Aimsíodh breis is 50 alt. Níl á liostú anseo ach an 30 ceann is fearr a fhreagraíonn do d'iarratas.
I rith na seacht mbliana dár gcionn bhíodh comhfhreagras aige le Tomás Ó Criomhthain, Micheál Ó Gaoithín agus Eibhlín Shúilleabháin ··· D’imigh Brian, go huaigneach mheasas, agus fheacas-sa riamh ina dhiaidh sin é ...’ ··· Fuair seisean amach ó údaráis na hIúgslaive, agus gan dua, gur bhás de pholaimiailíteas a fuair Brian in ospidéal stáit i Split ar 28 Nollaig 1936 agus gur adhlacadh é i reilig i mbaile Cestica ··· Ach bhí le maíomh ag Brian go raibh páirt mhór aige i nginiúint An tOileánach ar dhúirt Seán Ó Coileáin faoi: ‘ bheidh an seasamh céanna ag aon leabhar Gaeilge eile go deo arís agus a bhí aige tamall’
Thuairimigh sé uair eile gur uaidh a thógfaí an bailiúchán ba mhó san Eoraip de scéalta agus de sheanchas dá mbeadh aige lámhleabhar mór Sheáin Uí Shúilleabháin (1949) nuair a bhí sé ag breacadh an ábhair ··· Ba scéalaí é siúd agus ba scéalaí an mháthair Cáit Dhanachair freisin ··· Aisteach le rá, raibh cáil na scéalaíochta ar Stiofán i measc a mhuintire féin go dtí gur aithin an Duileargach go raibh an bua mór sin aige
Feirmeoir a athair Con Ó Laoire agus ba í Nóra Shúilleabháin a mháthair
Bhí Pádraig pósta ar Eibhlín Shúilleabháin, múinteoir scoile ón mBunán i gCiarraí ··· Chuir sé eagar ar an dráma Déanamh an Chleamhnais (Oifig An Lóchrann, 1926) le Síle Chonchubhair
Bhí litir ó Liam Ó Maolruanaí i seilbh Dhonncha Uí Shúilleabháin (Feasta, Deireadh Fómhair 1988) i dtaobh Norma agus P ··· dóigh gur lean sí rófhada sa phost ··· Bhí Norma sa chathaoir ag cruinniú na bhfear de Chraobh Úna Fhaircheallaigh ann ar 6 Lúnasa 1899 ··· In aiste a scríobh Dame Columba Butler, deirfiúr Mháire de Buitléar, in Capuchin Annual 1952 luann sí Norma mar dhuine den dream a chaitheadh a laethanta saoire san oileán gach bliain: “.. ··· Gill Aibgitir na Gaeilge ó lámh Norma Bortwick: the Irish Alphabet illustrated by Norma Borthwick, agus a bhunaigh sí féin agus Mairéad Raghallaigh Muintir na Leabhar Gaeilge (The Irish Book Company)
Sa bhliain 1892 agus mé ag tosú ar an bhfealsúnacht is ea tugadh a ollúnacht le Gaeilge d’Eoghan Ó Gramhnaigh sa Choláiste, céim a ghríosaigh fós luisne mo dhúthrachta don Ghaeilge ar chuma go ndéanainn faillí ar an bhfealsúnacht ar a son agus ag dul abhaile labhraínn ach í agus pé áit a mbeadh m’athair bhínnse lena chois agus gan eadrainn riamh ach an Ghaeilge ...” In 1896 chuaigh sé isteach i gCumann Íosa sa Tulaigh Bheag ··· Chuir sé eagar ar Cinnlae Amhlaoibh Uí Shúilleabháin do Chumann na Scríbheann Gaeilge agus foilsíodh ina iomláine é, maille le haistriúchán Béarla, i gceithre imleabhar i 1936-7
Timpeall an ama chéanna a casadh a bhean Siobhán Shúilleabháin air ··· foláir nó rinne sé scrúdú Máithreánach na sean-Ollscoile Ríoga mar bronnadh céim MA air in 1931 de thoradh tráchtais a scríobh sé ar “Béarlagar na Saor” ··· “Scríobh Neilí Bhriain chugam a rá go dtiocfadh sí chun na scoile an tarna bliain ··· Bhí an méid seo ina thaobh i dTuarascáil san Irish Times ar 17 Samhain 1971: “ raibh a shárú de mháistir Gaeilge ann: le beaichte, le gontacht, le ciall do rith agus rithim chainte, le héisteacht fhriotail, le séimhe, le neart
