Aimsíodh breis is 50 alt. Níl á liostú anseo ach an 30 ceann is fearr a fhreagraíonn do d'iarratas.
Nuair a d’éag Máire, dúradh in Leinster Leader gur chaith sé tamaill ina mhúinteoir náisiúnta i gCluainGhuaire, sa Ráth Mhór agus in Áth Garbháin, iad go léir i gCill Dara ··· Bádh Aodh, deartháir Mháire, a rugadh in 1872, sa Life ar 3 Lúnasa 1879 ··· Tá cuntas ar Mháire agus a pictiúr in Banba, Imliogán [ Iúil], 1903 ··· Is í Máire teachtaire na Craoibhe le dhá bhliain chun na hArd-Fheise ··· Titeann formhór den obair ar Mháire, ámh, mar gurb í rúnaí an Chomhaltais seo ó thús í
Tá cuntas ar an bhfile seo, ar a sinsir agus a sliocht, ag an Athair Donncha Ó Donnchú [B1, lch 65] in Filíocht Mháire Bhuidhe Ní Laoghaire, 1931, agus ag Diarmaid Ó Muirithe tá an t-eolas ina taobh go hathchomair in Cois an Ghaorthaidh, filíocht Ó Mhúscraí 1700-1840, 1987 (An Clóchomhar) ··· ’ Tá aiste le Meidhbhín Ní Úrdail, ‘Máire Bhuí Ní Laoghaire: File an Rilleadh Cainte’ in Eighteenth-Century Ireland: Iris an dá chultúr, 2002 ··· Ag tagairt dá hamhrán mór ‘Cath Chéim an Fhia’, ar cur síos é ar theagmháil fhuilteach idir gíománaigh agus Buachaillí Bána 11 Eanáir 1822, deir Ó Donnchú: ‘Mairfidh scéal an chatha de bhíthin an amhráin a cheap Máire Bhuí ··· Fuair Máire bás bliain nó dhó ina dhiaidh sin agus cuireadh í i reilig Inse Geimhleach ··· Seo mar a chuir Ó Donnchú síos ar a dealramh: ‘Bean bhuí, dhubh, láidir, agus cuíosach ard dob ea Máire Bhuí
Bhí Mícheál Ó hAinnín páirteach ina mbunáite siúd agus is é a bharúil nach raibh sárú Mháire le fáil ‘leis an scil a bhí aici na consain agus gutha cearta Gaeilge a chur ar na hard-nótaí agus íseal-nótaí dos na fir agus mná, rud a chruthaigh gur fheil an Ghaeilge Grand Opera níos mó ná a rinne an Ghearmáinis, an Fhraincis ná an Béarla, agus go deimhin go raibh an teanga ar comhchéim leis an Iodáilis sa chúram.’ Ba mhinic a d’oibrigh Máire Stafford agus Risteárd Ó Broin as lámha a chéile ar gheamaireachtaí, agus deir seisean go raibh bua faoi leith aici ag aistriú amhráin ‘ar bhealach a d’fhág go raibh an rann, an rithim agus an bhrí chomh héifeachtach céanna sa dá theanga ··· Ní raibh aon rian den áibhéil i gceist nuair a tugadh ‘Banríon na Taibhdheirce’ ar Mháire Stafford ag aifreann a sochraide i Séipéal na nÍosánach ar Bhóthar na Mara i gcathair na Gaillimhe agus arís ag an ócáid san amharclann sin cúpla mí dár gcionn nuair a rinneadh comóradh agus ceiliúradh ar na trí scór bliain a chaith sí ansiúd mar aisteoir, mar stiúrthóir, mar léiritheoir, mar dhrámadóir, ag dearadh feistis, ag aistriú ceoldrámaí agus i mbun geamaireachtaí ··· Is iomaí duine cáiliúil eile atá luaite leis an áit ó shin i leith, ach go cinnte ní raibh aon duine ba lárnaí ná Máire in imeachtaí na hamharclainne sin ó thús na 1950idí go bhfuair sí bás ar 1 Iúil 2014 ··· Ar shuíomh idirlín Institúid Amharclannaíochta na hÉireann, www.irishtheatreinstitute.com, tá ainm Mháire luaite le os cionn céad léiriúchán de chuid na Taibhdheirce ··· In Newport na Breataine Bige a saolaíodh Máire ar 6 Márta 1923
