Aimsíodh breis is 50 alt. Níl á liostú anseo ach an 30 ceann is fearr a fhreagraíonn do d'iarratas.
Anois, in Scoláirí Léinn: Léachtaí Cholm Cille XXXV (2005) (‘Winifred Wulff 1895-1946: beatha agus saothar’), tá cúiteamh lánsásúil déanta ag an Ollamh Aoibheann Nic Dhonnchadha sa bhfaillí sin ··· Luaitear ainm Wulff in aon anáil le scoláirí eile a chaith dícheall leis na tráchtais leighis agus is oiriúnach gurb é an scoláire atá tagtha i gcomharbacht orthu sin a thabharfadh chun solais na nithe a bhí ceilte orainn i gcás Wulff go nuige seo ··· Níl sa mhéid seo a leanas ach giorrúchán leithscéalach ar ar aimsigh Nic Dhonnchadha sa diantaighde sin le cur in áit a bhfuil againne fúithi in 1882-1982 Beathaisnéis a Cúig ··· raibh aon leagan Béarla i gcló go nuige sin ··· Deir an tOllamh Nic Dhonnchadha: ‘Foinse mhóreolais do eagarthóirí téacsanna leighis na Gaeilge is ea an saothar.’ In Lia Fáil 1926-32, faoin ainm Úna de Bhulf, agus in Éigse (Earrach, Fómhar, Geimhreadh 1940 agus Geimhreadh 1941), faoin ainm Winifred Wulff, bhí i gcló aici ‘De febre efemera nó an liaigh in Éirinn i n-allód’, téacs eile ó Rosa Anglica
foláir nó chaith sé cúpla bliain ag freastal ar léachtaí Thaidhg Uí Dhonnchadha (1874-1949) [B1], Ollamh na Gaeilge ··· Ba iad a thuismitheoirí Aodh Ó Tuama (1890-1985), múinteoir taistil ag Conradh na Gaeilge agus saoiste i gcomhlachtaí árachais ar ball, agus Eibhlín Éigearta (1893-1979) [B5], múinteoir ··· raibh aige ach sé bliana déag agus é ag tosú i gColáiste Ollscoile Chorcaí ··· Agus sinne a bhí inár ndaltaí aige san Iolscoil, thuigeamar na nithe sin láithreach ina thaobh.’ Ach ba mhó go mór an tionchar a bhí ag Domhnall Ó Corcora [B5] air agus é ag staidéar ar an mBéarla ··· maith le haon duine a admháil ná fuil ann ach deisceabal ach sa chás seo níl aon dul as agam; ná theastaíonn dul as uaim.’ Ba chuimhin le hEoghan Ó hAnluain an dlúthghaol sin a thabhairt faoi ndeara in uimhir 1950 de An Síol mar a bhfuil aiste ag an seanollamh ar dhán le Tadhg Dall Ó hUiginn agus aiste ag an scoláire óg ar Sheán Ó Ríordáin: ‘What is remarkable about these two essays is that one can trace the influence of Corkery on Ó Tuama quite clearly – Corkery’s a close and intimate reading of a text, not as was the traditional approach, with examining the external forms of syllable count and correct rhyming, but rather that inner dynamic which gives a worthwhile poem its distinctive artistic quality and human appeal
