Aimsíodh breis is 50 alt. Níl á liostú anseo ach an 30 ceann is fearr a fhreagraíonn do d'iarratas.
Cé go raibh sé i ngrá le cailín in Inis Mhic Aoibhleáin rinneadh cleamhnas idir é agus a chol seachtair Máire Chatháin, deirfiúr leis an té a bheadh ina Rí ar ball, agus phós siad ar 5 Feabhra 1878 ··· Thug Fionán cuairt ar an oileán chomh luath le 1904, b’fhéidir (Na timirí i ré tosaigh an Chonartha 1893-1927, 1990 le Donncha Ó Súilleabháin) agus bhí ann go minic, foláir: tagraíonn Eibhlín Shúilleabháin do chuairt a thug sé 31 Lúnasa 1923 (Muiris Ó Súileabháin: saol agus saothar, 1983 le Nuala Aimhirgín) ··· ’Lís Shúilleabháin, banchéile Sheáin, a bhí ag tindeáil air i rith a bhlianta deiridh, deir Muiris Mac Conghail ··· mór clasaiceach Robin Flower[B3], The western island (1944), a chur san áireamh freisin ··· Fear ó Mhárthain a phós isteach san oileán ar 26 Eanáir 1837 a athair Dónall agus ba í Cáit Shé, arbh ó Cheann Trá a treabhchas, a mháthair
Saighdiúir ba ea Ulick de Burgh, Marcas Chlann Riocaird (1604–1657), agus móide go raibh spéis aige i litríocht na hÉireann ··· Haliday’s “Life” was the source of much of what is contained in more recent accounts of Keating.’ Tá an méid de scríbhinn Uí Shúilleabháin a bhaineann le Céitinn agus leis an gConchubharach i gcló ag Ó Cuív ··· he has been bred up to literature from his infancy; has in Foreign Universities taken all the Degrees in the Civil Law, and resided in one of our Inns of Court these last Twelve Years.’ Chaith sé cuid mhór ama ag léamh i Leabharlann Harley agus d’iarradh an leabharlannaí ansiúd, Humphrey Wanley, a chomhairle i dtaobh nithe a bhain le hÉirinn
Even in the refectory they would rise simultaneously as if they were done, that he may say grace, and then sit down again in shouts of laughter at having deceived him.’ Is cosúil nár mhéadaigh caitheamh na mblianta meas Uí Shúilleabháin air ··· Dr Russell the value of two hundred pounds”.’ Deir Ó Fiannachta: ‘De réir an méid a cheannaigh an coláiste ag ceant Uí Reanacháin chuir an coláiste féin breis leis an méid a d’fhág sé chun nithe a cheannach.’ Foilsíodh catalóg na leabhar agus eile a bhí le díol ag an gceant 2 Samhain 1857: Bibliothecha Renehania: catalogue of this rare, valuable and extensive library
Ba iad a thuismitheoirí Aodh Ó Tuama (1890-1985), múinteoir taistil ag Conradh na Gaeilge agus saoiste i gcomhlachtaí árachais ar ball, agus Eibhlín Éigearta (1893-1979) [B5], múinteoir ··· raibh aige ach sé bliana déag agus é ag tosú i gColáiste Ollscoile Chorcaí ··· foláir nó chaith sé cúpla bliain ag freastal ar léachtaí Thaidhg Uí Dhonnchadha (1874-1949) [B1], Ollamh na Gaeilge ··· Agus sinne a bhí inár ndaltaí aige san Iolscoil, thuigeamar na nithe sin láithreach ina thaobh.’ Ach ba mhó go mór an tionchar a bhí ag Domhnall Ó Corcora [B5] air agus é ag staidéar ar an mBéarla ··· maith le haon duine a admháil ná fuil ann ach deisceabal ach sa chás seo níl aon dul as agam; ná theastaíonn dul as uaim.’ Ba chuimhin le hEoghan Ó hAnluain an dlúthghaol sin a thabhairt faoi ndeara in uimhir 1950 de An Síol mar a bhfuil aiste ag an seanollamh ar dhán le Tadhg Dall Ó hUiginn agus aiste ag an scoláire óg ar Sheán Ó Ríordáin: ‘What is remarkable about these two essays is that one can trace the influence of Corkery on Ó Tuama quite clearly – Corkery’s a close and intimate reading of a text, not as was the traditional approach, with examining the external forms of syllable count and correct rhyming, but rather that inner dynamic which gives a worthwhile poem its distinctive artistic quality and human appeal
D’fhoilsigh Coiscéim Cín Lae Eibhlín Shúilleabháin, 2000 in eagar ag Mairéad Loingsigh; leis an tréimhse 1 Bealtaine—29 Samhain 1923 a bhaineann na hiontrálacha ··· D’imigh sí go Springfield, Massachussets, sna 1920idí deireanacha; is ann a bhí a deirfiúr Máire agus is ann a d’éag sí ··· Tá an méid seo ag Mairéad Loingsigh: ‘Deir sí féin insa chuntas ná braitheadh sí riamh ar a suaimhneas in aon áit eile ach age baile agus ná raibh aon namhaid aici ach an tarna hoíche a thabhairt in aon áit eile, dá mb’é Dún Chaoin féin é, mar go mbíodh sí marbh ag an uaigneas
