Aimsíodh breis is 50 alt. Níl á liostú anseo ach an 30 ceann is fearr a fhreagraíonn do d'iarratas.
In 1894 thug sé a chéad chuairt ar Inis Meáin, go dtí teach Pháidín Mhic Dhonnchadha a thaithíodh Úna Fhaircheallaigh, Eoin Mac Néill, Micheál Ó hIceadha agus Eoghan Ó Gramhnaigh ··· Dúirt An Craoibhín ina thaobh in Mise agus an Conradh: ‘ raibh oifigeach againn riamh do b’fhearr ná é.’Chabhraigh sé leis an bPiarsach nuair a bhí sé ag cur isteach ar phost eagarthóra in An Claidheamh Soluis agus chuaigh sé i mbannaí air cúpla babhta nuair a theastaigh airgead go géar chun Scoil Éanna a bhunú agus a choimeád ar siúl ··· I 1903 phós sé Siobhán Mhurchú, cainteoir dúchais Gaeilge ó Bhaile Chláir ··· Faoi 1920 raibh éinne den seandream fágtha ach é ··· An dream nua a bhí tagtha chun cinn i ndiaidh Ard-Fheis 1915 raibh aon bhá acu leis
Dúirt Aisling Dhonnchadha i dtaobh a shaothair: “Is cinnte go ndeachaigh a thaithí fhada mar nuachtóir chun tairbhe dá chumas stíle is d’ealaín na gearrscéalaíochta go háirithe ··· bhfuair sé d’oideachas foirmiúil ach bunscolaíocht ··· raibh Máirtín buíoch de ach lean an cairdeas agus thugadh Máirtín cuairteanna ar Thomás i Maigh Cuilinn
Tá cuntais ar a bheatha is a shaothar in Pádraic Ó Conaire (1947) le hÁine Chnáimhín, Pádraic Ó Conaire agus aistí eile (dara heagrán 1939) le Seosamh Mac Grianna, Scothscéalta (1956) in eagar ag Tomás de Bhaldraithe, Aistí Phádraic Uí Chonaire (1978) in eagar ag Gearóid Denvir, Clocha ar a charn (1982) in eagar ag Tomás de Bhaldraithe, Gaillimh agus aistí eile (1983) le Proinsias Mac Aonghusa, in Léachtaí cuimhneacháin (1983) in eagar ag Gearóid Denvir, in aiste in The Irish Times 13 Deireadh Fómhair 1983 ag Nollaig Ó Gadhra agus in Saoirse Anama Uí Chonaire (1984) le Tomás Ó Broin[q.v.] ··· Foilsíodh beathaisnéis leis an tSiúr Eibhlín Chionnaith, Pádraic ó Conaire: scéal a bheatha, 1995 ··· Cáit Nic Dhonnchadha a mháthair ··· Rugadh ceathrar clann dóibh: Eibhlín (1905), Pádraic (1906), Caitlín (1909), Máire (1911) ··· Bhuaigh sé duais Oireachtais i 1904 ar scéal (“Páidín Mháire”) agus duais eile ar aiste (“Seanlitríocht na hÉireann agus nualitríocht na hEorpa”) i 1908 agus go leor duaiseanna Oireachtais eile
luaitear ainm údar na bunleabhróige, Nora Hopper ··· dóigh gur tugadh léiriú iomlán don leagan Gaeilge riamh ··· i dteach an Bhuitléaraigh (Muirghéis Hall, Aidencarrick, Cill Mochióg, Ráth Fearnáin) a chaith a bhean oíche an daonáirimh ··· thugann na leabhair thagartha d’eolas ach go ndearna sé staidéar ar cheol sa Róimh, agus faoi Stanford agus Parratt i Londain ··· Yeats.’ Mhaígh Thomas McDonagh i 1914 go raibh sraith de thrí cheoldráma faoi Tháin Bó Cuailgne á ullmhú aige i bpáirtíocht leis an mBuitléarach ach os a choinne sin deir beathaisnéisí Mhic Dhonnchadha go raibh sé tugtha don áibhéal (Norstadt, Thomas McDonagh: a critical biography, 1980)
Thug Aisling Dhonnchadha léacht ‘Fáinne an Lae: ceann d’fhoinsí na hAthbheochana’ (i gcló in Léachtaí Uí Chadhain, 1989, in eagar ag Eoghan Ó hAnluain) ··· raibh an bhliain féin istigh nuair a d’éirigh eatarthu ··· rófhada a mhair sé aige
D’fhág sí £200 le huacht ag Conradh na Gaeilge agus a bailiúchán de leabhair Ghaeilge ag Seán Beaumont [B1] agus Lil Nic Dhonnchadha agus cead acu iad a thabhairt don Chonradh
An méid airgid a cheadódh na hiontaobhaithe dó a infheistiú bhí sé ídithe faoi cheann trí bliana agus raibh tásc ná tuairisc ar a pháirtnéir ··· Tar éis dó amhráin a bhailiú ansin rinne sé freastal ar an Oireachtas agus chuir aithne ar amhránaithe mar Mhairéad Annagáin agus Áine Oisín ··· bhfuair sé riamh an teach cónaithe a gealladh dó ··· bhfuair sé an t-airgead a gealladh dó ón státchiste in 1922 chun a shaothar a fhoilsiú ··· A raibh de cheol Gaelach le fáil le haghaidh cóir, raibh dóthain aon choirme ceoil amháin ann