D’aistrigh Máire Ní Shíthigh bundráma Mháire Kittie go Gaeilge agus foilsíodh ar an Independent é i Meitheamh agus Iúil 1902 ··· Foilsíodh Máire De Buitléir: Bean Athbheochana, 1993 le Mairéad Ní Chinnéide ··· Bhain Ní Chinnéide úsáid as cnuasach páipéar a bhaineann le Máire sa Leabharlann Náisiúnta agus as cuimhní cinn a bhreac Máire agus atá i mainistir Saint Michel de Kergonan i bPlouharnel sa Bhriotáin, agus as foinsí eile chun an bheathaisnéis seo a scríobh ··· B’í Máire a d’aistrigh dráma an ChraoibhínAn Tincéar agus an tSidheog ··· An rud i dtaobh Mháire de Buitléar a mbeidh cuimhne air gurbh í a bhaist Sinn Féin ar pholasaí Airt Uí Ghríofa
Cailleadh an mháthair nuair nach raibh Máire ach trí mhí d’aois agus phós an t-athair an athuair ··· Deir Watson: ‘Bean ghlúine a bhí sa mháthair mhór agus stór de sheanchas na háite aici, rud a chuaigh i bhfeidhm go mór ar Mháire ó aois linbh.’ Phós sí Pádraig Ó Maí (‘Paidí an Bháirseora’) i 1926 agus, toisc gur mhaor abhann [báirseoir] é, is anseo is ansiúd a bhí siad sula bhfuair siad teach i mBaile Uí Chiaragáin ··· Bhailigh Séamas Ó Catháin agus Seosamh Waston idir scéalta agus amhráin ó Mháire
Chill Mhantáin, a máthair (d’éag sise i dteach Mháire, Inis Ealga, An Bóthar Ard, Gaillimh 19 Deireadh Fómhair 1961) ··· Dúirt Máire féin i gceann de na hagallaimh raidió sin go raibh beirt deartháireacha aici: fuair Michael Joseph bás agus é ina leanbh óg go fóill agus Bill, a shíltear a fuair bás san Aifric Theas ··· Sa Mhodhscoil Láir, Baile Átha Cliath, ba í Bean Uí Ghallchóir a mhúin ceol do Mháire ··· Ghlac sí páirt i gCeolchoirm na mBuaiteoirí (cuntas ar an bhFeis agus grianghraf de Mháire in Evening Herald 12 Bealtaine 1923 agus cuntas in Freeman’s Journal 11 Bealtaine) ··· Máire, a mezzo-soprano, combined what she had learned of sean-nós singing in the Gaeltachtaí with her training in classical music and was one of the few singers ever to do so with complete success’ (Ó Céirín)
Bhí d’ádh ar Mháire bheith ar scoil ag an tSiúr Máire Treasa i gClochar na Trócaire sa bhaile, bean rialta a thug a dúthracht ar fad don Ghaeilge ··· Ba iníon í le Tomás Ó Síocháin, táilliúir, agus a bhean Máire Ní Shíocháin agus is i gCathair Saidhbhín, Co ··· I 1901, ba í ‘Marion’ (15), Máire gan amhras, an duine ba shine den seachtar clainne a bhí sa teach ··· Bhí baint ag Máire le Craobh Uíbh Ráthachden Chonradh agus le Feis Uíbh Ráthach ··· Bhí Máire ar an gcuid ab fhearr is dob oilte den dream bríomhar buadhach aerach san