Ar 21 Deireadh Fómhair an bhliain chéanna bhí sí ina ball den fhoireann bheag (An Craoibhín, Torna, Máiré Chinnéide, Proinsias Shúilleabháin agus Eibhlín Dhonnabháin) a chuir Casadh an tSúgáin á léiriú ar stáitse an Ghaiety, an ócáid ba mhó riamh i stair na hamharclannaíochta Gaeilge ··· Máire Chinnéide was the originator of the move" ··· Dúirt Bryan MacMahon an méid seo, dar le Máirín Nic Eoin (in An litríocht réigiúnach, 1982): "Peig thought that what she had to say was unimportant until Máire Chinnéide and Léan Connellan, visitors who came to the Island to learn Irish, convinced her of the opposite" ··· Agus deir Máirín féin: "Ba ag aithris os ard do Mháire Chinnéide ón gCumann le Béaloideas Éireann a bhí Peig agus í ag insint scéal a beatha ··· Bhí siopa mór éadaitheora i Sráid Mhór Sheoirse Theas, Baile Átha Cliath, aige agus ba í Margaret O'Dwyer, máthair Mháire, an dara bean chéile aige
Ag tagairt do Aisling ghéar: na Stíobhartaigh agus an t-aos léinn, 1603–1788 (1996), a mhórshaothar, is é a dúirt Alan Titley ag an searmanas sochraide san Eaglais Úinitéireach, Baile Átha Cliath: Mar hea amháin gur saothar é seo a dhein athscríbhneoireacht ar litríocht na Gaeilge, dhein sé athscríbhneoireacht ar stair na hÉireann chomh maith céanna ··· Ag tagairt don dua a bhain leis an saothar mór sin, is é a dúirt Micheál Mac Craith ag an ócáid chéanna: mór a chur san áireamh doimhneacht agus críochnúlacht an taighde a ghin an saothar seo ··· Tar éis tamaill i Scoil Chlochar na Toirbhearta sa Pharóiste Theas is i Scoil na mBráithre Críostaí ar Ché Uí Shúilleabháin (Scoil Neasáin) a cuireadh idir bhunoideachas agus mheánoideachas air ··· foláir nó is tuairim an ama chéanna a mhéadaigh ar a spéis i bhfilí Uladh agus foilsíodh Peadar Ó Doirnín: amhráin (1969) agus Cathal Buí: amhráin (1976) ··· I mbeathaisnéis úd Bhreandáin Uí Eithir tá cuntas ar a cheapachán mar bhall de Chomhairle na Gaeilge in 1968: Cé go raibh roinnt daoine den scoth ar an gComhairle shíleann Breandán Ó Buachalla gur éirigh leo mórán a chur i gcrích
Agus é i Scoil Ghlaisín, gar do chathair Chorcaí, bhuaigh sé scoláireacht a thug go Scoil na mBráithre Críostaí i bPort Uí Shúilleabháin é ··· Tá na trí alt is tríocha aige in Comhar ó 1962 go 1972 liostaithe ag Máire de Grás in Comhar: innéacs 50 bliain (1992), agus deich léirmheas dá chuid liostaithe in Feasta: Innéacs 1948-2000 (Mac Peaircín 2003) ··· Ach i dteangacha agus i litríocht amháin a bhí spéis aige ach sa stair, san eolaíocht, sa cheol, sa pheil, sa pholaitíocht agus sa mhatamaitic
Agus í ag trácht ar an gcéad chnuasach filíochta a d’fhoilsigh Siobhán Shúilleabháin, Cnuasach trá, dúirt Máire Mhac an tSaoi: She has established herself, to my mind, as the authentic voice of the unjustly maligned forties and fifties in this island; certainly the voice of those who enthusiastically espoused the cause of the Irish language; even more certainly of those of us who were women ··· Thug Máire Mhac an tSaoi an-suntas don acmhainn teanga a bhí ag Shúilleabháin ina léirmheas siúd ar Cnuasach trá (2000): ‘Siobhan’s Irish is not simplistic; it is rich, sometimes dialectal; almost – so personal is it – idiolectal’ (2000:93) ··· (2000:93) In Imileá, Baile an Fheirtéaraigh, Corca Dhuibhne, a rugadh Siobhán Shúilleabháin ar 31 Lúnasa 1928 ··· Dar le Mhac an tSaoi go raibh Shúilleabháin ina hoidhre ar thraidisiún bhanfhilí Ghaeltacht na Mumhan, Eibhlín Mhurchú agus Cáit, Bean Shéamuis Feiritéir, go háirithe ··· Lena chois sin, d’aithin Mhac an tSaoi rithim agus éirim chaint Ghaeltacht Chiarraí, idir bhéim agus amas, ar liricí Shúilleabháin agus b’eagal léi go n-imeodh an glór dúchasach sin in éag nuair a bheadh glúin Shúilleabháin imithe ar shlí na fírinne