Deir Breandán Ó hEithir go bhfuil úrscéal Liam Uí Fhlaitheartha The House of Gold, 1929 bunaithe ar eachtraí mhuintir Mhic Dhonnchadha ··· 9 No.1 1985 ar an gcaoi a láimhsíonn an t-úrscéalaí stair chlann Mhic Dhonnchadha
Ba é an cúigiú leanbh é den seachtar buachaillí agus triúr cailíní a bhí ag Máire Dhonnchadha agus Maitiú Ó Duinnín ··· Is geall le clasaiceach An Duinníneach: a shaol, a shaothar agus an ré inar mhair sé, 1958 le Proinsias Ó Conluain agus Donncha Ó Céileachair, hamháin toisc gur léiriú éifeachtach ar bheatha é ach toisc freisin gur cheann de na pearsantachtaí ba spéisiúla dá bhfuair bás sa chéad seo ba ea an Duinníneach ··· Sa tréimhse 1900–09 foilsíodh tuairim 30 leabhar dá chuid: úrscéal; drámaí; eagráin de shaothar fileata Uí Rathaille, Eoghain Rua Uí Shúilleabháin, Thaidhg Ghaelaigh Uí Shúilleabháin, Mhic Dhomhnaill, Uí Dhonnchadha an Ghleanna, Fheirtéir, fhilí na Máighe; imleabhair a dó agus a trí den Foras feasa ar Éirinn; Foclóir Gaedhilge agus Béarla i 1904; saothar ilghnéitheach ··· Murach é, móide go bhféadfaí tabhairt faoin teanga a theagasc ná a úsáid i gcúrsaí oideachais ná i ngnótha riaracháin le leathchéad bliain anuas ··· San aighneas idir an Cliarlathas agus an Conradh i dtaobh an Ghaeilge bheith ina hábhar éigeantach do mháithreánach Ollscoil na hÉireann raibh sé sásta aontú le formhór na gConraitheoirí agus is dá dheascasan a bhí easaontas i measc na gCéitinneach
raibh ach fíorbheagán státseirbhíseach Protastúnacha ina mbaill aitheanta de Chonradh na Gaeilge ··· Ba í Lil Nic Dhonnchadha, duine de na mná ba mhó le rá i ngluaiseacht na teanga ó 1916 i leith, an iníon ab óige aige
Deir Aisling Dhonnchadha gur ag soláthar samplaí a bhí sé sna hiarrachtaí tosaigh seo (An gearrscéal sa Ghaeilge 1898-1940, 1981): ‘Bhí bearna á líonadh aige ··· hionadh gur geall le leabharlann bheag ar foilsíodh ina thaobh ó 1917 i leith ··· aon áibhéil é saothar Choiste na gClónna a áireamh ar mhóréachtaí cine Gael’ (Williams agus Mhuiríosa, Traidisiún liteartha na nGael, 1979)
Nuair a d’éag sé raibh le rá ag An Claidheamh Soluis ach gurbh é Ollamh na Gaeilge i gColáiste na Tríonóide é agus go mba as Béarra dó ··· raibh dada ina thaobh i bpáipéir Chiarraí ··· mór a mheabhrú nár phost lánaimseartha an ollúnacht agus go raibh gnó sagairt á dhéanamh aige i Ráth Cuair ar feadh an ama ··· Rinne Lil Nic Dhonnchadha tagairtí dó sa chomhrá a bhí aici le Risteárd Ó Glaisne (Feasta, Meitheamh 1989): ‘“ministir eile, Séamus Ó Murchadha, a bhí ina ollamh Gaeilge ··· thaitníodh aon leis-sean ach Scéalta ó Chéitinn nó Eachtra Lomnachtáin
In Eanáir 1916 bhunaigh sé féin, Risteárd Ó Maolchatha agus Lil Nic Dhonnchadha craobh den Chonradh i mBinn Éadair
Tá Brighid Dhonnchadha luaite mar chomhúdar sa chéad imleabhar (1938) ··· raibh siad ann i 1901 agus bhí siad imithe as faoi 1911 ··· Ach dhearna mé sin óir feictear dom gur fearr imleabhar nua a chur le chéile amach anseo a mbeidh cuntas ann faoin méid a foilsíodh ó 1936 mar aon le haguisín do na trí himleabhra’ ··· Deir sé sa réamhrá: ‘ raibh sé i gceist nuair a thosuigh mé ar an obair seo caighdeán oifigiúil a bheith ann do leitriú na Gaeilge agus, dá bhrígh sin chlaoidh mé leis an leitriú atá i bhFoclóir Uí Dhuinnín óir is é seo an leitriú ar baineadh feidhm as i bhfurmhór na leabhar a foilsíodh le céad bliain anuas’