Ba é Maidhc Léan Ó Guithín a hathair agus ba í Máire Pheats Mhicí Ní Chatháin, iníon ‘Rí an Oileáin’ (Pádraig Ó Catháin) a máthair ··· Synge cuntas ar an tamall a chaith sé i dteach an Rí i 1903 agus ar mháthair Mháire: ‘His eldest daughter, a young married woman of about twenty, who manages the house, shook hands with me also and then, without asking if we were hungry, began making us tea in a metal teapot and frying rashers of bacon ··· Bhíodh Máire ag cabhrú lena tuismitheoirí nuair a thagadh cuairteoirí go dtí na Blascaodaí ag foghlaim Gaeilge agus d’éirigh sí taithíoch ar nótaí a scríobh faoi chúrsaí san oiléan ··· Tá i gcló in Cork Holly Bough, 1988, in alt Uaitéir Mhic Craith ar bhean an Rútaigh, cuntas ceanúil a thug Máire ar an mbeirt ··· In Coláiste Moibhí, 2002, deir Risteárd Ó Glaisne: ‘Duine Máire Ní Ghuithín, Bean Labhráis Uí Chíobháin, a d’aithneodh an fhíor-uaisleacht seachas an uaisleacht thacair, agus is cosúil gur aithin Máire de Rút, gur mhór aici tíolacaí flaithiúlachta agus éirime an chailín óig ón mBlascaod Mór freisin.’ Thugadh scoláirí an choláiste cuairt ar Chorca Dhuibhne agus bhuaileadh siad le Máire
Léachtóir, aistritheoir, agus scríbhneoir ab ea Máire Uí Mhaicín / Uí Mhathúna a saolaíodh i mBaile Chruaich, Cathair na Mart, Co ··· Bhí ochtar i dteaghlach Mháire i Maigh Eo: a tuismitheoirí P.J ··· Is é a deir Mac Amhlaigh ina taobh ná gur ‘beag coiste nó gníomhaireacht teanga nach raibh plé ag Máire Uí Mhaicín leis in imeacht na mblianta ··· Léirmheastóir géarchúiseach intleachtúil ar an litríocht do dhaoine óga ab ea í.’ Ar na coistí a raibh Máire ina ball díobh bhí Comhairle Institiúid Teicneolaíochta Éireann; Lárchoiste Chomhar na Múinteoirí Gaeilge; Coiste na hÉireann den Bhiúró Eorpach do Theangacha Neamhfhorleathana; Coiste Comhairleach Tríú Leibhéal do Chomhdháil Náisiúnta na Gaeilge; EDCOM; Rúnaíocht Oideachais an Bhiúró Eorpaigh, Lucsamburg ··· D’aistrigh Máire lear mór leabhar do pháistí ó Bhéarla go Gaeilge, foilsithe ag an nGúm
Bhí tionchar as cuimse ag Máire Ní Thuathail ar chúrsaí teilifíse i nGaeilge agus bhí saothrú agus ullmhú go leor déanta aici sa réimse go fiú sular bunaíodh Teilifís na Gaeilge in 1996 ··· Faoin am sin bhí deich mbliana caite ag Máire ag plé leis na cúrsaí sin ··· Bhí tuiscint ag Máire freisin ar an riachtanas a bheadh ann go mbeadh fáil ar sholáthar oibrithe oilte le hábhar a chur ar fáil do Theilifís na Gaeilge nuair a thiocfadh sé sin ar an aer ··· Le bunú TnaG, ba iad Eo Teilifís i gcomhar le comhlacht eile, Tyrone Productions, a fuair an conradh le sobaldráma a sholáthar don stáisiún agus bhí Máire mar léiritheoir feidhmeach ar Ros na Rún ón gcéad lá go dtí gur buaileadh tinn í in 2016 ··· Mhaigh Eo a saolaíodh Máire Ní Thuathail ar an 29 Iúil 1959, an duine ba shine de sheachtar clainne a bhí ag Tomás Ó Tuathail, tábhairneoir agus fear gnó ar an mbaile agus ag a bhean Bríd Nic Giollarnáth, arbh as Bóthar na Trá, taobh amuigh de chathair na Gaillimhe di ó dhúchas