Bhí sé pósta ar an scríbhneoir Siobhán Shúilleabháin agus thóg siad a seisear clainne le Gaeilge ··· Phós sé Siobhán Shúilleabháin as Imileá, Baile an Fheirtéaraigh, Co ··· i gcúrsaí canúna ná teanga amháin a luigh a spéis, áfach, agus is léir go raibh aird ar leith aige ar an luathfhilíocht, ábhar a ndearna sé scagadh air ina staidéar comparáideach The early English and Celtic lyric (1966) ··· Lena chois sin, d’fháiltigh Mac Mathúna roimh an chur chuige forásach a chleacht údar Saoithiúlacht na Sean-Ghaeilge: ‘is amhlaidh a thuigeann Henry an gá atá le plé le cultúr na Sean-Ghaeilge mar chultúr ann féin agus mar mhúsaem a chaomhnaíonn iarsmaí de chultúr na hInd-Eorpaise.’ I léirmheas a foilsíodh in Comhar, thug Tomás Ó Cathasaigh suntas fosta do mhéid na samplaí den luathlitríocht a tugadh i saothar seo Henry: ‘B'fhiú an leabhar seo a cheannach ar a shon san amháin: níl aon díoghlaim le fáil (i dteanga ar bith) go bhfuil an oiread san den litríocht ársa le fáil ann.’ Le cois na leaganacha líonmhara a sholáthair sé den luathlitríocht, raibh moill air leaganacha Nua-Ghaeilge agus Béarla a chur ar fáil d’ábhar a chuimsigh gach ré a d’fhág fianaise againn de chumadóireacht na Gaeilge, mar shampla, Dánta ban: poems of Irish women, early and modern (1991)
Ba ag ócáid Ghaelach a chas a bhean chéile dó – Nóirín Shúilleabháin as Cnoc Uí Choileáin i ndeisceart Luimnigh ··· Feirmeoir as an áit sin ab ea a athair, Pádraig, agus ba as an gceantar freisin dá mháthair, Bríd ( Mhongabháin) ··· raibh Seán ach dhá bhliain d’aois nuair a bhásaigh a mháthair de bharr eitinne agus chuaigh sé chun cónaithe le deirfiúr di, Mary, a bhí pósta le John Burke i Ré na gCiseach, tuairim dhá mhíle as Ceann Toirc ··· Le Gaeilge a thógadar an t-ochtar clainne a bhí orthu ansiúd, cúigear iníonacha, Bríd, Máire, Monica, Áine agus Róisín, agus triúr mac, Eoin, Páraic agus Colm ··· D’eagraigh sé comóradh speisialta céad bliain i gcuimhne an drámadóra Máiréad Ghráda, a saolaíodh i gCill Mháille in 1896
I gCamas Uachtair a rugadh Pádraig ar an 20 Lúnasa 1931, an duine ba shine de naonúr clainne a bhí ag Séamus Sonny Ó Méalóid agus ag a bhean, Nóra Shúilleabháin ··· Ba é an Méalóideach a bhí mar chúl báire ar fhoireann peile Choláiste Íosagáin a bhuaigh Craobh Shinsir Peile na Mumhan den chéad uair riamh in 1949 ach, faraor, bhí méar dá chuid briste nuair a tháinig an babhta ceannais agus bhfuair sé bonn buaiteora ar bith, ainneoin gach cluiche eile a bheith imeartha aige ··· Ba é féin agus Máire de Barra a chuir an clár Preab san aer i láthair ar RTÉ Raidió 1 idir 1976 agus 1988, agus bhí Ceiliúradh ceoil ar cheann de na cláir eile a raibh a ghlór le cloisteáil air ··· raibh sé taobh le cúrsaí nuachta agus ceoil ach an oiread
Is i gCartlann Butte-Silver Bow, Montana, atá bailiúchán mhuintir Uí Shúilleabháin ar fáil ··· Shocraigh Dónall síos ar fheirm in Inis Fearn Ard agus phós Nóra Mhurchú ó Chill Chaitiairn ··· Seachas an iníon, Mary, raibh ag an teaghlach ach Gaeilge, agus raibh scríbhneoireacht ná léitheoireacht acu ··· foláir nó rachadh meon an chomhoibrithe i bhfeidhm ar Sheán agus é le feiceáil ina iompar agus ina ghníomhaíochtaí in Butte níos déanaí ina shaol ··· hiontas gur thug an Súilleabhánach bua na hinste agus na hamhránaíochta leis óna sheanathair Micil an Oileáin
Is é an tuireamh a rinne sé do Sylbhester Ó Súilleabháin (Mac Fínín Duibh) [q.v.] an píosa is iomráití dá dhéantús; bhuaigh sé £10 a thairg deirfiúr Uí Shúilleabháin, a bhí pósta ar Ratty Brown i Ráth Chathail, ar an marbhna ab fhearr tar éis do Mhac Fínín Dubh bás timpisteach a fháil i Ráth Chathail ··· (Tá na húdair fíorbhuíoch den Dr Pádraig Ó Cearbhaill a thug tamall dá thráchtas dúinn; má tá aon bhotún sa chuntas seo ar Phádraig atá a mhilleán)
Agus é ag cur ina n-aghaidhsean a d’achtódh orainn glacadh leis gur tháinig deireadh le traidisiún na litríochta le bás Aogáin Uí Rathaille scríobh Breandán Ó Buachalla in Nua-léamha (1996) in eagar ag Máirín Dhonnchadha (‘Canóin na Creille: an file ar leaba a bháis’): ‘Ach tuigtear dúinn freisin nach as traidisiún liteartha a bhí ag fáil bháis a fáisceadh Cúirt an Mheon-Oíche, Caoineadh Airt Uí Laoghaire, nó Cín lae Amhlaoibh Uí Shúilleabháin ··· In 1800 phós sé Máire Uí Chrualaoich ( Leidhin) agus rugadh cúigear mac agus beirt iníonacha dóibh ··· File é nár tugadh aitheantas a ndóthain dá dhánta; áiríonn Domhnall Ó Corcora[B5] mar mhionfhile féin é in The hidden Ireland (1924): dúirt sé go raibh a chuid véarsaíochta bocht tanaí ··· léir dom go bhfuil aon easpa cumais, talainn nó ceardaíochta ar Mhícheál Óg Ó Longáin, mar shampla.’ In Eighteenth-century Ireland, 2000 tá léirmheas ag Máirín Nic Eoin ar The scribe in eighteenth- and nineteenth-century Ireland: motivations and milieu (2000) le Meidhbhín Úrdail (Nodus Publikationen in Münster a d’fhoilsigh) agus deir sí: ‘This book is a meticulously researched study of the work of four generations of Ó Longáin scribes ... ··· heol cérbh í a bheansan agus raibh de chlann acu ach Mícheál Óg