Feirmeoir a athair, Maitiú, agus ba í Máire Shúilleabháin ó Lios Deargáin a mháthair ··· Phós sé Eibhlín Shúilleabháin, múinteoir i scoil na gcailíní san áit, ar 8 Eanáir 1916 sa Dún Beag ··· raibh aon chlann orthu ··· Scríobh sé leagan de “Barántas na mBróg” síos ó Mháire Bean Mhic Dhomhnaill igCill Ard, Dún Beag (i gcló in An Scuab, Eanáir 1923)
Phós sé Máire “Dot” Chonchubhair ó Ráth Loirc i 1918 agus bhí beirt mhac agus triúr iníonacha acu ··· “Sa chéad leath den aois seo raibh Gael níos dúthrachtaí ná níos léannta ná Séamus Ó Casaide ··· Chaith sé a shaol ag bailiú agus ag scaipeadh eolais ar ábhair a bhain, ar bhealach amháin nó ar bhealach eile, le stair, le teanga agus le litríocht na nGael”, a dúirt Máirín Mhuiríosa faoi in Feasta Márta 1982 ··· Ba é ba thúisce a chuir sleachta as cín lae Amhlaoibh Uí Shúilleabháin i gcló (Gadelica I 1912–13) ··· Deir Máirín Mhuiríosa: “Mar dheimhniú ar a dhíograis i leith na teanga, ba í an Ghaeilge a labhraíodh sé lena chlann i gcónaí”
Fuair sé a chéad phost i Scoil na mBráithre ar Ché Uí Shúilleabháin, Corcaigh, ag múineadh Laidne agus Fraincise ar chúig scilling déag sa tseachtain ··· Tar éis costas an lóistín a íoc bhíodh fágtha aige ach leathchoróin
Dar le Donncha Ó Súilleabháin (Conradh na Gaeilge i Londain 1894–1917, 1989) go raibh sé ina rúnaí ar an Aonach, iarracht ar chuid de dhéantús na hÉireann a thaispeáint thall, i bhfómhar 1911 – raibh 18 mbliana féin slán aige ··· Dúradh ag an am sin go raibh bailchríoch á cur ar eagrán Uí Shúilleabháin de thríú himleabhar Bhunting
Ba é an cúigiú leanbh é den seachtar buachaillí agus triúr cailíní a bhí ag Máire Dhonnchadha agus Maitiú Ó Duinnín ··· Is geall le clasaiceach An Duinníneach: a shaol, a shaothar agus an ré inar mhair sé, 1958 le Proinsias Ó Conluain agus Donncha Ó Céileachair, hamháin toisc gur léiriú éifeachtach ar bheatha é ach toisc freisin gur cheann de na pearsantachtaí ba spéisiúla dá bhfuair bás sa chéad seo ba ea an Duinníneach ··· Sa tréimhse 1900–09 foilsíodh tuairim 30 leabhar dá chuid: úrscéal; drámaí; eagráin de shaothar fileata Uí Rathaille, Eoghain Rua Uí Shúilleabháin, Thaidhg Ghaelaigh Uí Shúilleabháin, Mhic Dhomhnaill, Uí Dhonnchadha an Ghleanna, Fheirtéir, fhilí na Máighe; imleabhair a dó agus a trí den Foras feasa ar Éirinn; Foclóir Gaedhilge agus Béarla i 1904; saothar ilghnéitheach ··· Murach é, móide go bhféadfaí tabhairt faoin teanga a theagasc ná a úsáid i gcúrsaí oideachais ná i ngnótha riaracháin le leathchéad bliain anuas ··· San aighneas idir an Cliarlathas agus an Conradh i dtaobh an Ghaeilge bheith ina hábhar éigeantach do mháithreánach Ollscoil na hÉireann raibh sé sásta aontú le formhór na gConraitheoirí agus is dá dheascasan a bhí easaontas i measc na gCéitinneach
The Songs of Tomás Ruadh O’Sullivan, the Iveragh poet (1785–1848) mar leabhar i 1914 agus chuir Máire Ni Shúilleabháin, RSCJ, atheagar air i 1985 ··· Feirmeoir a athair Séamus agus ba í Máire Nic Ghearailt a mháthair
Ba mé an tríú mac agus an séú duine den mhuirín a bhí ag Seán Pháraic Michil Éamainn Mhaolra Uí Ghaora agus Máire Shúilleabháin, iníon do Pháraic Ó Súilleabháin a bhí pósta le Máirín Pháraic Aindriú ··· Bhí sé ar scoil dhá bhliain ba fhaide ná aon duine eile sa rang agus ina dhiaidh sin chaith sé trí bliana ag an scoil oíche ann ··· raibh samhail ar bith aige ach an Giúdach Fáin, nach raibh ach i dtosach a thaistil agus gan deireadh lena chuid oibre’ ··· Phós sé Áine Chonghaile as Cill Chiaráin in Aibreán 1915 agus bhí beirt mhac agus ceathrar iníonacha acu