Is cosúil gurbh i dteach na Máilleach a rugadh Máire thart ar 1871; bhí de nós ag mná ar de Mháilligh Chill Mhaolacháin iad dul abhaile go Cill Mhaolacháin nuair a bhí siad gar dá n-am ··· Deirtear gurbh i dteach a huncail, Peadar Ó Máille i gCill Mhaolacháin, a cuireadh scolaíocht ar Mháire agus ar a deirfiúr Caitríona ··· Anuas air sin nuair a tholg sí an eitinn is amhlaidh a bhíodh Máire ag déanamh ionadaíochta di ··· Nuair a cailleadh Caitríona lean Máire uirthi ar feadh roinnt blianta ag múineadh i ngan fhios do na húdaráis ··· Deir Proinsias Mac Aonghusa[B8] in Ar son na Gaeilge: Conradh na Gaeilge 1893-1993, 1993 gurbh í Máire an dara hoide a bhí sa choláiste
Oibrí eile sa Chumann ba ea Máire Ní Mháirséil agus phós siad ar 31 Iúil 1924 i mBaile an Mhuilinn, Co ··· ‘Bhíodh an Cumann go mór faoi chomaoin Sheoirse de Rút i gcónaí agus léiríodh méid a mheasa air ag ócáid a phósta le Máire Ní Mháirséil ... ··· Reachtáladh “Céilí” speisialta in uimhir a cúig, Sráid Laighean, chun bualadh le Seoirse agus Máire, áit ar bronnadh Cláirseach “Egan” orthu mar chomhartha buíochais as a ndearna siad ar son an Chumainn’ (Giltrap) ··· Bhí Máire ina rúnaí ar an bhfochoiste a d’fhéach chuige gur fhoilsigh an Cumann eagrán de [Leabhar] na h-Urnaighe Comhchoitchinne tuairim 1928 ··· Státseirbhíseach ar iasacht ba ea é agus bhí Máire mar bhean an tí ann
Bhí siopa mór éadaitheora i Sráid Mhór Sheoirse Theas, Baile Átha Cliath, aige agus ba í Margaret O'Dwyer, máthair Mháire, an dara bean chéile aige ··· Bhí beirt deartháireacha agus triúr deirfiúracha ag Máire, nó Molly mar a thugtaí uirthi ··· Máire Ní Chinnéide was the originator of the move" ··· Shíl Máire teacht timpeall ar an bhfadhb trína mholadh ag cruinniú ar 6 Márta 1909 gurbh fhearr nach mbeadh aon ábhar riachtanach ··· Bhí Máire éirithe as a post in Ardscoil Mhuire faoin am sin
Ba é a mhúin ceird na haisteoireachta do Mháire; ó Frank Fay a d’fhoghlaim sí an deaslabhra ··· Ó Ceallaigh, 1963: ‘Chuir me aithne ar bhanaisteoir cáiliúil eile sa Chumann Liteartha [Ceilteach] agus ba í sin Máire Nic Shiúlaigh... ··· San eagraíocht sin a thosaigh Máire ag aisteoireacht ··· Is inspéise go háirithe cuntas Mháire ar Riders to the Sea le J.M ··· In 1905 shíl an chuid is mó de bhaill an National Theatre Society, Máire ina measc, go raibh cuid de na socraithe nua san amhar-clann in aghaidh bharrshamhailteacha náisiúnta an chumainn sin, ach go háirithe an cinneadh go gcaithfeadh na haisteoirí bheith gairmiúil
Chuaigh tuismitheoirí Mháire, Seán Céitinn, fíodóir, agus Máire (‘Méireas’) Emperor, anonn chun cabhrú le Máire ··· Ba iad Seán ‘Jacko’ Ó Sé agus Máire Chéitinn a tuismitheoirí agus is in Chicopee in aice le Springfield, Massachusetts, a rugadh í ··· D’fhill Máire féin abhaile gairid ina dhiaidh sin ··· Cara mór léi san oileán ba ea Máire bean Mhicil Uí Shúilleabháin, ar dheirfiúr í le Tomás Ó Criomhthain agus a raibh tamall caite aici i Meiriceá ··· Ach is ó Mháire freisin a d’fhoghlaim sí go leor dá scéalta
