac Aonghusa[q.v.]; ag Breandán Ó Buachalla [q.v.] in Scríobh 5, 1981; ag Proinsias Mac Cana[q.v.] in Ériu xxxiv, 1983; in DIB ag Diarmaid Ferriter; ag Seán Mac Réamoinn[q.v.] in Comhar, Iúil 1981, alt a bhaineann go háirithe leis an bpáirt a bhí aige i bhforbairt na hirise sin ··· San alt sin ag Máirtín Ó Murchú tá fótachóip i gcló d’fhoirm iarratais Uí Uaithne i 1941 ar phost san Institiúid ··· Chuir sé roimhe Roinn na Gaeilge a mhéadú agus a neartú agus ba é a thug isteach ann Máirtín Ó Cadhain [q.v.] mar léachtóir
Rud mór i stair na hirise an tacaíocht a tugadh don Dr Nollaig de Brún i mBealtaine 1951 nuair a d’éirigh sé as an Aireacht Sláinte agus is ar an Móránach a thit sé an iris a chosaint; arís tharraing léirmheas Mháirtín Uí Chadhain ar iris na Roinne Oideachais An Treallán i Meitheamh 1952 faobhar na Roinne orthu ··· Géilltear gurbh é an príomhbhunaitheoir é agus ó thús bhí sé ina Stiúrthóir Oinigh agus ina chathaoirleach ar Bhord na gCaomhnóirí (Seán Ó Síocháin[q.v.], Máirtín Ó Cadhain[B4], Máire Bhreathnach, Aodhagán Brioscú[q.v.]) ··· ‘Ní beag agus ní bog an léirmheas a rinne sé san alt sin agus ní rabhamar ró-chairdiúil ar feadh scathaimh dá bharr; níos déanaí thuigeamar dá chéile agus sa tréimhse dheireanach dá shaol is beag nach raibh oifig Ghael Linn ina cheannáras aige.’ I bhfad roimhe sin, nuair a fuair Máirtín bás i 1970, dúirt sé faoi: ‘Dala an dúthracht a chaitheadh sé leis an scríbhneoireacht bhí Máirtín sásta am agus fuinneamh a chaitheamh ag pleanáil aon bheartas Athbheochana a bhí tábhachtach, dar leis.’ I 1955 toghadh é ina Chathaoirleach ar Chomhghairm Ollscoil na hÉireann, post a bhí aige ar feadh i bhfad; bhronn an ollscoil dochtúireacht oinigh air i 1975
Foilsíodh freisin téip dá amhráin á gcasadh ag Máirtín Tom Sheáinín Mac Donncha ··· Ba mhinic Máirtín Tom Sheáinín Mac Donnacha ag casadh amhráin Sheáin, go háirithe ‘Amhrán an Hunter’ agus ‘Amhrán an Chapaill’, ar Raidió na Gaeltachta
B’as an áit sin dá athair Máirtín agus b’as Baile an tSléibhe dá mháthair, Cáit Ní Chúláin, agus dá hathairsean ··· Mac leo is ea an scoláire Gaeilge Máirtín Ó Briain; bhuaigh mac leo an gradam ‘Eolaí óg na bliana’ i 1977; chuaigh mac eile isteach sa Gharda Síochána; le dochtúireacht a chuaigh a n-iníon
Ba é Peait Liaimín Mac Donnchdha as Béal an Daingin a athair agus ba í Mairéad Ní Chonaola, nó Meaig Pheadair Mháirtín, as Caladh Chúlaim, Leitir Mealláin, a mháthair ··· Is maith freisin a bhí sé in ann an meáchan a chaitheamh agus ba é chomhairligh Máirtín Ó Droighneáin [q.v.] i dtaobh an leathchéad a chaitheamh le breis éifeachta ··· Dhíol sé an teach ósta le Máirtín Ó Droighneáin i 1944 agus d’imigh go Sasana
Músclaíodh a shuim i nualitríocht na Gaeilge nuair a léigh sé leabhair le Séamus Ó Grianna[B2] agus Seosamh Mac Grianna[q.v.] agus Idir Shúgradh is Dáiríre le Máirtín Ó Cadhain[B4] ··· Anuas ar an méid sin go léir bhí sé ina eagarthóir ar Comhar ó 1960 go dtí gurbh éigean dó éirí as an obair pháirtaimseartha sin tar éis dó ‘Do na Fíréin’ a fhoilsiú in uimhir Mhárta 1962 gan lánchead an choiste eagarthóireachta; ionsaí é a rinne Máirtín Ó Cadhain ar chuid de phearsana móra na Gaeilge ··· Tháinig sé faoi anáil scríbhneoireacht Mháirtín Uí Chadhain go luath ina shaol; bhí litir aige in Ar Aghaidh i 1950 ag cosaint Cré na Cille ar ionsaí a rinneadh air sa pháipéar sin ··· Air a thit sé an léacht thionscnaimh sa tsraith ‘Léacht Uí Chadhain’ (‘Máirtín Ó Cadhain: an Pholaitíocht agus an Ghaeilge’) a thabhairt sa Choláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath, i nDeireadh Fómhair 1980 (i gcló in Léachtaí Uí Chadhain, 1989 in eagar ag Eoghan Ó hAnluain)
Ach chuir sé an t-am chun tairbhe ag cur barr slachta i rang Mháirtín Uí Chadhain[B4] ar cibé Gaeilge a bhí foghlamtha aige ··· I 1947 bhí sé ar dhuine de chairde Mháirtín Uí Chadhain a chabhraigh leis chun slacht a chur ar lámhscríbhinn Cré na Cille nuair a bhí an saothar sin á chur isteach i gcomórtais an Oireachtais (tá cuntas ar an mbroid oibre a bhain leis sin in De Ghlaschloich an Oileáin ..., 1987 leis an tSr Bosco Costigan agus Seán Ó Curraoin)