2ú heagrán, 1987 le Uinseann Mac Eoin) Bunmhúinteoir ba ea a mháthair, Máire Mhaol Láimhín (1861–1945) ó Bhaile Chaisleán na nGeochagán ··· Chuireadh sí iarrachtaí ar nós liostaí focal isteach ar chomórtais an Oireachtais agus tá ‘Máire Mhaoileoin’, múinteoir i mBealach an Tirialaigh, luaite i nDuilleachán an Oireachtais 1904 mar dhuine a fuair duais an Chliabhraigh ··· Ba iníon í siúd le Hubert Breathnach (1849–1905), máistir scoile Chill Fhínín, agus Máire Cáit Mhaolchatha (1863-1950), múinteoir ó Sceichín an Rince, Tiobraid Árann ··· raibh san Iarmhí ach an t-aon scoil amháin, Scoil na gCailíní i mBealach an Tirialaigh, agus ba í Mary Malone an múinteoir a bhí ag teagasc na teanga ann ··· Lúnasa 1918 dúirt Micheál Ó Coileáin leis dul go Corcaigh toisc go raibh an tóir róláidir air i dTiobraid Árann agus fuair sé post i Scoil na mBráithre ar Ché Uí Shúilleabháin faoin ainm cogaidh ‘Michael Forde’
Dúirt Patrick nó Peaits O’Sullivan (Jimmy), Dhá Dhroim, fear a bhí 88 bliana d’aois, le húdair an chuntais (Meán Fómhair 1992) seo gurbh é Paddy Sylvie Ó Súilleabháin, mac le Sylvester Ó Súilleabháin, Carraig an Phréacháin, Dhá Dhroim, a athair agus gurbh í Abby Shúilleabháin a mháthair ··· Múinteoir an cur síos ar shlí bheatha an athar, Pádraig, sa teastas breithe, agus Abigail Shúilleabháin ab ainm don mháthair ··· raibh léamh ná scríobh ag Abigail agus 56 a bhí sise i 1901 ··· Bhí teampall Protastúnach i Rinn an Bháid, Dhá Dhroim, mar aon le scoil náisiúnta agus móide go bhfuair Pádraig aon mheánscolaíocht ··· In An tEaglaiseach Gaelach, Meitheamh 1919, dúirt Conall Cearnach: ‘Níl fhios agam cén fáth gur tugadh “An File” air mar scríobhadh sé mórán filíochta ar chor ar bith: ach lean an t-ainm air ...’
Ar 17 Samhain 1904 phós sé Nóra Shúilleabháin ón Lios Bán, Ciarraí (d’éag 1949) sa Droichead Órga, Inse Chór, Baile Átha Cliath ··· raibh sí go líofa aici go ceann 12 bliain agus le Béarla a tógadh Sceilg ··· ligfeadh an chinsireacht oifigiúil do Sceilg gnáthchuntas ar an Éirí Amach a scríobh ná aon tuairimí polaitiúla ina thaobh a nochtadh, ach d’éirigh leis teacht timpeall na faidhbe sin trí chuntais mholtacha a scríobh ar na mairbh mar Chaitlicigh
fheadar an bhfuil deichniúr eile sa tír ar láidre a dtionchar ar son na Gaeilge ··· Níl cur síos ar an spreagadh atá tugtha aige dá chuid scoláirí agus le seanmóireacht é’ (‘An Mhuintir s’againne’ in Scéala Éireann 21 Samhain 1959) ··· Bhí sé ag múineadh i Scoil na mBráithre, Cé Uí Shúilleabháin, Corcaigh, ó Lúnasa go Nollaig 1933 sula bhfuair sé post i gColáiste Éinde i nGaillimh, áit ar chaith sé beagnach 28 mbliana ··· Bhí sé pósta ar Mháire Healy ó bhaile Chill Mhantáin agus bhí beirt iníonacha agus beirt mhac acu
Ba í an t-ochtú leanbh í ag Maitiú Ághas, feirmeoir i gCinn Aird, agus a bhean Máire Shúilleabháin ó Lios Deargáin, agus rugadh í 9 Bealtaine 1890 ··· Bhí páirt Chaitlín Uallacháin aici i gceann de na drámaí sin
mór é a áireamh ar na timirí ba mhó fuinneamh agus ceannas dá raibh fostaithe ag Conradh na Gaeilge ··· Bhí eolas ar an nGaeilge ag an lánúin agus ag Seán ach raibh ag an deirfiúr, rud a thabharfadh le tuiscint, is dóigh, gur le Béarla a tógadh Seán ··· fhaca aon fhear eile díobh san a bhí ag múineadh Gaeilge an uair sin, a bhí chomh tugtha do leabhair leis ··· Níl sé i gClár Príosúnach an Champa atá i gcló ag an údar sin agus luann J.Brennan-Whitmore é in With the Irish in Frongoch, 1917 ··· luann Ó Murthuile féin téarma i Frongoch san iontráil a d’ullmhaigh sé don Who’s who a foilsíodh nuair a bhí toghchán don Seanad ar siúl i 1925