Ba iad Mícheál Óg Ó Longáin [q.v.] agus a bhean Máire Uí Chrualaoich ( Leidhin) a thuismitheoirí ··· Is cosúil gur chaith sé tamall ar scoil Eoghain Uí Shúilleabháin i Sráid Brunswick sa chathair ··· Deir Seán Ó Dálaigh[q.v.] i litir chuig John Windele[q.v.] in 1846: ‘I met Paul Long in Kilkenny on his way to Dublin with about an assload of Irish manuscripts wherever he made them out...’ (Nessa Shéaghdha in Celtica 17, 1985)
Deir Seán Ó Súilleabháin: ‘D’fhág a bhás siúd an file bocht gan taca gan teannta, agus is mó den duairceas agus den domblas atá le tabhairt faoi ndeara ina laoithe ina dhiaidh sin ná mar atá de mheidhir agus de dhóchas.’ chuireadh fear céile dheirfiúr Mhic Fhínín Duibh aon fháilte roimhe i dteach mór an taoisigh sa Doirín ··· Gruaig dhubh a bhí air agus uidhre na haimsire ina chneas.’ Ar 7 Iúil 1930 cuireadh suas leacht cuimhneacháin i gCill Macallóg agus ainmneacha Dhiarmuda agus Mhortaí Learaí Uí Shúilleabháin [B1], file, air
Bhí sé pósta ar Mháire Dhulachanta a d’éag in 1829 agus bhí ceathrar leanaí acu ··· Tá iomlán na n-iontrálacha le fáil in Cinnlae Amhlaoibh Uí Shúilleabháin (1936-37) (Imleabhair XXX-XXXIII Chumann na Scríbheann nGaedhilge) in eagar agus aistrithe ag Micheál Mac Craith[B2] ··· I Sráid na Faiche (Greene Street), Callainn, a bhí cónaí ar an teaghlach seo: Amhlaoibh (38), siopadóir; a bhean Máire (36); a mac Denis (7); a n-iníon Anastasia (faoi bhun bliain d’aois) ··· Gan amhras ba é Siomón Breathnach[q.v.] an sagart sin agus is dá dheirfiúr Máire, a bhí 35 bliain d’aois, an tagairt don ‘tóinín triopallach’ ag Amhlaoibh in Cín Lae Amhlaoibh (1970, lch 61) ··· Is mar seo a chuireann de Bhaldraithe síos air: ‘Cé gur éifeachtach an fear gnóthaí é, iontu a bhí a spéis, agus san fhear gnóthaí, ná sa mhúinteoir féin atá spéis againne ach an oiread, ach in Amhlaoibh Ó Súilleabháin, seanchaí, scríobhaí, bailitheoir lámhscríbhinní, scríbhneoir, foclóirí, luibheolaí, éaneolaí, feithideolaí, gníomhaí buan misniúil i gcúrsaí cearta a bhaint amach don lag, fear mór cuideachta agus cluichí, fear a raibh dúil sa bhia is sa deoch aige, cara na mbocht is na saibhir, na sagart is na “Sasanach”
was the other.’ Sa leabhar sin ag Corkery atá an cuntas is faide ar an bhfile, é bunaithe ar an tuairisc a thug Pádraig Ó Duinnín[B3] in Amhráin Eoghain Ruaidh Uí Shúilleabháin (1902)
In 1985, réitigh Máire Shúilleabháin RSCJ eagrán nua ina bhfuil véarsaí breise agus beagán eile eolais ··· Deir Máire Shúilleabháin: ‘I gcoláiste i mBaile Átha Cliath a bhí sé ag an gConallach nuair a buaileadh breoite den chréachtadh [eitinn] é, sa bhliain 1822 is dócha, agus cuireadh go hospidéal an drochghalair é, i Sráid Chorcaí.’ B’fhéidir gur i gcoláiste oiliúna Chumann Phlás Chill Dara a bhí sé; bhí Ó Conaill i bhfabhar scéim an Chumainn sin i dtús báire
‘Más amhlaidh a bhí an scéal, foláir nó rugadh Muiris mac Dáibhí Dhuibh roinnt blianta ar a laghad roimh bhás a athar, 1581.’ Thug Richard Stanihurst (1547–1618) mar chur síos air: ‘Dauid Fitzgirald, vsuallie called Dauid Duffe, borne in Kerie, a ciuilian, a maker in Irish, not ignorant of musike, skilfull in physike, a good generall craftsman much like to Hippias ...’ ··· Bhí sé oilte ar dhlí freisin agus tá a cháil buanaithe sa seanfhocal, ‘ bhainfeadh Dáth Dubh aon cheart de’ ··· Bhí teach agus gairdín ag Dáibhí sa Daingean agus cosúil go raibh sé féin ná Muiris go maith as sa saol riamh ··· Deirtear gur ar long Uí Shúilleabháin Béarra a chum sé é agus é ar a bhealach chun na Spáinne
Luaitear é i gcomhluadar Chéitinn[q.v.], John Lynch[q.v.], Uí Shúilleabháin Béarra[q.v.] agus na staraithe eile a bhréagnaigh na cuntais a thug Giraldus Cambrensis ar Éirinn ··· Ar feadh tamaill fhada raibh teacht ar an saothar ba thábhachtaí óna láimh, Apologia pro Hibernia adversus Cambri calumnies