Chuir Pádraigín Riggs, Breandán Ó Conchúir agus Seán Ó Coileáin eagar ar Saoi na hÉigse: aistí in ómós do Sheán Ó Tuama (2000); ba é a iardhalta an tOllamh Máirtín Ó Murchú a scríobh an ‘Focal tiomnaithe’ ann ··· Is é a deir Máirtín Ó Murchú: ‘Bhí Seán Ó Tuama an uair sin, áfach, in ardmheanma: bhí sabóid díreach tugtha i bPáras aige, Compántas Chorcaí faoi réim, agus drámaí Gaeilge ar chaighdeán chomh hard is a chonac riamh á gcur ar siúl ··· Rud eile a gcuimhnítear air an léirmheas a rinne sé ar shaothar Mháirtín Uí Chadhain [B4] in Comhar, Deireadh Fómhair 1980 (ar leagan é d’alt dar teideal ‘A Writer’s Testament’ in Ériu, 1972) ··· Tagraíonn Máirtín Ó Murchú do na ‘deisceabail thréithiúla’ i measc na mac léinn
Ba é Diarmaid an dara duine ab óige de sheachtar clainne, ceathrar mac (Pádraig, Stiofán, Diarmaid, Máirtín) agus triúr iníonacha (Máire, Nuala, Sorcha), a bhí ag a thuismitheoirí – Diarmaid (Dairbe) Ó Gráinne, feirmeoir beag as Aill an Phréacháin agus ag a bhean, Siobhán (Júidín Steif) Breathnach as an mBaile Ard ar an Spidéal ··· Saothar léirmheastóireachta ar ghearrscéalta Mháirtín Uí Chadhain (1906–1970) a bhí sa chéad leabhar a tháinig uaidh, An Dá Mháirtín (1990)
Ba mhac é le Máirtín Ó Luanaigh agus Bríd Ní Mháille agus chaith sé cuid mhaith dá shaol ag obair mar fhear Custaim is Máil i Londain agus cónaí air in Woodford Green, Essex
Náisiúnachas a mhuintire a thiomáin i dtreo na Gaeilge é; luann sé go háirithe a Uncail Máirtín ··· Bhí sé thar a bheith sásta, agus ar ndóigh b’in mar a tosaíodh ar Dúil.’ Maidir lena bhreithiúnas léirmheastóireachta, luaitear go háirithe an léirmheas a rinne sé ar Páipéir bhána agus páipéir bhreaca le Máirtín Ó Cadhain[B4] in Comhar, Eanáir 1970
Ansiúd rugadh beirt iníonacha agus ceathrar mac eile dóibh, Caitríona, Gráinne, Pádraig, Micheál, Máirtín, agus leanbh eile a bhásaigh agus gan é ach cúpla lá d’aois, a raibh Máirtín freisin air
Bhíodh sé ag áitiú ar Liam Ó Flaithearta scríobh i nGaeilge agus scríobhadh sé go rialta chuig Máirtín Ó Cadhain [B4] agus Micheál Ó Maoláin [B4] ··· In Bliainiris 6, 2006 tá litir i gcló ag Ruairí Ó hUiginn a scríobh Máirtín Ó Cadhain chuig Daibhéid ó Rannóg an Aistriúcháin 19 Meán Fómhair 1951 agus an abairt seo ann: ‘Agus ós tú féin an duine is mó eolas ar Ghaeilge Chonamara dá bhfuil beo anois (agus ní “de thógáil Mheiriocá” amháin) – is go hómósach agus go heolgach a deirim sin – cén fáth nach scríobhfá rud eicínt?’ Chuir sé foclóirín le haiste le Séamus Mac an Iomaire in An Stoc, Bealtaine 1928
Ba í Sorcha an duine ab óige den aon duine déag clainne a bhí ag Máirtín Gorham, feirmeoir i Roisín na Mainiach, Carna, Co ··· Bhí duine díobh, Máirtín, ina bhall de Chabhlach na Stát Aontaithe agus tamall maith caite aige ina phríosúnach sa tSeapáin
Tagairtí dó ag Máirtín Ó Cadhain in As an ngéibheann
O D.)’ in An tIrisleabhar, Aibreán-Bealtaine 1936 (iris a d’fhoilsíodh an Comhaltas Cánach): ‘Chuas ag socrú le Máirtín Ó Ceallaigh, oide ··· Faoi mar a thuigim is ann a bunaíodh Conradh na Gaeilge ina dhiaidh sin ach ba bheag cuimhneamh a bhí ar an nGaeilge an uair sin, cé go raibh sí ó dhúchas ag Máirtín, agus ag roinnt dá chuid mac léinn chomh maith, is dócha ...
I gcuntas ar an bpíobaire dall Máirtín Ó Raghallaigh in An Claidheamh Soluis 7 Márta 1903, deir ‘Craobh Rua’: ‘Ní raibh aon trácht ar Mháirtín leis na ciantaibh go dtí go ndeachaigh Pádraig Mac an Fhailghe ar lorg na bpíobairí timpeall is a hocht nó naoi de bhlianta ó shin ··· Casadh isteach i dteach beag i nGaillimh é agus is ann a fuair sé mo phíobaire bocht Máirtín
Ní luaitear ceird an óstlannaí a bheith ag Máirtín i dteastas breithe Sheosaimh ··· Toghadh a chol ceathar Máirtín Mór Mac Donnchadha [q.v.] sa toghlach céanna