Ba iníon í le Tomás Ó Síocháin, táilliúir, agus a bhean Máire Shíocháin agus is i gCathair Saidhbhín, Co ··· Bhí d’ádh ar Mháire bheith ar scoil ag an tSiúr Máire Treasa i gClochar na Trócaire sa bhaile, bean rialta a thug a dúthracht ar fad don Ghaeilge ··· Deir Nóra Shúilleabháin in Iris Muintir Mhathghamhna: The O’Mahony Journal, samhradh 1979: ‘The marriage was not finally a success ··· Dhéanadh Craobh Uíbh Ráthach a lán de agus bhíodh Máire Shíocháin i bpríomhpháirt i gcónaí... ··· Chuaigh sí isteach sa Chomhar Drámaíochta agus tagraíonn Micheál Mac Liammóir[q.v.] in All for Hecuba do na ‘faithful ones, Gearóid Ó Lochlainn[B3], Máire Oisín, Máire Shíocháin...’
foláir nó bhí eolas maith aige ar an teanga um an dtaca seo ··· raibh aon bhliain ó 1917 go 1927 nach raibh sé ina bhall den Choiste Gnó ··· II, 1972): ‘B’ait an scéal é gurbh é Bráithreas na Poblachta faoi cheannas Mhichíl Uí Choileáin, Risteáird Uí Mhaolchatha, Sheáin Uí Mhuirthile[q.v.] agus Ghearóid Uí Shúilleabháin, a chinntigh an tromlach don Chonradh sa Dáil’
Tá cuid mhaith tagairtí dó ag Íosold Dheirg in Emily M ··· Sullivan (1827-1914) agus chuireadh an Paorach féin armas Uí Shúilleabháin Béarra ina chaipín píobaire ··· At the end of the evening concert the pipers set off down the Strand and Fleet Street like so many Orpheuses, drawing thousands after them to the tune of “The Peeler and the Goat” and “The Wearing of the Green” as far as Ludgate Circus’ (i gcló ag Íosold Dheirg) ··· Bhí an scoil le dúnadh ar 10 Lúnasa ach imeodh na mic léinn—d’fhan siad go deireadh na míosa ··· Deir Íosold Dheirg faoin gcéad scoil sin: ‘Agus fearacht Scoil 1911, bhí neart spóirt ag muintir na scoile agus ag muintir na háite araon
Deir sé: ‘ hamháin go ndeineadh sé na gunnaí san cheardlann ach dhíoladh sé iad san siopa ··· Thabharfá leat ó chuntas Dhonncha Uí Shúilleabháin gurbh é an chéad toradh ar thiomnacht Uí Mhaoláin gur fostaíodh an timire Tomás Ó Concheanainn [B2]
Dúirt sé le Dubhghlas de hÍde i 1916 gur fhoghlaim sé cuid mhaith ó eagrán de dhánta Thaidhg Ghaelaigh Uí Shúilleabháin nuair a bhí sé 15 agus go bhfuair sé cabhair ó sheanscoláire Gaeilge sa chomharsanacht
Bhí sé pósta ar Eibhlín Shúilleabháin ó Chill na Martra, deirfiúr le Micheál Ó Súilleabháin a scríobh Where mountainy men have sown ··· raibh teacht ar theastas breithe ach is ar 20 Iúil 1890, san Ardeaglais i gCorcaigh, a phós a thuismitheoirí, William Callaghan agus Catherine Donovan ··· At Feis na Mumhan, happily, it is well nigh impossible for anyone not a native speaker “ón gcliabhán” to win a prize, and this young “cainteoir” from Eason’s Hill had for antagonists some of the youthful giants who are to continue into the future the tradition which Humphrey Lynch [Amhlaoibh Ó Loingsigh q.v.] and others in the Baile Bhuirne school are creating today ··· Tá an méid seo ina thaobh in Fé bhrat an Chonnartha, 1944 le Peadar Ó hAnnracháin [B1]: ‘ raibh aon gharsún óg i gCorcaigh lena linn chomh líofa i nGaeilge le Domhnall Óg ··· bhfuaireas a thuairisc le fada’