Deirtear gurbh é a tháinig i ndiaidh Thomáis Mhic Dhonnchadha mar rúnaí ar Chraobh Chill Chainnigh; is i 1908 a d’aistrigh seisean go Baile Átha Cliath
Tá tagairtí moltacha do Clann na gCnoc ag Aisling Dhonnchadha in An gearrscéal sa Ghaeilge 1898-1940, 1981 ··· Ba iad Micheál Ó Domhnaill ó Dhrom an Bhaile, Abhainn an Scáil, agus a bhean Johanna Bhrosnáin ón Min Ard, Lios Póil, a thuismitheoirí ··· raibh Maoghnas sa teach ceachtar den dá oíche ··· Toradh ar an léann sagartúil agus ar na tamaill a chaith sé thar lear, foláir, is ea cuid de na bunleabhair agus na haistriúcháin a scríobh sé; deirtear go raibh seacht dteanga aige ··· Dar le taifead an phósta gurbh é a athair Michael O’Donnell, ‘merchant’, agus gurbh é Timothy O’Donnell (a dheartháir foláir) a sheas leis
In Fé bhrat an Chonnartha, 1944 deir Peadar Ó hAnnracháin [B1]: ‘Lasmuigh de mhuintir Dhonnchadha ó Charraig na bhFear, dóigh liom go dtug aon líon tí eile sa tír oiread cúnaimh chun neart a chur in athbheochain na Gaeilge agus a thug muintir Uí Fhoghludha ó Chill Ia ... ··· raibh sí ag Kate (18) [sic] ná ag Gobnait (15) ··· Agus ró-annamh a chuireann sé a pheann ag obair chun lucht cáinte na Gaeilge a chur ina gcónaí’ ··· Máire Smartt ab ainm dá bhean agus bhí mac agus beirt iníonacha acu
Bhí seisean síolraithe go díreach ó athair Aogáin Uí Rathaille, file, agus deartháir leis ba ea Tomás, athair Thomáis Uí Rathile[B2] agus Shisile Rathaille[B2] ··· Phósfadh duine dá dheirfiúracha David Humphreys agus sa teaghlach acusan bhí Dick Humphreys agus a dheirfúr Síle Uí Dhonnchadha ··· Thaistil sé go Meiriceá le William Bulfin [q.v.] chun airgead a bhailiú don pháipéar ach rómhaith a d’éirigh leo
Tá an tagairt seo ag Eibhlín Dhonnchadha in Tomás Ó Conchubhair agus a chuid filidheachta, 1953: ‘Timpeall leathmhíle slí ó 12 Duke Street, Piccadilly, bhí cónaí ar tháilliúir eile a chuaigh anonn go Sasana le linn Thomáis agus a bhí ag gabháil dá cheird thall—Andrew Bugley, cliamhain Bhriain Merriman, a chónaigh ag 6 Denzelle Street, Clare Market.’ Tá aiste ag Séamas de Barra
Fág Thomas Moore as an áireamh, is beag má bhí aon fhile a ndeachaigh a chuid amhrán chomh mór céanna sin i gcion ar a phobal, ag cuimhneamh dúinn go háirithe ar ‘Eanach Dhúin’, ‘Anois teacht an earraigh’, ‘Máire Eidhin’, ‘Neansaí Walsh’, ‘Peigí Mitchell’, ‘Brídín Bhéasaí’ ‘Máire Staunton’ ··· ,1996 in eagar ag Máirín Dhonnchadha) ··· heol dúinn i dtaobh na mná a phós sé, má phós, ach gur Siobhán a bhí uirthi agus gur rugadh mac agus iníon dóibh
Tá a dhéantús filíochta in eagar maille le cuntas ar a bheatha ag Eibhlín Dhonnchadha in Tomás Ó Conchubhair agus a chuid filidheachta, 1953 ··· Nuair a bhí fiosraithe á ndéanamh ag Eibhlín Dhonnchadha sa cheantar sin raibh aon duine de mhuintir Chonchubhair ann agus níor mhair aon chuimhne ar Thomás ná a chuid filíochta
Agus é ag cur ina n-aghaidhsean a d’achtódh orainn glacadh leis gur tháinig deireadh le traidisiún na litríochta le bás Aogáin Uí Rathaille scríobh Breandán Ó Buachalla in Nua-léamha (1996) in eagar ag Máirín Dhonnchadha (‘Canóin na Creille: an file ar leaba a bháis’): ‘Ach tuigtear dúinn freisin nach as traidisiún liteartha a bhí ag fáil bháis a fáisceadh Cúirt an Mheon-Oíche, Caoineadh Airt Uí Laoghaire, nó Cín lae Amhlaoibh Uí Shúilleabháin ··· In 1800 phós sé Máire Uí Chrualaoich ( Leidhin) agus rugadh cúigear mac agus beirt iníonacha dóibh ··· File é nár tugadh aitheantas a ndóthain dá dhánta; áiríonn Domhnall Ó Corcora[B5] mar mhionfhile féin é in The hidden Ireland (1924): dúirt sé go raibh a chuid véarsaíochta bocht tanaí ··· léir dom go bhfuil aon easpa cumais, talainn nó ceardaíochta ar Mhícheál Óg Ó Longáin, mar shampla.’ In Eighteenth-century Ireland, 2000 tá léirmheas ag Máirín Nic Eoin ar The scribe in eighteenth- and nineteenth-century Ireland: motivations and milieu (2000) le Meidhbhín Úrdail (Nodus Publikationen in Münster a d’fhoilsigh) agus deir sí: ‘This book is a meticulously researched study of the work of four generations of Ó Longáin scribes ... ··· heol cérbh í a bheansan agus raibh de chlann acu ach Mícheál Óg