Tá eolas le fáil ar a dheirfiúr Máire in Soul of fire: a biography of Mary MacSwiney, 1986, le Charlotte H ··· Seachtar clainne a bhí sa teaghlach agus ba í Máire (rugadh ar 27 Márta 1872 i Surrey, Sasana) an duine ba shine díobh ··· Meastar go raibh tionchar an-mhór ag a dheirfiúr Máire air ón am sin amach ··· Rugadh iníon dóibh, Máire, ar 23 Meitheamh 1918 agus le Gaeilge ar fad a bhí an leanbh á tógáil acu ··· Nuair a bhí Máire seacht mbliana d’aois bhain tinneas dá cois agus rinneadh faillí ann
Bhí Máire agus Sorcha Ní Ghuairim ar na deirfiúracha ba aitheanta i saol na Gaeilge ó thús na 1930idí ar aghaidh ··· Ba í Máire an duine ba shine de na cailíní ··· D’éag Máire ar 15 Deireadh Fómhair 1964
I mBaile Átha Cliath a rugadh Máire Ní Aodáin ar 19 Bealtaine 1862 ··· Ba í Máire an t-aon iníon a bhí acu (Scéala Éireann) ··· Ag am a báis bhí cónaí ar Mháire ag 26 Bóthar Cambridge, Ráth Maonais ··· Chaith Máire tamall i gClochar na nUrsalach i nDurlas agus tamall in Mount Anville, Baile Átha Cliath ··· Nuair a bunaíodh an Irish Association of Women Graduates an bhliain sin is í Máire a toghadh ina Leas-Uachtarán
Turraonaigh a bhí ina gcónaí i gceithre tithe acu sin agus is i dtigh na dTurraoineach a bhí leathchéad slat uainne-ne a bhí cónaí ar Mháire Ní Dhromaigh, an bhean a cheap amhrán na bprátaí dubha ··· Pádraig Turraoin dob ainm dósan agus bhíodh sé ag ceapadh rann agus mion-fhilíochta.’ In An Linn Bhuí: Iris Ghaeltacht na nDéise, Uimhir 2, 1998 tá eolas ag Nioclás Mac Craith faoi Mháire Ní Dhroma: go raibh sí pósta ar Shéamas Turraoin agus go raibh cónaí orthu sa Pháirc ar Bharra na Faille; gur ‘Molly na nAmhrán’ a thugtaí uirthi agus gur de Phaoraigh Bhaile na nGall, Paoraigh na nGaibhne, a máthair ··· San iris chéanna (‘Gairdín an Chabáiste’) tá cuntas ag Risteard Turraoin (d’éag 1995) arbh í Máire Ní Dhroma a shin-seanmháthair: Cailleadh a fear céile go hóg agus d’fhág beirt mhac agus beirt iníonacha ina dhiaidh.Tá sé i seanchas na clainne gur ón bhFrainc a tháinig an chéad Turraoineach (Terry) agus gur mhairnéalach é
D’fhoghlaim sé léamh agus scríobh na Gaeilge as leabhair Uí Ghramhnaigh[B4] agus ó mháistir scoile sa chomharsanacht agus chuir sé rang Gaeilge ar bun tuairim 1903 i dteach Mháire Hussey ar an gCuas Mór agus é d’aidhm aige léamh agus scríobh na Gaeilge a mhúineadh do chomharsana ar Ghaeilgeoirí iad ··· An baile seo ’gainne (1913) agus Jimín Mháire Thaidhg (1921) an dá leabhar is aitheanta dár scríobh sé ··· Chóirigh Pádraig Ua Maoileoin iad in Seoda an tSeabhaic (1974) agus dúirt sa bhrollach: ‘Ba mise féin Jimín Mháire Thaidhg ··· Ba í Máire Thaidhg an mháthair ná raibh riamh agam
Ag tagairt do Chompántas Amharclainne na Gaeilge in Stair dhrámaíocht na Gaeilge 1900–1970 (1993:132) deir Pádraig Ó Siadhail: ‘Stáitsigh an Compántas roinnt drámaí spéisiúla sna caogaidí, go háirithe aistriúchán Eibhlín Ní Mhurchú ar Ile le Eugene O’Neill.’ Ó 1957 amach bhíodh sí ag aisteoireacht sa Damer (Ní Chinnéide 2008) agus ar 16–21 Samhain 1959 bhí sí ar dhuine d’Aisteoirí na Gaeltachta agus an phríomhpháirt aice sa dráma Oidhreacht bhideoig mhóir le Proinsias Mac Diarmada[q.v.], agus in 1960 bhí sí i bpáirt Mháire Magdailéin sa dráma An chúis in aghaidh Íosa, aistriúcháin ar Procès à Jésus (Fabbri 1960) ··· I Radio Éireann ba mhinic í ag aisteoireacht sna drámaí Gaeilge, nó clasaiceacha mar ‘Caoineadh Airt Uí Laoire’ agus Jimín Mháire Thaidhg á reic aici