Ba é an duine ab óige é den deichniúr clainne a bhí ag Tomás Ó Criomhthain [q.v.] agus a bhean Máire Chatháin ··· Phós sé i 1933 a chol cúigir Éibhlís (nó ’Lís) Shúilleabháin (1911-1971), a áireofaí ar ball mar dhuine de scríbhneoirí an Bhlascaoid ··· raibh aithne agam air
Cé go raibh sé i ngrá le cailín in Inis Mhic Aoibhleáin rinneadh cleamhnas idir é agus a chol seachtair Máire Chatháin, deirfiúr leis an té a bheadh ina Rí ar ball, agus phós siad ar 5 Feabhra 1878 ··· Thug Fionán cuairt ar an oileán chomh luath le 1904, b’fhéidir (Na timirí i ré tosaigh an Chonartha 1893-1927, 1990 le Donncha Ó Súilleabháin) agus bhí ann go minic, foláir: tagraíonn Eibhlín Shúilleabháin do chuairt a thug sé 31 Lúnasa 1923 (Muiris Ó Súileabháin: saol agus saothar, 1983 le Nuala Aimhirgín) ··· ’Lís Shúilleabháin, banchéile Sheáin, a bhí ag tindeáil air i rith a bhlianta deiridh, deir Muiris Mac Conghail ··· mór clasaiceach Robin Flower[B3], The western island (1944), a chur san áireamh freisin ··· Fear ó Mhárthain a phós isteach san oileán ar 26 Eanáir 1837 a athair Dónall agus ba í Cáit Shé, arbh ó Cheann Trá a treabhchas, a mháthair
Chuaigh tuismitheoirí Mháire, Seán Céitinn, fíodóir, agus Máire (‘Méireas’) Emperor, anonn chun cabhrú le Máire ··· Cara mór léi san oileán ba ea Máire bean Mhicil Uí Shúilleabháin, ar dheirfiúr í le Tomás Ó Criomhthain agus a raibh tamall caite aici i Meiriceá ··· Ba iad Seán ‘Jacko’ Ó Sé agus Máire Chéitinn a tuismitheoirí agus is in Chicopee in aice le Springfield, Massachusetts, a rugadh í ··· raibh de chlann eile ag an lánúin ach iníon arbh i gceantar Dhún Chaoin a rugadh í in 1873 ··· D’fhill Máire féin abhaile gairid ina dhiaidh sin
Tuairim an ama a d’fhill sé is ea a tháinig Máire Chinnéide[B2] go dtí an Blascaod agus a thathantaigh sí ar a mháthair scéal a beatha a chur á scríobh ··· Deir Ó Fiannachta faoin leabhar sin: ‘Cé gur bhuail an t-údar féin, nó, mar is dóichí, an t-eagarthóir anaithnid Gúmach cló na dírbheathaisnéise ar an leabhar seo, hé sin atá ann ar aon chor ··· Bhí an abairt seo ag Mac Conghail i dtuairisc bháis Uí Ghaoithín in Irish Times 30 Aibreán 1974: ‘ háibhéil a rá gur “nuafhilíocht” a chleachtaigh an Gaoithíneach, bíodh is gur fáisceadh é as ithir sheanda an tseanchais ··· Thabharfá leat go raibh an Decameron ar cheann de na leabhair a thug cuairteoirí mar Bhrian Ó Ceallaigh[B1] chun an Oileáin—chonaic George Thomson cóip i dteach Mhuiris Uí Shúilleabháin[q.v.] uair ··· Thaitin na scéalta le Micheál, foláir, agus b’fhéidir freisin go raibh uaidh beagán airgid a thuilleamh
Tá an t-aguisín seo i dtaobh Chorn Airgid an Oireachtais i leabhar sin Dhonncha Uí Shúilleabháin: ‘Fógraíodh ar Chlár Comórtas 1906 go raibh Corn Airgid le gnóthú ag an iomaitheoir is mó marc sa roinn litríochta agus i roinn na teanga ··· Ghnóthaigh Mairéad Oisín, Béal Chláir, Tuaim, an corn le cúig mharc déag ··· raibh an Coiste sásta gur chomhlíon an comórtas sin na cuspóirí a bhí i gceist acu agus socraíodh ar gan dul ar aghaidh leis agus chuir an Rúnaí sin in iúl ina thuairisc do Ard-Fheis 1907’ ··· ‘The ubiquitous Mairéad Oisín’ a tugadh uirthi i gceann de thuairiscí An Claidheamh Soluis i ngeall ar a mhinice a bhuadh sí duaiseanna ag feiseanna ··· Seo mar a cuireadh síos uirthi 17 Lúnasa 1907: ‘The little girl with the large eyes and the mobile features is Mairéad Oisín of Béal Chláir: her “Sail Chuach” has often moved mighty audiences to tears and her short folktales—learned chiefly from Beairtlín Breathnach—have set whole Feiseanna in a roar’