Tá a bhfuil ar eolas i dtaobh an fhile seo, maille le péire dá dánta, le fáil in Field Day Anthology of Irish Writing IV, 2002 sa chaibidil ‘Courts and Coteries II’ in eagar ag Máirín Dhonnchadha; tá an t-eolas sin bunaithe ar na cúig chaoineadh léi atá ar marthain; tá sé i gceist go gcuirfidh Liam P ··· Is iad na daoine a chaoin sí: Donnchadh Ó Briain, 4ú hIarla Thuamhumhan (d’éag 1624); a dheirfiúrsan Máire; Toirdhealbhach Ruadh Mac Mathghamhna (fear céile Mháire, d’éag 1629), Cluain Idir Dhá Lá, Co ··· Deir Dhonnchadha: ‘It seems she was an intimate of this group, perhaps a relation, by blood or marriage
Tá cuntas ar an bhfile seo agus an dán a deirtear a chum sí, ‘A Mhacaoimh dhealbhas an dán’, in Field Day Anthology of Irish Writing IV, 2002 sa chaibidil (‘Courts and Coteries II’) in eagar ag Máirín Dhonnchadha ··· D’éag Ruairí sa Róimh 12 Lúnasa 1608 agus cuireadh an iníon, Mary Stuart Dhomhnaill, faoi choimirce an Rí ··· Is é an cheathrú dheiridh sa dán aici: ‘Mo shloinneadh chluinfe cách / uaimse go dtile an lá inné; / atá mh’ainm, cibé lerb áil, / ar mhnaoi de mhnáibh fhlaithis Dé.’ Deir Tomás Ó Fiaich[q.v.] in Léachtaí Cholm Cille II, 1971 (‘Republicanism and Separatism’) gurb é atá sa dán freagra ar dhán a scríobh Cúchonnacht Ó Cléirigh, ‘Neimhthinn an galar é an grádh’, atá in eagar ag T.F
Tá an dán i gcló agus cuntas uirthi in Field Day Anthology of Irish Writing IV, 2002, sa chaibidil ‘Courts and Coteries II’ in eagar ag Máirín Dhonnchadha ··· raibh sliocht orthu
In Field Day Anthology of Irish Writing IV, 2002, sa chaibidil ‘Courts and Coteries II’ in eagar ag Máirín Dhonnchadha, tá amhrán Seacaibíteach a chum an file seo tuairim 1745, ‘Stadaidh bhur ngéarghol, a ghasra chaomhdha’, é in eagar ag Pádraig A ··· These name the author as either Eibhlín Choillte or Eibhlín Eachiarainn ··· 149, that Eibhlín Choillte (“Ellen Quilty”) was “probably a nom-de-guerre, assumed by some bard to avoid detection”, seems groundless’
Breatnach in Field Day Anthology of Irish Writing IV, 2002, sa chaibidil ‘Courts and Coteries II’ atá in eagar ag Máirín Dhonnchadha ··· Sa réamhrá leis an dán sa lámhscríbhinn deirtear: ‘Máire Dhonnagáin cecinit ag admháil a peacaí do Dhia an tan do dhiúltaigh an Eaglais a glacadh chum faoistine.’ Chum sí caoineadh ar bhás a dearthár
raibh ach leathchéad dalta ann i dtús a ré ach bhí 183 ann sular éirigh sé as an bpost ··· In alt aige in An Linn Bhuí: Iris Ghaeltacht na nDeise 9 (2005) deir Muiris: ‘Ar scáth a chéile a mhair Scoil na Leanaí agus Coláiste na Rinne – féidir liom a shamhlú go mairfeadh ceann acu gan an ceann eile.’ Bhraith sé sa bhaile sa Rinn sa mhéid go raibh muintir na Rinne inchurtha le Baile an Fheirtéaraigh ó thaobh spridiúlachta de ··· Is é a dúirt Aoibheann Nic Dhonnchadha, Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath, ina thaobh (The Irish Times 18 Iúil 2009, go gairid i ndiaidh a bháis): ‘Na tréithe a thaitin le Muiris i ndaoine eile – Gaelachas, féith an ghrinn, dílseacht agus bua caradais – tréithe is ea iad a bhí ann féin go smíor.’