Bhí cáil na hamhránaíochta ar an mbeirt acu agus is uathu a d’fhoghlaim Máire Áine amhráin ar dtús ··· Bhíodh na hamhráin le cloisteáil amuigh is istigh.’ Thaifead sí féin amhráin ó Shorcha nuair a bhí sise 82 bliain d’aois agus thóg Jean Ritchie, bailtheoir clúiteach as Meiriceá, amhráin uaithi agus gan amhras ó Mháire Áine féin ··· Thug an tAthair Máirtín Ó Loideáin[q.v.] slua Gaeilgeoirí ar oilithreacht go Cnoc Mhuire timpeall an ama sin agus is lena linn sin a chuala Mairéad Piogóid, a raibh baint aici le Radio Éireann ag an am, Máire Áine ag rá ‘Caoineadh na dTrí Muire.’ Níorbh fhada go raibh clár beo in aghaidh na míosa aici ar an raidió, clár a lean ar feadh bliana ··· Deir Ríonach Ní Ógáin faoin gceirnín sin: ‘Seo an taifead is iomláine dá cuid amhránaíochta atá ar fáil agus léiriú an-bheo ar réimse leathan amhránaíochta Mháire Áine agus ar a stíl shuntasach féin’ ··· Leagan Gaeilge le Máire Áine agus Seán Mac Mathghamhna ar scéal do pháistí le Andrée Clair agus Boubon Hama is ea An Sabhána Draíochta: Scéalta ón Aifric, 1977
Tá cuntas uirthi: ag Bo Almqvist in Béaloideas (1988); ag Maureen Murphy i leabhar Mháire, Máire Rua, Lady of Leamaneh (1990); agus ag Cyril Ó Céirín[q.v.] agus Kit Ó Céirín in Women of Ireland: a biographic dictionary (1996) ··· Leabhar ar Mháire Rua Uí Bhriain is ea Máire Rua, Lady of Leamaneh (1990) ··· Nuair a daoradh Mac Néill chun báis in 1916 chuaigh Máire agus deifiúr óg léi go hÁrainn agus bhí ar scoil i bhFearann an Choirce ··· Deir Almqvist: ‘During her days in the Commission, Máire had already exhibited her ability as a scholar in various articles on Irish folk customs and beliefs ··· D’éag John Sweeney in 1986 agus cailleadh Máire 15 Bealtaine 1987
Tá sé féin agus a bhean Máire curtha i nGlas Naíon ··· Ba í Máire an duine ba shine; buachaillí ba ea an chuid eile den teaghlach a mhair ··· Tuairim 1898 a chuaigh Máire isteach san Ard-Chraobh de Chonradh na Gaeilge agus bhí sí ina ball den choiste an bhliain dár gcionn ··· Máire liostaithe ag an mBord Náisiúnta Oideachais mar dhuine den tríur múinteoir ban i mBaile Átha Cliath a bhí ag múineadh na Gaeilge mar ábhar breise sa bhliain dar críoch 28 Feabhra 1902 (An Claidheamh Soluis 27 Nollaig 1902) ··· Deir Donncha Ó Súilleabháin in Cath na Gaeilge sa chóras oideachais 1893-1911, 1988: ‘Réitigh Pádraig Mac Piarais agus Máire Ní Chillín cláir shamplacha le haghaidh mhúineadh na Gaeilge mar ábhar breise agus d’fhoilsigh an Conradh iad faoin teideal Irish as an extra subject—specimen programmes mar chabhair agus mar threoir do bhainisteoirí agus do mhúinteoirí chun clár a ullmhú le cur faoi bhráid an Bhoird Náisiúnta’