Phós sé Máire Chatháin as an gCamdhoire 14 Feabhra 1897 ··· raibh sé in ann táillí bunscoile Thomáis a íoc agus níor chaith seisean ach tamall an-ghairid ar scoil ··· cosúil go raibh aon chlann aige ··· Deirtear ann go gcumadh sé dánta agus go raibh seanchas aige faoi chúltroid Uí Shúilleabháin Bhéarra
Ba í Bríd Thuama ó Chontae an Chláir a mháthair ··· Bhí sé ag múineadh i scoil Cé Uí Shúilleabháin freisin le linn dó a bheith i gCorcaigh
Phós sé Siobhán Shúilleabháin, múinteoir scoile agus ball de Chumann na mBan ··· Naonúr a rugadh dóibh ach faoi 1911 raibh beo ach seachtar ··· Béarla ar fad a bhí ann lena linn ach dúirt sé féin le Muiris Ó Droighneáin[B2]: ‘ foláir go dtuigimís an Ghaeilge go maith, ámh, mar is cuimhin liom go mbaininn taithneamh mór as an scéalaíocht a bhíodh ar siúl ag na seandaoine le linn tórraimh nó ócáide dá shaghas’ (Taighde i gcomhair stair litridheachta na nua-Ghaedhilge ó 1882 anuas, 1936) ··· D’fhoghlaim sé léamh agus scríobh na Gaeilge as leabhair Uí Ghramhnaigh[B4] agus ó mháistir scoile sa chomharsanacht agus chuir sé rang Gaeilge ar bun tuairim 1903 i dteach Mháire Hussey ar an gCuas Mór agus é d’aidhm aige léamh agus scríobh na Gaeilge a mhúineadh do chomharsana ar Ghaeilgeoirí iad ··· ‘Riamh ina dhiaidh sin raibh gné ar bith d’obair na Gaeilge nach raibh a lámh inti go lánghníomhach’, a dúirt Aindrias Ó Muimhneacháin in Feasta , Márta 1983
Aint leis an scoláire béaloidis Seán Ó Súilleabháin ba ea a mháthair Cáit Shúilleabháin arbh as Eadargóil di ··· Sa teach bhí: an t-athair (67); an mháthair (62); Máire (36), gúnadóir; Mortimer (29), múinteoir náisiúnta; Katie (26), múinteoir náisiúnta; Hanna (24), iníon feirmeora; Nora (21), iníon feirmeora; Edward O’Sullivan (4), garmhac ··· Fear an-láidir ba ea é, foláir ··· Tuairiscíodh in An Claidheamh Soluis 1 Bealtaine 1915 gur phós sé Siobhán Eidirsceoil ó Oileán Faoide
Ba iad Conchubhar, feirmeoir, agus Cáit Shúilleabháin a thuismitheoirí agus deartháir leis ba ea Muircheartach Ó Séaghdha[q.v.] ··· Tuairiscíodh gur phós sé Nóra Shúilleabháin ón mBunán i gCill Fhachtna (idem 21 Deireadh Fómhair 1905) ··· mar raibh in Éirinn fear ba dhílse don Ghaeilge ná an fear a bhí ag múineadh scoile anseo
Ba iad Séamus Ó Súilleabháin, feirmeoir a raibh feirm bheag de thalamh sléibhe aige, agus Bridget Shúilleabháin a thuismitheoirí; leis na Súilleabhánaigh Liatha a bhain an bheirt acu
Ar Bhóthar an Oileáin i bParóiste Naomh Máire i gCathair Luimnigh a rugadh é 21 Bealtaine 1882 ··· cosúil gur cláraíodh an bhreith ach d’aimsigh Dr C ··· Ach bíonn comharthaí athfhriotail timpeall air go minic aige agus b’fhéidir gur ag cur in iúl gur le treibh Uí Shúilleabháin Eoghain a bhain sé ··· Chuaigh sé i léig nuair a fuair sé bás (Máirín Mhuiríosa[B1] in Scríobh 5, 1981, in eagar ag Seán Ó Mórdha) ··· raibh sé pósta
‘Dhein Máire Shúilleabháin, an timire seo leis an mBord Oideachais, mórthairbhe don teanga sna scoileanna inar chuir sí na leanaí faoi scrúdú sa treo seo ··· Nuair a ceapadh timirí Gaeilge faoin mBord Náisiúnta Oideachais den chéad uair in 1907 ba í Máire an t-aon bhean amháin ina measc ··· Sa teach an oíche sin bhí Máire (27), BA, ‘Irish Organiser, National Board’, Florence (24) ar Béarla amháin a bhí aici, agus John (17) ar Béarla amháin a bhí aige sin freisin ··· Bhí Máire ar scoil i nGaillimh agus i mBaile Átha Cliath ··· Ceapadh Máire ina timire faoin mBord Oideachais in 1907