Moltar, más go patuar féin é, na hamhráin ghrá a chum sé dá bhean Máire Mhaguidhir, do Bhríd Cruise agus do Mháible Cheallaigh agus tugtar a bheith istigh i nduanairí don amhrán ‘Cupán Uí Eagdra’ ··· In Carolan: the life times and music of an Irish harper (1958), dhá imleabhar, tá cuntas ag Donal O’Sullivan[B3], hamháin ar chúrsaí a shaoil agus a cheoil, ach ar an uile dhuine a raibh baint aige leis, ar na daoine go léir ar chum sé foinn agus amhráin dóibh, 213 duine san iomlán, ar a phlaosc agus ar cad a d’éirigh dó, ar an tionchar a bhí ag ceol na hIodáile air, ar an mbéaloideas, ar an tórramh a cuireadh air ··· Do bhí bua an cheoil aige ach raibh ach beagán d’fhéithe na filíochta ann’ (Éigse Nua-Ghaedhilge II [1934]) ··· Admhaíonn Breandán Breathnach (Ceol agus rince na hÉireann [1989]) ‘gurb é an file agus an ceoltóir de Chlanna Gael é is mó a bhfuil tuairisc agus eolas le fáil faoina shaol agus faoina shaothar’ ach deir sé: ‘ cláirseoir foirfe a bhí ann ná níor cheoltóir é a raibh oiliúint faighte aige ar an gceol mar ábhar léinn ··· Deir Ó Muraile: ‘ minic a bhíonn ardchaighdeán filíochta i véarsaí Chearúlláin, ach níl aon chaill ar an gcéad amhrán dár chum sé do Bhríd Crús...
Deirtear i dtaobh a leabhair Sixteen Irish sermons, in an easy and familiar stile (1736), ar tháinig eagráin iomadúla amach, nach raibh leabhar Gaeilge eile is mó a raibh glaoch air, taobh amuigh de Pious miscellany Thaidhg Ghaelaigh Uí Shúilleabháin[B6]
Deirtí gurbh é a chum hamháin ‘Éamonn an Chnoic’ ach ‘Bean Dubh an Ghleanna’ freisin; an fáth atá leis an tuairim sin, dar le heagarthóirí Nua-Dhuanaire I, 1971 go bhfaightear véarsa as ‘Éamonn an Chnoic’ san amhrán eile ··· Tá eolas Uí Shúilleabháin ar a bheatha bunaithe: ar chuntas a thug Andrew Ryan, caisleán Ghort Cheallaigh, Teampall Uachtarach, Co
De réir an tseanchais bhagair Muirn Shúilleabháin, banfhile agus máthair altroma Mhurtaí, díoltas Mhurtaí ar Phuxley; ba é a fhreagrasan uirthi tine a chur le díon a tí ··· D’fhill sé abhaile agus phós bean de mhuintir Shúilleabháin ó Ros Mhic Eoghain agus bhí mac amháin acu, Seán na hlnse ··· Ligeadh dá bhean agus dá mhac imeacht leo ach ghéillfeadh Murtaí
Gheofar cuntais air: in Island Home: the Blasket Heritage, 1988, leabhar deireanach Thomson, mar a bhfuil i gcló aiste bheathaisnéise Tim Enright[q.v.]; in Seoirse Mac Tomáis 1903-1987 (Ceiliúradh an Bhlascaoid 4), 2000 in eagar ag Máire Chéilleachair mar a bhfuil aistí agus cuimhní ag Margaret Alexiou, iníon Thomson, Máire (Llewelyn) Shúilleabháin-Uí Chíobháin, iníon Mhuiris Uí Shúilleabháin[B5], Katherine Thomson, beanchéile Thomson agus daoine eile; in Celtic Studies in Europe and other essays, 2000 le Seán Ó Lúing[q.v.] agus in ‘Seoirse Mac Tomáis—George Derwent Thomson’, mar aon le liosta a shaothair Gaeilge, ag an údar céanna in Journal of the Kerry Archaeological and Historical Society uimh ··· Tá cuntas ag Muiris Ó Suilleabháin (Fiche bliain ag fás) agus ag Máire Ghuithín[q.v.] (Bean an Oileáin) ar an gcaoi ar casadh an Sasanach óg orthu a chéad uair san oileán an 23 Lúnasa 1923 ··· Sé sheachtain a chaith sé ann agus hé amháin gur chuir sé aithne ar mhuintir an oileáin, Tomás Ó Criomhthain[B5] agus Peig Sayers[B5] ina measc, ach gur fhoghlaim sé Gaeilge go sármhaith ··· Bhronn Thomson lámhscríbhinn Uí Shúilleabháin ar an Leabharlann Náisiúnta i 1986 ··· Chonacthas é sin do na húdaráis i bhfad ba léire ná domsa
Ba dhuine é den seachtar a rugadh do Sheán Tóibín[B2] agus a bhean Siobhán Shúilleabháin ··· Dúirt Tomás in Inniu (1971): ‘ cheadófaí Béarla sa teach ··· Le fiche bliain anuas raibh a ainm mar fhile chomh hard is a bhí sé i rith 1945-70, abair ··· Those three are Máire Mhac an tSaoi ··· hé an oiread sin dánta atá scríofa aige agus is beag díobh a bhfuil an dúlra mar théama acu, ach an dá dhán a d’fhoilsigh sé cúpla bliain ó shin “Brothall” agus “Fudhomhan” is sárshaothar iad.’ Is iad na cnuasaigh eile a d’fhoilsigh sé: Fuinneoga, 1980; Duilliúr, 1983
Na Bráithre Críostaí ar Ché Uí Shúilleabháin a thosaigh ar mheánoideachas a chur air agus i 1938 chuaigh sé féin isteach sna Bráithre ··· Deir an t-údar sa réamhrá: ‘Is é aidhm an tsaothair seo stair agus ginealach na hiomána a chuardach, a aithint— nach furasta i gcónaí—agus a chíoradh ó thosach ama in Éirinn go bliain 1884 nuair a bunaíodh an Cumann a ghlac mar chúram air féin ó shin í’ ··· Deir Titley: ‘ heol dom aon chuntas eile chomh soiléir ná chomh hinléite ar gharimeachtaí bhunú an Chumainn Lúthchleas Gael is atá in Micheál Cíosóg...