Tar éis dó labhairt le seandaoine i gCo, an Chláir tuairim 1830, agus cóip á déanamh aige den dán ‘A Sheárlais Óig, A Ghrádh Uí Dhonnchadha’, dúirt Eoghan Caomhánach[B6] nach raibh léamh ná scríobh aige ··· Pósadh Máire Bhán, iníon Shéarlais Mhic Dhomhnaill, ar Mhuircheartach Mac Mathúna tar éis dóibh ealú ··· Bhí Máire ina crann taca ag filí an Chláir ··· foláir nó bhí caidreamh aige le Séamas Mac Consaidín [q.v ··· Bhí páirt mhór ag Bíochunta an Chláir sa bhua a rug an Fhrainc ag Fontenoy i 1745 agus tamall ina dhiaidh sin ghabh Séarlas Stíobhart Carlisle, rud a luann an file; hionadh an aisling seo a bheith lán dóchais agus go ndéarfadh de hÓra amach óna chroí ‘Tiocfaidh Clare i réim arís’ agus go mbeadh sé ag súil go bhfeicfeadh sé ‘méirligh an Bhéarla bhinn ar thaobh na gaoithe ag teacht don drochshíon’
Deir Williams agus Mhuiríosa in Traidisiún litheartha na nGael, 1979: ‘Tá roinnt dréachtaí eile curtha síos di freisin, ach seasann a cáil ar an sraith agallamh idir í féin agus Peadar Ó Doirnín.’ Tá cur síos níos mine uirthi agus ar a cuid filíochta in Field Day Anthology of Irish Writing IV, 2002 sa chaibidil (‘Courts and Coteries II’) in eagar ag Máirín Dhonnchadha ··· Deirtear de ghnáth gurbh iníon lenár bhfile Máire nó Mailligh, bean a raibh cáil na filíochta uirthi in ndeisceart Uladh
In Field Day Anthology of Irish Writing IV (2002), sa chaibidil ‘Courts and Coteries II’ in eagar ag Máirín Dhonnchadha, deir Pádraig A ··· Deir sé i mbrollach an leabhair: ‘ beathaisnéis é seo... ··· raibh an saol go maith in Éirinn ó 1739 go 1741: drochaimsir bliain amháin, barraí á loisceadh ag triomach bliain eile, gorta
Tá gearrchuntas ag an údar céanna in Nua-Léamha: gnéithe de Chultúr, Stair agus Polaitíocht na hÉireann c.1600–c.1900, 1996 in eagar ag Máirín Dhonnchadha (‘“Aimsir an Chogaidh Chreidmhigh” ··· Lua ar an mórchlaochlú seo dhéanann Mac Fhirbhisigh, é i dteach an choláiste in Eaglais San Niocláis cuid mhaith den tréimhse sin, 1649–50 go háirithe, ag gabháil do Leabhar Mór na nGenealach ··· Sa cholafon deir sé: ‘Dá dtugadh an treas dá aire, mar atá simplíocht nó bacaí na Gaeilge a chuireas orthu seo: trí ghainne na Gaeilge tig sin, ach trí easpa a heolais ar chách, ionnas gurb usa leo focail choimhthíocha a thuiscint ná focail fhíora na Gaeilge’ (litriú na haimsire seo ag na húdair); mná rialta an oird, ar de bhunadh sean-Ghall a mbunáite, atá i gceist aige le ‘cách’, foláir
Cé nach mbreathnódh éinne ar Bheatha Aodha Ruaidh mar shampla foirfe críochnúil den bheathaisnéis, níl aon amhras ach gur ceannródaí diongbháilte sa chineál seo cumadóireachta é Lughaidh Ó Cléirigh, gradam atá tuillte aige go háirithe i ngeall ar a spéis sa chúisiúlacht agus i gcarachtar an duine aonair, gnéithe den suíomh daonna a forbraíodh le linn an Renaissance.’ Sa chaibidil ‘Creideamh agus Athartha’ in Nua-Léamha ..., 1996 in eagar ag Máirín Dhonnchadha, deir Mac Craith gur sa Bheatha a nascadh athartha agus creideamh den chéad uair i dtéacs Gaeilge ··· nach iontach, glacann Ó Cléirigh agus Ó Bruaideadha araon..