Is mar seo a chuir Banba, Lá ’le Pádraig 1903, síos uirthi: ‘Iníon Thaidhg Uí Shúilleabháin file is ea í, agus is dúthrachtach í ag obair ar son na teanga ··· Is í ollamh na Gaeilge i gColáiste na mBan Rialta i Sráid Bhagoit in Áth Cliath í; agus mura mbeidh grá ag mná óga an Choláiste seo ar a dtír, ar a dteanga agus ar a chéile, ar Ollamh na Gaeilge a bheidh an locht ··· agus ba dhéanaí leis An Tobar Draíochta ··· Ba chuimhin le Earnán de Siúnta [B1] cuairt a thabhairt ar a theach (Fáinne an Lae 17 Bealtaine 1919): ‘Bhí Gaeilge bhinn na Mumhan ag an mnaoi óig seo ach raibh an teanga ag a hathair ... ··· Ag 1 Plás Belvedere, Baile Átha Cliath, a bhí teaghlach Uí Shúilleabháin
Sa léacht a thug Ua Súilleabháin agus Ó Conaill ag Éigse Dhiarmuid Uí Shúilleabháin deir siad: ‘ heol dúinn gur chum sé aon amhrán eile i nGaolainn i ndiaidh 1903, cé gur mhair sé ceithre bliana fichead eile ··· Gur léigh Seán Ua Súilleabháin agus Donncha Ó Conaill páipéar ag Éigse Dhiarmuid Uí Shúilleabháin ar 2 Nollaig 1995 níorbh fhéidir a rá go soiléir cérbh é féin ··· hamháin go raibh Ellen 48 bliana d’aois nuair a rugadh Micheál ach bhí ochtó bliain d’aois ag a dheartháir Mathúin Ó Tuama, dar le Seán Ó Cróinín, in Eanáir 1941 ··· raibh daoine sa Mhumhain ba líofa ar an nGaeluinn ná iad
‘Príomhoide Gaelach na hÉireann’ a thug An Claidheamh air nuair a fuair a bhean ( Shúilleabháin) bás i 1907
Deir an Pléimeannach gur phós sé Máire Ógáin, cailín sciamhach sa Bharúnaigh, i 1744 ··· Creideann Ó Foghludha gur i bhfad ina dhiaidh sin a phós Donncha, agus, cé go bhfuil sé soiléir nach mian leis a chreidiúint gur Máire Ógáin a bhí uirthi, luann sé aon ainm eile ··· D’admhaigh sé gur bheag má bhí aon nua aimsithe i dtaobh an fhile aige féin ó rinne sé taighde le haghaidh leabhar 1908 ··· Cruthúnas go raibh eolas maith ar an Laidin aige gurbh é a scríobh feartlaoi Thaidhg Ghaelaigh Uí Shúilleabháin[q.v.]
Even in the refectory they would rise simultaneously as if they were done, that he may say grace, and then sit down again in shouts of laughter at having deceived him.’ Is cosúil nár mhéadaigh caitheamh na mblianta meas Uí Shúilleabháin air ··· Dr Russell the value of two hundred pounds”.’ Deir Ó Fiannachta: ‘De réir an méid a cheannaigh an coláiste ag ceant Uí Reanacháin chuir an coláiste féin breis leis an méid a d’fhág sé chun nithe a cheannach.’ Foilsíodh catalóg na leabhar agus eile a bhí le díol ag an gceant 2 Samhain 1857: Bibliothecha Renehania: catalogue of this rare, valuable and extensive library
Is é an tuireamh a rinne sé do Sylbhester Ó Súilleabháin (Mac Fínín Duibh) [q.v.] an píosa is iomráití dá dhéantús; bhuaigh sé £10 a thairg deirfiúr Uí Shúilleabháin, a bhí pósta ar Ratty Brown i Ráth Chathail, ar an marbhna ab fhearr tar éis do Mhac Fínín Dubh bás timpisteach a fháil i Ráth Chathail ··· (Tá na húdair fíorbhuíoch den Dr Pádraig Ó Cearbhaill a thug tamall dá thráchtas dúinn; má tá aon bhotún sa chuntas seo ar Phádraig atá a mhilleán)