Séamus a bhí ar a athair agus de mhuintir Uí Shúilleabháin a mháthair
Ba í Máire Shúilleabháin a mháthair; b’as an gcuid de Lios Uí Chathasaigh a dtugtaí ‘An Sliabh’ air di ··· Thosaigh sé i mbunscoil Lios Uí Chathasaigh nuair a bhí sé trí bliana d’aois— raibh a dheartháir Micheál, a bhí bliain níos sine, toilteanach dul ann gan Seán mar chompánach aige ··· Sa rang céanna ar ball bhí Eibhlín Chomhraí (d’éag 27 Lúnasa 1990) a phósfadh sé 31 Iúil 1929 ··· Bhí sé ina oifigeach eolais i mBriogáid Láir an Chláir i rith Chogadh na Saoirse agus ghlac páirt i luíochán an Rinnín agus in eachtraí eile; raibh sé sásta pinsean a iarraidh ··· agus móide dlúthbhaint a bheith aige le Fianna Fáil i rith an ama sin; lean sé ina chomhalta den IRA go dtí gur thosaigh an feachtas buamála i Sasana, straitéis nach raibh sé ag réiteach léi
Ba dheirfiúr le Tomás Ó Criomhthain[B5] a sheanmháthair Máire agus ba iad a thuismitheoirí Eilís Shúilleabháin, iníon le Máire, agus Seán Ó Cearnaigh, iascaire ··· Chaith sé mí i bhfochair Mhuiris Uí Shúilleabháin[B5] ar an gCeathrú Rua ··· Deir Ríonach Uí Ógáin: ‘ deacair a shamhlú a mhéid a bhí muintir an Oileáin ag brath ar an bhfear seo agus ar a chuid oibre i gcúrsaí cumarsáide le saol na míntíre agus níos faide i gcéin.’ Chaith sé tamall ag obair i mBaile Átha Cliath mar shórtáilí litreacha in oifig an phoist i Sráid An Phiarsaigh
Deir Owen gur cuireadh meánoideachas uirthi sa Chlochar Ursalach i mBré ach raibh a léithéid de chlochar sa bhaile sin riamh; b’fhéidir gurbh i gClochar Loreto, Bré, a bhí sí
Ó thaobh na staire de is i bhfilíocht na Sean-Ghaeilge amháin a fhaightear an dúlra mar ghnáthábhar.’ Ba dhóigh le Rosenstock gur beag file comhaimsearach a d’fhéadfadh dán fada chomh cumasach críochnúil le ‘Cúltroid Uí Shúilleabháin Béarra’ a scríobh ··· chun na fírinne a rá níor bhuaileas riamh le héinne a bhí in ann tagairt do Ó Bruadair, Ó Rathaile, Keats agus Shelley faoi mar b’aon bhaicle amháin iad—agus ina aigne siúd b’eadh foláir).’ Cé go n-aithníonn Nic Dhiarmada buanna Uí Chéileachair agus a thaitneamhaí is a cheolmhaire atá a dhánta, deir sí faoi Drúcht an ghleanna: ‘Blas seanaimseartha is mó a fhaighimse ar an gcnuasach seo, fiú amháin ar na dánta nua ann
raibh Gaeilge acu agus raibh Gaeilge á múineadh sa scoil ··· Ó Flaitile.’ Bhí sé tamall in Inis Córthaidh sular ceapadh é ina ardmháistir ar scoil Phort Uí Shúilleabháin i gCorcaigh
Sa nóta beathaisnéise in Nua-fhilí deir Séamas Ó Céileachair: ‘Ag obair ar an stáitse i Londain, i nGlaschú, i gCambridge agus in Eastbourne.’ Phós sé Elda Shúilleabháin, Corcaíoch a rugadh in Montreal, agus bhí iníon agus beirt mhac acu
In Stair dhrámaíocht na Gaeilge 1900-1970, 1993 deir Pádraig Ó Siadhail: ‘Ag tús Lúnasa, trí seachtaine roimh oscailt na hamharclainne, tharraing bean Thomáis Mhic Enrí siar as an dráma—más fíor a reictear, níor thaitin sé lena fear céile go mbeadh uirthi fear eile—Mac Liammóir!—a phógadh is ba í Máire Scolaí a tugadh isteach i bpáirt Ghráinne ina hionad.’ In All for Hecuba, 1946 tá seo ag Mac Liammóir: ‘I was playing Diarmuid myself, Liam [Ó Briain][B3] was Fionn, and Máire Scolaidhe, a lovely dark girl with astonishing golden eyes, was Gráinne ··· Tuairiscíodh in An Saol, Nollaig 2002 gur seoladh dlúthdhiosca Chór na Mara, Gaillimh, Carúil na Nollag—Ó bhailiúchán Mháire Scolaí ··· mhaireann aon duine dá sliocht ná de shliocht a hathar is a máthar ··· Chill Mhantáin, a máthair (d’éag sise i dteach Mháire, Inis Ealga, An Bóthar Ard, Gaillimh 19 Deireadh Fómhair 1961) ··· Dúirt Máire féin i gceann de na hagallaimh raidió sin go raibh beirt deartháireacha aici: fuair Michael Joseph bás agus é ina leanbh óg go fóill agus Bill, a shíltear a fuair bás san Aifric Theas