, 1949): ‘The marriage of Máire Dhuibh, Máire Dhonnchadha Dhuibh, to Donal O’Connell brought increased idealism into the family ··· From her the Liberator, her grandson, inherited much of his intellect and power of speech.’ Dar le nóta ag an Ollamh Maurice O’Connell, eagarthóir litreacha Dhónaill Uí Chonaill, gur rugadh Máire Dhuibh tuairim 1702, gur phós sí i 1718 agus gur éag sí i 1795 ··· In Dánta Shéafraidh Uí Dhonnchadha an Ghleanna, maille le beatha an fhile is foclóir, 1902 tá an beagán dá bhfuil againn dá dhánta in eagar ag Pádraig Ó Duinnín[B3] ··· Bhí ainm na féile air agus scríobh Maoldomhnaigh Ó Muirgheasáin, Albanach, dán ar a chuairt ar Ghleann Fleisce tuairim 1642; sa dán sin tugann sé ‘mac Eibhilín’ ar Shéafraidh agus is dóigh gurbh í Eibhilín Chrualaoich a mháthair ··· Tá véarsaí as dán eile ar fhéile Uí Dhonnchadha i gcló ag Pádraig A
Tá sé curtha i Mainistir Bhaile an Dúin, in aice le huaigh Thoirdhealbhaigh Mhic Dhonnchadha[q.v.]
Ba leasdeartháir do mháthair Mháirtín Mhic Dhonnchadha é agus scríobh Máirtín nóta faoina bheatha agus, in éineacht le Seán Ó Morónaigh, chuir eagar ar a shaothar in Eachtraí Mhuintir Tam, 1988
In Field Day anthology of Irish Writing IV (2002), sa chaibidil (‘Courts and Coteries II’) in eagar ag Máirín Dhonnchadha, deirtear i dtaobh an dáin ‘Ó thugas mo ghrá dhuit, mo lámh is mo ghealladh’ gurbh í a bhean Úna Bhroin a chum é ach go leagtar ar Winifred [Úna]de Nógla freisin é ··· Tá cuntais air: ag Nessa Shéaghdha in Eighteenth-Century Ireland, 1989 (‘Irish Scholars and Scribes in Eighteenth-century Ireland’); ag Cathal Ó Háinle in Éire-Ireland, geimhreadh 1986 (‘Neighbours in Eighteenth-century Dublin: Jonathan Swift and Seán Ó Neachtain’); ag May H ··· Tá dosaen dá dhánta curtha in eagar ag Úna Fhaircheallaigh[B1] in Filidheacht Sheagháin Uí Neachtain.. ··· Phós sé Úna Bhroin a raibh gaol aici, dhealródh sé, le hArdeaspag Bhaile Átha Cliath, Edmond Byrne ··· Úna de Nógla in Éigse XXXV, 2005) gur dá bhean Úna Bhroin a chum Tadhg ‘Rachainn fón gcoill leat, a mhaighdean na n-órfholt’ agus nár phós sé Úna de Nógla
mór a rá gur beag eile file a bhfuil eolas ag an bpobal ar an oiread céanna dá dhánta: ‘Is fada liom oiche fhírfhliuch’, ‘Vailintín Brún’, ‘Cabhair ghoirfead’, ‘Gile na Gile’, ‘Mac an Cheannaí’, ‘Créachta Crích Fódla’, ‘Maidean sul smaoin Titan a chosa do luadhail’, ‘Inis fá réim’, ‘An File i gCaisleán an Tóchair’; níl ansin ach na dánta atá ag Pádraig Ó Canainn [B5] in Filidheacht na nGaedheal, [1940], an díolaim is mó san fhichiú haois a chuaigh i gcion ar lucht foghlamtha na teanga sna meánscoileanna ··· Gheofar cuntais ann: ar mhodh eagarthóireachta agus ar mheon Phádraig Uí Dhuinnín[B3] maidir le heagráin 1900 agus 1911; ar ar cuireadh leis an gcéad eagrán in 1911 agus ar baineadh de; ar rannpháirtíocht Thaidhg Uí Dhonnchadha[B1] in eagarthóireacht 1911 ··· (1996): ‘Mionsliocht gan tábhacht, gan áireamh a bhí sna Rathailligh riamh, is cosúil; dream nach bhfuil lua ná trácht orthu sna ginealaigh ná sna hannála, cine nárbh fhiú riamh leis an aos léinn a mbunús, a seanchas, ná a gcraobha coibhneasa a chur ar fáil.’ Is iad muintir a mháthar a bhí i gceist ag Aogán, foláir, agus é ag tagairt do Chárthaigh mar ‘Na flatha fá raibh mo shean roimh éag do Chríost’ ··· raibh ann anois ach duine den chosmhuintir, é dealbh ‘ar easpa bróg’, duine gan talamh gan mhaoin gan stádas ··· Cé nach raibh locht ar an bhfear nua seo mar thiarna talún, agus cé gur Sheacaibíteach é, raibh Gaeilge aige agus raibh in Aogán ina shúilesean ach tionónta bocht ag iarraidh déirce