Agus é ag cur ina n-aghaidhsean a d’achtódh orainn glacadh leis gur tháinig deireadh le traidisiún na litríochta le bás Aogáin Uí Rathaille scríobh Breandán Ó Buachalla in Nua-léamha (1996) in eagar ag Máirín Dhonnchadha (‘Canóin na Creille: an file ar leaba a bháis’): ‘Ach tuigtear dúinn freisin nach as traidisiún liteartha a bhí ag fáil bháis a fáisceadh Cúirt an Mheon-Oíche, Caoineadh Airt Uí Laoghaire, nó Cín lae Amhlaoibh Uí Shúilleabháin ··· In 1800 phós sé Máire Uí Chrualaoich ( Leidhin) agus rugadh cúigear mac agus beirt iníonacha dóibh ··· File é nár tugadh aitheantas a ndóthain dá dhánta; áiríonn Domhnall Ó Corcora[B5] mar mhionfhile féin é in The hidden Ireland (1924): dúirt sé go raibh a chuid véarsaíochta bocht tanaí ··· léir dom go bhfuil aon easpa cumais, talainn nó ceardaíochta ar Mhícheál Óg Ó Longáin, mar shampla.’ In Eighteenth-century Ireland, 2000 tá léirmheas ag Máirín Nic Eoin ar The scribe in eighteenth- and nineteenth-century Ireland: motivations and milieu (2000) le Meidhbhín Úrdail (Nodus Publikationen in Münster a d’fhoilsigh) agus deir sí: ‘This book is a meticulously researched study of the work of four generations of Ó Longáin scribes ... ··· heol cérbh í a bheansan agus raibh de chlann acu ach Mícheál Óg
Ba iad Mícheál Óg Ó Longáin [q.v.] agus a bhean Máire Uí Chrualaoich ( Leidhin) a thuismitheoirí ··· Is cosúil gur chaith sé tamall ar scoil Eoghain Uí Shúilleabháin i Sráid Brunswick sa chathair ··· Deir Seán Ó Dálaigh[q.v.] i litir chuig John Windele[q.v.] in 1846: ‘I met Paul Long in Kilkenny on his way to Dublin with about an assload of Irish manuscripts wherever he made them out...’ (Nessa Shéaghdha in Celtica 17, 1985)
Deir Seán Ó Súilleabháin: ‘D’fhág a bhás siúd an file bocht gan taca gan teannta, agus is mó den duairceas agus den domblas atá le tabhairt faoi ndeara ina laoithe ina dhiaidh sin ná mar atá de mheidhir agus de dhóchas.’ chuireadh fear céile dheirfiúr Mhic Fhínín Duibh aon fháilte roimhe i dteach mór an taoisigh sa Doirín ··· Gruaig dhubh a bhí air agus uidhre na haimsire ina chneas.’ Ar 7 Iúil 1930 cuireadh suas leacht cuimhneacháin i gCill Macallóg agus ainmneacha Dhiarmuda agus Mhortaí Learaí Uí Shúilleabháin [B1], file, air
Bhí sé pósta ar Mháire Dhulachanta a d’éag in 1829 agus bhí ceathrar leanaí acu ··· Tá iomlán na n-iontrálacha le fáil in Cinnlae Amhlaoibh Uí Shúilleabháin (1936-37) (Imleabhair XXX-XXXIII Chumann na Scríbheann nGaedhilge) in eagar agus aistrithe ag Micheál Mac Craith[B2] ··· I Sráid na Faiche (Greene Street), Callainn, a bhí cónaí ar an teaghlach seo: Amhlaoibh (38), siopadóir; a bhean Máire (36); a mac Denis (7); a n-iníon Anastasia (faoi bhun bliain d’aois) ··· Gan amhras ba é Siomón Breathnach[q.v.] an sagart sin agus is dá dheirfiúr Máire, a bhí 35 bliain d’aois, an tagairt don ‘tóinín triopallach’ ag Amhlaoibh in Cín Lae Amhlaoibh (1970, lch 61) ··· Is mar seo a chuireann de Bhaldraithe síos air: ‘Cé gur éifeachtach an fear gnóthaí é, iontu a bhí a spéis, agus san fhear gnóthaí, ná sa mhúinteoir féin atá spéis againne ach an oiread, ach in Amhlaoibh Ó Súilleabháin, seanchaí, scríobhaí, bailitheoir lámhscríbhinní, scríbhneoir, foclóirí, luibheolaí, éaneolaí, feithideolaí, gníomhaí buan misniúil i gcúrsaí cearta a bhaint amach don lag, fear mór cuideachta agus cluichí, fear a raibh dúil sa bhia is sa deoch aige, cara na mbocht is na saibhir, na sagart is na “Sasanach”