Nuair a ceapadh timirí Gaeilge faoin mBord Náisiúnta Oideachais den chéad uair in 1907 ba í Máire an t-aon bhean amháin ina measc ··· Sa teach an oíche sin bhí Máire (27), BA, ‘Irish Organiser, National Board’, Florence (24) ar Béarla amháin a bhí aici, agus John (17) ar Béarla amháin a bhí aige sin freisin ··· Bhí Máire ar scoil i nGaillimh agus i mBaile Átha Cliath ··· Ceapadh Máire ina timire faoin mBord Oideachais in 1907 ··· ‘Dhein Máire Ní Shúilleabháin, an timire seo leis an mBord Oideachais, mórthairbhe don teanga sna scoileanna inar chuir sí na leanaí faoi scrúdú sa treo seo
I ndiaidh Mháire Ní Aodáin ba í ab fhearr a rinne troid ar son comhdheise agus cothramaíochta do mhná san ollscolaíocht ··· Rinne Dame Columba Butler, O.S.B., deirfiúr Mháire de Buitléar cur síos ar fheis a d’eagraigh Úna agus an Dr Ó hIceadha in Inis Meáin: ‘Úna bravely made her speech, but as she was not yet a fluent speaker, Dr O’Hickey stood beside her and discreetly whispered words of correction whenever needful’ (Capuchin Annual, 1952)
d’fhéadfaí saothar ar stair Rinn na Feirste san aois sin a athchruthú as leabhair Mháire a bheadh chomh hiomlán leis an méid a cailleadh, agus i bhfad níos bríomhaire, níos spéisiúla agus níos daonnúla” ··· Ba í Máire (Eibhlín Néillín) Ní Dhónaill a mháthair ··· Bhí an t-ainm “Máire” leis ··· Sa chlár raidió Focus a craoladh díreach i ndiaidh a bháis dúirt Máirtín Ó Cadhain gurbh é Máire scríbhneoir na Gaeltachta par excellence agus nárbh áibhéil a rá gurbh é a mhúin rud don chuid eile acu ón nGaeltacht – rud a chinn ar Ó Conaire, ar an bPiarsach agus ar an Athair Peadar – is é sin, gurbh fhéidir litríocht a dhéanamh as an gcaint agus as an saol as ar fáisceadh iad féin ··· I Samhain 1989, céad bliain i ndiaidh a bhreithe, bhí Féile “Mháire” ar siúl i Rann na Feirste agus bhí aistí beathaisnéise i gcló in Anois (19 Samhain) ag Risteárd Ó Glaisne agus an Dr Damien Ó Muirí, agus in Feasta ag Risteárd Ó Glaisne
Í féin agus Úna Ní Fhaircheallaigh[B1] na chéad scríbhneoirí ban Gaeilge i ndiaidh 1882 agus ba iad Máire Ní Chinnéide[B2] agus í féin na chéad drámadóirí ban ··· Is inspéise b’fhéidir go raibh Máire agus an ‘Muirneach Buadhach (D.O’Leary, Cork) ‘luaite le chéile ag Feis na Mumhan 1900 mar bheirt ar moladh go hard a n-iarrachtaí i gcomórtas aiste ar éifeacht na bPéindlíthe ar an teanga (An Claidheamh Soluis 6 Deireadh Fómhair 1900)
Tá cur síos ag Máire Mhac an tSaoi, iníon deirféar Phádraig, ar chúlra na beirte sin i léacht a thug sí ag Éigse Dhún Chaoin 1989 agus a foilsíodh in Anois 22 agus 29 Deireadh Fómhair 1989, faoin teideal ‘Sagart na Cille’ ··· Dúirt a máthair le Máire Mhac an tSaoi gur chuimhin léi a tuismitheoirí ag labhairt Gaeilge nuair nár mhian leo go dtuigfeadh a gclann iad ··· Agus dúirt a hUncail Dáibhí le Máire gur mhó Gaeilge a thug seisean ón gcliabhán leis ná an