Bhí conaí air féin agus a bhean Máire ( Mhaidín) ag ‘An Eala’, Gleann Maghair, Co ··· Luíonn sé le réasún go suíofadh scéal Niocláis go compórdach agus é meascaithe tré scéal na bhfear seo mar gur de lucht an tseanchais an t-údar féin.’ Agus deir Nioclás Mac Craith sa chuntas iarbháis úd: ‘Nuair a bhí Ar Bóthar Dom á chur amach, thriall mé féin agus an Dr Aoibheann [Nic Dhonnchadha] ar Roinn an Bhéaloidis do scrúdú a chuid saothair
Tá cuntas ar an scoláire seo ag Aoibheann Nic Dhonnchadha in An Linn Bhuí: Iris Ghaeltacht na nDéise 2, 1998 (‘Risteard Breasalach Breatnach 1914-1992’) ··· Feirmeoir a athair Michéal ar bhaintreach fir le hiníon amháin é nuair a phós sé Eilís Bhreasail, Déiseach ··· Deir Nic Dhonnchadha ‘gur dá sloinne an Breasalach a thaithigh sé ina chomhainm’ ··· ‘Deir Tomás, a dheartháir, ná raibh ach feirm ná raibh rómhór ag a mhuintir, ach gur bean tíosach ab ea a mháthair—bean dearthúil a bhfuil cuimhne fós ar a flaithiúlacht leis na boicht—agus go raibh gamhain beathuithe i gcóir don mhargadh aici nuair a bhí na costaisí beaga breise a bhain le fear óg a chuir chun na hiolscoile ag glaoch orthu’ (Nic Dhonnchadha) ··· Deir Nic Dhonnchadha: ‘Níor bheag mar ghaisce a dhein Risteard á dtabhairt os comhair an phobail
Deir Chathailriabhaigh: ‘Dúirt sí liom gur chuma cén rud eile a bheadh ar siúl aici gur in imeachtaí Chonradh na Gaeilge is mó a chuir sí suim as sin amach.’ Bhí sí ag freastal ar Choláiste Alexandra mar a raibh rang Gaeilge ag Máire Chinnéide[B2] ··· Tá cuntas freisin in Inniu 24 Iúil 1953 (‘Comhaimsirigh’) agus ag Eibhlín Chathailriabhaigh[q.v.] in Inniu 16 Márta 1984 ··· Deir Ó Glaisne: ‘Riamh is choíche, is leis na Poblachtaigh a bhí croí Lil, ach mar sin féin chreid sí riamh go fuineadh a saoil gur thábhachtaí bua a bhaint amach don Ghaeilge ná bua polaitíochta ná bua míleata dá fheabhas.’ ‘Tá clú agus meas ar Lil Nic Dhonnchadha as an obair a rinne sí ar son na Gaeilge sa choláiste sin, agus is iomaí Protastúnach óg Éireannach a labhrann Gaeilge agus a chleachtann a chreideamh inti de bharr na hoibre sin’ (Inniu 24 Iúil 1953) ··· Chaith sí tamall ar choiste de chuid Roinn Oideachais na Chéad Dála ( Chathailriabhaigh) ··· Sna 1950idí bhunaigh sí féin agus Caitlín Dhomhnaill an Caidreamh Protastúnach, club sóisialta do Ghaeilgeoirí Protastúnacha
Tá tuairisc mholtach ar na gearrscéalta ag Aisling Dhonnchadha in An gearrscéal sa Ghaeilge 1898-1940, 1981 ··· 37 bliain a bhí ag a bhean Mary agus raibh Gaeilge aici ··· raibh an teaghlach go maith as ach raibh siad bocht ··· Toghadh é ina rúnaí ar an Ard-Chraobh, Conradh na Gaeilge, i dtús na tréimhse sin agus ann a casadh air Cáit Raghallaigh a bpósfaí léi é ar 19 Lúnasa 1925; neacht ba ea í leis an Athair Dónall Ó Tuathail[B4] agus chaithfeadh sí seal ina rúnaí ag Séamus Ó hAodha (1881–1943) [B2] ··· dheachaigh sé suas i dtoghcháin an Chonartha i 1927 agus d’éirigh as eagarthóireacht na hirise
Deir Ríonach Ógáin faoin gceirnín sin: ‘Seo an taifead is iomláine dá cuid amhránaíochta atá ar fáil agus léiriú an-bheo ar réimse leathan amhránaíochta Mháire Áine agus ar a stíl shuntasach féin’ ··· Ba í an duine ab óige í den cheathrar buachaillí agus cúigear cailíní a bhí ag Stiofán Ó Donnchadha (Stiofán Sheáin Hughie), feirmeoir, agus Sorcha Churraoin (Sarah Thaidhg) as na Mine ··· Bhí cáil na hamhránaíochta ar an mbeirt acu agus is uathu a d’fhoghlaim Máire Áine amhráin ar dtús ··· Bhíodh na hamhráin le cloisteáil amuigh is istigh.’ Thaifead sí féin amhráin ó Shorcha nuair a bhí sise 82 bliain d’aois agus thóg Jean Ritchie, bailtheoir clúiteach as Meiriceá, amhráin uaithi agus gan amhras ó Mháire Áine féin ··· Chomh fada is bhain le hamhránaíocht is beag má tugadh aon mhisneach di sna coláistí agus go dtí tús na 1950idí a tháinig sí os comhair an phobail mar fhonnadóir