Feirmeoir beag a athair John O’Sullivan agus múinteoir bunscoile a mháthair Máire Áine Dhrisceoil ··· His untraditional use of Irish and his experimental modes of narration make him also, one suspects, our most unread novelist of recent times.’ Nocht Seán Ó Ríordáin an tuairim seo in Irish Times 12 Lúnasa 1972: ‘Is deacair Ó Súilleabháin a mholadh nó a cháineadh mar féidir é a thuiscint’ (i gcló in Traidisiún Liteartha na nGael, 1979) ··· In An tÚrscéal Gaeilge, 1991 deir Alan Titley: ‘An ceart choíche, is dócha gurb é Ciontach Dhiarmada Uí Shúilleabháin ceann de na ráitis pholaitiúla is láidre dár scríobhadh i bhfoirm úrscéil le leathchéad bliain anuas in Éirinn’ ··· Is cuma cén léamh a dhéanfar ar shaothar an tSúilleabhánaigh féidir a shéanadh gur thóg sé ar dhúshraith na tuisceana tarchéimnithí a bhraith sé ann féin ina óige’ ··· Phós sé Úna Chléirigh 28 Deireadh Fómhair 1954 agus bhí beirt mhac agus triúr iníonacha acu
Sa Leithead a bhí a athair Eoghan agus a mháthair Helena ( Shúilleabháin) ag múineadh agus is sa scoil sin a cuireadh bunoideachas air ··· Ba mhinic roimhe sin, foláir, nach raibh a fhios ag bailitheoirí cad iad na ceisteanna ba chóir a chur ar sheanchaithe; tá an tagairt seo ag an Duileargach in Leabhar Sheáin Í Chonaill (1948): ‘Dá mbeadh Láimhleabhar béaloideasa Sheáin Uí Shúilleabháin agam, i dturtaoibh le leabhar amháin a bheinn, ach do bheadh trí cinn do leabhair mar seo agam.’ Bhí mórán an ruda chéanna le rá ag Liam Mac Coisdeala[q.v.] agus é ag tagairt dá chaidreamh ar an seanchaí Éamon a Búrc (Béaloideas 64-5, 1996-97: ‘Liam Mac Coisdeala 1908-1996’ le Pádraig Ó Héalaí) ··· lú an bhaint a bhí aige leis an taifeadadh a rinneadh ar scoth na n-amhránaithe agus na scéalaithe in 1940-41
Deifiúr leis is ea an t-amhránaí Éilís Shúilleabháin a bhfuil cuntas ag Liam Mac Con Iomaire uirthi i leabhar Vallely ··· Maidhcí Ó Súilleabháin a athair agus Nóra Éalaithe ó Chill Gharbháin a mháthair
Phós sé Maeve Shúilleabháin agus bhí ceathrar iníonacha agus beirt mhac acu
Ba iad a thuismitheoirí John Kirby, iascaire agus feirmeoir a raibh gabháltas beag aige, agus Mary Cremin; mar Sheán Ua Ciarmhaic agus Máire Chreimín a ainmníonn sé iad in Feasta, Meán Fómhair 1989 (‘Beatha, Iascaireacht agus Scríbhneoireacht’) ··· I 1943 bhí 26 acra aige in áit an sé acra a bhí ag a athair agus phós sé Peigí Shúilleabháin, iníon feirmeora sa chomharsanacht, agus rugadh cúigear dóibh
Luaitear Máire Feiritéar agus a fear céile Breandán, Breandán Ó Buachalla, Pádraig Ó Snodaigh, Brenda Shúilleabháin, Breandán Ó Cíobháin agus an Bab Feiritéar [q.v.] i measc na ndaoine a thug tacaíocht láidir ag an am ··· Scéal mór náisiúnta ba ea é san am agus bhí agóid ar siúl sa cheantar féin agus bhí daoine aitheanta i mBaile Átha Cliath mar Mháirtín Ó Cadhain [B4], Conor Cruise O’Brien, Máire Mhac an tSaoi, Breandán Ó Buachalla agus David Greene [B3] oibrithe go mór faoi ··· Thar aon eile fear físe ba ea é go raibh aige smaointeoireacht agus fealsúnacht faoi leith ··· Bhí sé pósta ar Áine Chríodáin agus bhí beirt iníonacha, Sorcha agus Sinéad (máthair a ngariníne Nicole) agus beirt mhac acu, Breandán agus Domhnall
A gariníon Nóirín Shúilleabháin (Bean Uí Éanaí) is mó a bhreac síos eolas ar shaol Mháiréid ··· Ba é Tadhg Ó Mionacháin, an Charraig, Doire Mhór i bparóiste Chill Chaitiairn (arb é paróiste na nAodhairí anois é), a hathair agus ba í Nóra Rathaille ón gClaondoire a máthair ··· raibh sí in ann Gaeilge a léamh