chuid eile acu ··· Dar le Máire Mhac an tSaoi agus le Liam Ó Briain gurbh é uafás na hoidhe a rug ar cheannairí 1916, agus go háirithe ar a chara Seán Mac Diarmada — bhí sé in éineacht leis an dá oíche sular cuireadh chun báis é — a thug air sólás agus suaimhneas a lorg i measc mhuintir Chorca Dhuibhne ··· Deir Máire Mhac an tSaoi gur ‘tuairisc iomlán ar mhodh oibre agus ar fhoinsí teanga Phádraig de Brún óna láimh féin’ is ea an dán deiridh sin
Bhí a iníon Máire pósta ar Liam Ó Conaill i nGort na Tiobradan agus is ann a d’éag sé 7 Bealtaine 1925 ··· Deir Ó hAnnracháin go raibh cáil na Gaeilge ar chlann Mháire
Máire ab ainm dá bhean—d’éag sí ar 27 Iúil 1969 ··· ‘Táimse agus Máire’ an t-amhrán is cáiliúla dá chuid
Faoin ainm cleite Murchadh Mac Diarmada scríobhadh sé ailt agus léirmheasanna in Agus agus ba é a chuir Gaeilge ar an sraith de chuimhní cinn Mháire Comerford
Bhí sé pósta ar Mháire P
Sa réamhrá leis an dán sa lámhscríbhinn deirtear: ‘Máire Ní Dhonnagáin cecinit ag admháil a peacaí do Dhia an tan do dhiúltaigh an Eaglais a glacadh chum faoistine.’ Chum sí caoineadh ar bhás a dearthár
Roimh dhul di go dtí an Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath, bhí Máire ar scoil i scoil Náisiúnta Bhóthar Haddington agus in Mount Sackville ··· B (1975) was arranged by Maura Carney and Máirín O Daly.’ A fear céile a bhunaigh Roinn an Léinn Angla-Éireannaigh in Ollscoil Uppsala i 1950-52 agus nuair a d’fhill seisean ar Éirinn ba í Máire a lean é sa phost sin go ceann dhá bhliain
Is iad na daoine a chaoin sí: Donnchadh Ó Briain, 4ú hIarla Thuamhumhan (d’éag 1624); a dheirfiúrsan Máire; Toirdhealbhach Ruadh Mac Mathghamhna (fear céile Mháire, d’éag 1629), Cluain Idir Dhá Lá, Co
Bhí sé pósta ar Mháire Ní Thuathail ó Chnoc na hAille agus mac leo ba ea an file Learaí Ó Fínneadha[B8]
Tugann Lesa Ní Mhunghaile faoi deara an cion a bhí aige ar Mháire Treasa, banimpire na hOstaire
Bhí sé pósta ar Mháire Ní Ghormáin agus thóg siad a gcúigear leanaí le Gaeilge
Phort Láirge, a rugadh í i mBealtaine 1905 do Mháire Ní Chionnfhaolaidh agus do Sheán Turraoin, iascaire
Ba iad a thuismitheoirí Máire Ní Thuathail (Máire Choilm Mháirtín) ó Chnoc na hAille agus Pádraig Learaí Ó Fínneadha, an file a scríobh Bóithríní an Locháin agus amhráin eile, 1994; ba é Learaí an seachtú mac acu ··· na Gaillimhe, a bhí cónaí air féin agus a bhean Máire Ní Chartúir
Ba í Máire Ní Lúing máthair Liam agus bhí ceathrar deirfiúracha aige ··· Bhí sé pósta ar Mháire Ní Ghliasáin ó Mhuileann na hUamhan agus bhí iníon agus beirt mhac acu
Ní raibh aige ach an t-aon deirfiúr amháin, Máire, agus d’éag sise in aois 17 bliain di ··· I gcomhar lena bheanchéile Máire de Paor[q.v.] scríobh sé Early Christian Ireland, 1958 ··· Phós sé Máire i 1946 agus bhí iníon agus ceathrar mac acu
Bhí sé féin agus a dheirfiúr Máire (Bean Liam de Brae 1890-1973) i measc na gcainteoirí a thug ábhar do Phiaras de Hindeberg [q.v.]