In An gearrscéal sa Ghaeilge 1898-1940, 1981 braitheann Aisling Dhonnchadha tionchar O ··· miste a rá, áfach, go ndearna sé éachtaí ar a son ar an Radio ··· raibh aon mheas aige ar an dara scoth ...’ (Irish Times) ··· Deir sí: ‘Mura mbaineann an bailiúchán scéalta seo déine na mórealaíne amach (agus dhéanann) is cinnte gur scéalta dea-inste atá ann ··· Scuabtar an léitheoir isteach i mbeocht na gníomhaíochta ionas gur beag é a aird ar laigí nó ar chleasanna cumadóireachta an údair.’ Níor scríobh sé aon ghearrscéalta Gaeilge i ndiaidh Fíon gan Mhoirt: ‘ rabhas sásta go raibh go leor eolais agam ar an nGaelainn chun scéalta a scríobh inti ar shaol na cathrach’ (Inniu 24 Márta 1972)
Pléann Aisling Dhonnchadha na scéalta sin in An gearrscéal sa Ghaeilge 1898-1940 (1981) agus deir sí: ‘Is é Liam Ó Flaithearta an gearrscéalaí is fearr agus is ábalta dá bhfuil againn sa Nua-Ghaeilge
Ba as Carraig Philib, Baile Uí Dhuibh Íochtarach sa chontae céanna, dá mháthair, Máire Fhearachair (Raher) ··· Ag seoladh Cion Fir dúirt Aisling Dhonnchadha: ‘Is cuma an ag trácht ar ghnéithe de sheanlitríocht na Gaeilge nó ar ghnéithe de nualitríocht na Gaeilge atá Tomás Ó Floinn, nó ar an Dochtúir Risteard de Hindeberg[B2] nó ar aistriúcháin Frank O’Connor nó ar an meadaracht i bhfilíocht an Ríordánaigh, nó ar bhuanna filíochta Airt Uí Mhaolfabhail atá an trácht, nó an léirmheas ar Cré na Cille nó ar Lig Sinn i gCathú nó ar Scríobh atá i dtreis, chítear go ndéanann Tomás Ó Floinn gach ábhar a chíoradh, a scagadh agus a iniúchadh go beo, fuinniúil, bríomhar’ (sliocht atá i gcló in eagarfhocal Comhar, Eanáir 1998) ··· raibh post bunmhúinteora riamh aige ··· Mar bhall de Chraobh Moibhí de Chonradh na Gaeilge ghlacadh sé páirt i gcomórtais drámaíochta agus ba é a bhí i gceannas ar fhoireann drámaíochta Choláiste Mhuire; ba spéis leis dráma a scríobh ach chaill Proinsias Mac Diarmada[B5] ceann a scríobh sé sula raibh sé léite aige fiú; tá dráma aonghnímh dar teideal An Luighchán i measc a lámhscríbhinní agus an dáta 5 Deireadh Fómhair 1940 leis ach léir gur stáitsíodh é riamh ··· Tá breis is 110 mír leis liostaithe ag Máire de Grás in Comhar: Innéacs 1942-1991, 1992
Chaith Gleadas tamall i Scoil Preston san Uaimh sular thosaigh sí i gColáiste Moibhí, coláiste ullmhúcháin Eaglais na hÉireann, agus bhí Lil Nic Dhonnchadha[q.v.] ar dhuine dá hoidí ann ··· Ceapadh ina Príomhoide í, i gcomharbhacht ar Lil Nic Dhonnchadha, i 1951
Ba iad a thuismitheoirí Pádraig Hamilton agus Mary (Minnie) Dhálaigh ··· Bhuaigh sé scoláireacht ollscoile de chuid Bhardas Chorcaí agus tháinig faoi anáil Thaidhg Uí Dhonnchadha (Torna) nuair a rinne sé céim ealaíne i gCorcaigh; b’fhéidir gurbh inspéise gurbh i dteach Thorna ar Bhóthar Ghlaisín a bheadh cónaí air féin ó 1962 amach ··· I 1946 phós Seán Clár Mhaoldomhnaigh (a fuair bás i 1973) agus le Gaeilge a thóg siad a dtriúr mac agus a mbeirt iníonacha
Ba é an cúigiú duine clainne é den cheathrar buachaillí agus triúr cailíní a bhí ag Pádraig Ó hÉinniú agus Béib Mhaoilchiaráin (Béib Sheáin Mhichíl Shéamuis) ··· Tar éis don ballad boom tosú in Éirinn bhí sé ar lóistín le Séamus Ennis in aice le tábhairne cáiliúil Uí Dhonnchadha i Rae Muirfean, Baile Átha Cliath, agus d’éirigh sé cairdiúil le leithéidí Ronnie Drew agus Peggy Jordan agus d’fhaigheadh deis anois is arís airgead a thuilleamh ag casadh amhrán