Ba é Ceatharlach a chéad stáisiún agus aistríodh as sin é i 1920 go dtí an Mhainistir Thuaidh, Corcaigh, agus bhí ag múineadh ranga i bPort Uí Shúilleabháin freisin ··· raibh bliain ann nár ghnóthaigh scoláirí na Gaeltachta agus an Daingin féin breis is a gcion d’áiteanna ins na Coláistí Ullmhúcháin gan trácht ar scoláireachtaí Teistiméireachta, scoláireachtaí Chomhairle Chontae agus torthaí nárbh iad’ ··· sa scoil amháin a d’oibrigh sé ar mhaithe leis an teanga ach le pobal an Daingin féin agus na Gaeltachta ina thimpeall ··· Seanscéalta is mó atá sa chnuasach mar ba iad ba iomadúla agus ba éasca a fháil an uair úd ag an té a loirgeódh “béaloideas” ar an tsean-mhuintir; mar sin atá an scéal anois ··· Athbhaistim Fear na Dúthrachta agus an tSaothair ort fé mar do haithbhaisteadh Caoilte fadó: is iontach an fear tú agus teanntaca dúinne go síorraí thú.’ Ach ar mhaithe le cothramaíocht miste rud atá ag Liam Ó hUiginn in Gníomhartha na mBráithre a lua
Deirfiúr leis an scríbhneoir Siobhán Shúilleabháin ··· Chiarraí, a rugadh é ar 21 Feabhra 1917; ba dhuine é den seisear clainne a bhí ag Séamus Ó Súilleabháin agus Máire Feiritéar ··· Léirigh Taibhdhearc na Gaillimhe a dhráma Ach castar na cnoic 17-20 Márta 1955 (Stair dhrámaíocht na Gaeilge 1900-1970, 1993 le Pádraig Ó Siadhail) agus bhuaigh sé duaiseanna Oireachtais ar ghearrscéalta agus ar dhrámaí ··· I gCluain Tarbh, Baile Átha Cliath, a bhí cónaí air féin agus a bhean Eibhlín Bhriain
Deirtear gurbh as teorainn Chiarraí agus Chorcaí do mhuintir Uí Shúilleabháin
Chuaigh tuismitheoirí Mháire, Seán Céitinn, fíodóir, agus Máire (‘Méireas’) Emperor, anonn chun cabhrú le Máire ··· Cara mór léi san oileán ba ea Máire bean Mhicil Uí Shúilleabháin, ar dheirfiúr í le Tomás Ó Criomhthain agus a raibh tamall caite aici i Meiriceá ··· Ba iad Seán ‘Jacko’ Ó Sé agus Máire Chéitinn a tuismitheoirí agus is in Chicopee in aice le Springfield, Massachusetts, a rugadh í ··· raibh de chlann eile ag an lánúin ach iníon arbh i gceantar Dhún Chaoin a rugadh í in 1873 ··· D’fhill Máire féin abhaile gairid ina dhiaidh sin
Tuairim an ama a d’fhill sé is ea a tháinig Máire Chinnéide[B2] go dtí an Blascaod agus a thathantaigh sí ar a mháthair scéal a beatha a chur á scríobh ··· Deir Ó Fiannachta faoin leabhar sin: ‘Cé gur bhuail an t-údar féin, nó, mar is dóichí, an t-eagarthóir anaithnid Gúmach cló na dírbheathaisnéise ar an leabhar seo, hé sin atá ann ar aon chor ··· Bhí an abairt seo ag Mac Conghail i dtuairisc bháis Uí Ghaoithín in Irish Times 30 Aibreán 1974: ‘ háibhéil a rá gur “nuafhilíocht” a chleachtaigh an Gaoithíneach, bíodh is gur fáisceadh é as ithir sheanda an tseanchais ··· Thabharfá leat go raibh an Decameron ar cheann de na leabhair a thug cuairteoirí mar Bhrian Ó Ceallaigh[B1] chun an Oileáin—chonaic George Thomson cóip i dteach Mhuiris Uí Shúilleabháin[q.v.] uair ··· Thaitin na scéalta le Micheál, foláir, agus b’fhéidir freisin go raibh uaidh beagán airgid a thuilleamh
Tá an t-aguisín seo i dtaobh Chorn Airgid an Oireachtais i leabhar sin Dhonncha Uí Shúilleabháin: ‘Fógraíodh ar Chlár Comórtas 1906 go raibh Corn Airgid le gnóthú ag an iomaitheoir is mó marc sa roinn litríochta agus i roinn na teanga ··· Ghnóthaigh Mairéad Oisín, Béal Chláir, Tuaim, an corn le cúig mharc déag ··· raibh an Coiste sásta gur chomhlíon an comórtas sin na cuspóirí a bhí i gceist acu agus socraíodh ar gan dul ar aghaidh leis agus chuir an Rúnaí sin in iúl ina thuairisc do Ard-Fheis 1907’ ··· ‘The ubiquitous Mairéad Oisín’ a tugadh uirthi i gceann de thuairiscí An Claidheamh Soluis i ngeall ar a mhinice a bhuadh sí duaiseanna ag feiseanna ··· Seo mar a cuireadh síos uirthi 17 Lúnasa 1907: ‘The little girl with the large eyes and the mobile features is Mairéad Oisín of Béal Chláir: her “Sail Chuach” has often moved mighty audiences to tears and her short folktales—learned chiefly from Beairtlín Breathnach—have set whole Feiseanna in a roar’