Is é a deir Aisling Dhonnchadha in Idir Dhúchas agus Dualgas: Staidéar ar Charachtair Mhná sa Ghearrscéal Gaeilge 1940-1990, 2002: ‘Cé nach bhféadfaí Conchubhar Ó Ruairc a áireamh mar ghearrscéalaí nua-aoiseach forásach, aithníodh go raibh léiriú barántúil á thairiscint aige ar chuid éigin de shaol agus de mhuintir na tuaithe sna trí chnuasach gearrscéalta a d’fhoilsigh sé…’ ··· Go lá a báis raibh aon mheas aici ar an teanga ··· I rith an ama sin go léir raibh sé ag obair ach ar feadh leathbhliana ar fad
Phós sé Máire Réagáin ó Dhroichead Abhann Ó gCearnaigh i 1932 agus bhí triúr mac acu ··· In An gearrscéal sa Ghaeilge 1898-1940, 1981 pléann Aisling Dhonnchadha a chuid gearrscéalta agus an fhorbairt a bhí tagtha ar a shaothar faoi 1953 agus na difríochtaí idir scéalta an tSeabhaic agus cinn Mhichíl ··· rabhamar sásta ár gcoinsias agus ár n-aigne agus ár gcroí a nochtadh don saol
Phós sé Caitlín Dhonnchadha ar 27 Meán Fómhair 1943 agus bhí beirt mhac agus ceathrar iníonacha acu ··· foláir nó fuair sé oiliúint san amhránaíocht
Luann O’Leary go háirithe a dtugadh sí de chabhair do Thaibhdhearc na Gaillimhe; ghearradh sí táillí nuair a stáitsíodh siad aistriúcháin ar a drámaí agus chuireadh ar ais chucu cibé dleachtaí a d’íocaidís léi ··· In Eanáir 1898 bhunaigh sí craobh den Chonradh ar an gCúil agus tar éis di scaitheamh a chaitheamh i dteach Mhic Dhonnchadha in Inis Meáin i mBealtaine na bliana sin, chuaigh sí ag teagasc Gaeilge do W.B
raibh teas lárnach sna tithe sin ná uisce reatha i mórchuid de na tithe ··· raibh pictiúrlann ann ... ··· Sa réamhrá leis an léacht deir Risteard Mac Siacuis[B8] gurbh í Máiréad Nic Dhonnchadha a chéad mhúinteoir Gaeilge ··· In Éirinn ba iad baill Bhord an FhoraisRisteard Mac Siacuis, Mairéad Nic Dhonnchadha agus Colm Ó hEocha [B8] agus ba iad na baill Mheiriceánacha Patrick Butler, Charles Grace, Kingsley Murphy, Laurence O’Shaughnessy agus John Walsh
Anois, in Scoláirí Léinn: Léachtaí Cholm Cille XXXV, 2005 (‘Winifred Wulff 1895-1946): beatha agus saothar’), tá cúiteamh lánsásúil déanta ag an Ollamh Aoibheann Nic Dhonnchadha sa bhfaillí sin ··· Luaitear ainm Wulff in aon anáil le scoláirí eile a chaith dícheall leis na tráchtais leighis agus is oiriúnach gurb é an scoláire atá tagtha i gcomharbacht orthu sin a thabharfadh chun solais na nithe a bhí ceilte orainn i gcás Wulff go nuige seo ··· Níl sa mhéid seo a leanas ach giorrúchán leithscéalach ar ar aimsigh Nic Dhonnchadha sa diantaighde sin le cur in áit a bhfuil againne fúithi in 1882-1982 Beathaisnéis a Cúig ··· raibh aon leagan Béarla i gcló go nuige sin ··· Deir an tOllamh Nic Dhonnchadha: ‘Foinse mhóreolais do eagarthóirí téacsanna leighis na Gaeilge is ea an saothar.’ In Lia Fáil 1926-32, faoin ainm Úna de Bhulf, agus in Éigse (Earrach, Fómhar, Geimhreadh 1940 agus Geimhreadh 1941), faoin ainm Winifred Wulff, bhí i gcló aici ‘De febre efemera nó an liaigh in Éirinn i n-allód’, téacs eile ó Rosa Anglica John of Gaddesden
In Analecta Hibernica, 39, 2006 tá cuntas air ag Máirín Dhonnchadha ··· Deir Mairín Dhonnchadha: ‘Bhí sé an-chineálta ··· na Gaillimhe, dó, agus Caitlín Fhaoláin arbh as Co ··· Chuaigh a dhearcadh leitheadach agus a thiomanta is a bhí sé d’ardchaighdeáin i bhfeidhm ar ghlúin mhór d’fhochéimithe, d’iarchéimithe, agus de chomhghleacaithe, agus beidh a thoradh sin á nochtadh go ceann i bhfad.’ I mBaile an tSléibhe, an Spidéal, a bhí cónaí air féin, a bhanchéile Máirín Scanláin as Doire Choill, Ros an Mhíl, agus a mbeirt mhac