Nuair a chuala bean chéile Uí Lubhlaí, Caitlín, seo scar sí uaidh (Caitlín Dhonnchadha ó cheart, as Cois Fharraige, Conamara, a bhásaigh in 2003) ··· San fhógra báis in The Irish Times 30 Márta 2013 cuireadh síos ar Dhomhnall Ó Lubhlaí mar ‘Gaeilgeoir, múinteoir, oideachasóir, údar, Poblachtach.’ Os a choinne sin, dócha go bhféadfaí an t-ainm Domhnall Ó Lubhlaí a lua gan cuimhneamh ar scannal na péidifilia ··· de thaisme atá débhríocht mhór sa méid a dúradh faoi Dhomhnall Ó Lubhlaí in eagarfhocal Cuisle (Deireadh Fómhair 1998): ‘Níl aon fhear beo i saol na Gaeilge is mó a chuaigh i gcion ar aos óg na tíre le daichead éigin bliain.’ Is i Nua-Eabhrac a rugadh Domhnall Ó Lubhlaí ar 26 Aibreán 1930 ··· raibh sé i bhfad ina uachtarán ar an Chomhdháil gur cuireadh i bPríosún Luimnigh é ag tús 1977 tar éis dó diúltú ticéad páirceála a dhíol as siocair an ticéad a bheith i mBéarla ··· le hoideachas amháin a bhí Ó Lubhlaí ag plé ach le polaitíocht
Ghlac sé páirt sna gearrscannáin Cosa nite (1998), Dillusc (1999) agus An leabhar (2000) agus bhí sé sna drámaí stáitse maith liom do thrioblóid agus Faoi dheireadh thiar, a scríobh a dhlúthchara Joe Steve Ó Neachtain ··· hé go mba ghá dó mórán a rá beag ná mór ··· Ba lena mháthair, Neilí Nic Dhonnchadha, an teach ósta ar a dtugtaí Tigh Réamoinn ansiúd – ceann de dhá theach ósta a bhí i gCeantar na nOileán ag an am ··· Phós Diarmuid Máirín Eidhin, a d’fhreastail ar Scoil an Tuairín ag an am céanna leis féin, agus bhí triúr clainne orthu, Gráinne, Diarmad agus Caomhán
In aiste a scríobh sé in 1962 ar Naomh Pádraig, thaobhaigh sé leis an Ollamh Binchy, agus ba é tuairim Dhonnchadha nach raibh na hÍosánaigh sásta leis agus, cé nach bhféadfaidís céadonóracha a dhiúltú dó sa chéim, gur diúltaíodh an scoláireacht taistil dó
Le linn dó bheith ina mhac léinn i gColáiste na Trionóide, chaith Dónall seal ar an mBlascaod Mór, agus d’fhan sé le muintir Uí Ghuithín agus, go deimhin, lean sé ag cothú an chairdis le Seán, Muiris agus Máire ar feadh a shaoil ··· Spreag an méid seo Lil Nic Dhonnchadha, duine de bhunaitheoirí Chumann Gaelach na hEaglaise, le rá, ‘Má tá fonn ar bhuachaill óg dul chun cinn a dhéanamh in Eaglais na hÉireann, ba chóir dóibh an Ghaeilge a fhoghlaim!’ In 1981 d'fhoilsigh An Sagart, cumann Gaelach shagairt na hEaglaise Caitlicí, aistriúchán nua ar an mBíobla, An Bíobla Naofa (an chéad aistriúchán suntasach go Gaeilge ar an Sean-Tiomna ó Bhíobla Bhedell san 17ú haois) ··· raibh sé de nós aige diktat a eisiúint dóibh siúd a bhí mar thréad aige, ná do dhaoine eile a d'fhéadfadh a bheith ag éisteacht leis; d’fhéach sé le síol a chur dá chuid éisteoirí – seo rian an fhealsaimh ag teacht tríd ··· Bhí dearcadh traidisiúnta taobh thiar dá sheasamh ar oirniú na mban: bhí sé buartha faoin gcaidreamh éacúiméineach le heaglaisí eile: ‘Is Anglacánaigh muid agus caoirigh a ritheann thar aill.’ Ach nuair a rinne sionad na heaglaise a chinneadh, ghlac sé leis go dílis – go deimhin d’oirnigh sé duine de na chéad sagairt mná ó dheas, an tUrramach Ginnie Kennerley ··· raibh Dónall, ar tháinig meath ar a shláinte thart ar an am seo, in ann a bheith i láthair
In Analecta Hibernica, 39, 2006 tá cuntas air ag Máirín Dhonnchadha ··· Deir Mairín Dhonnchadha: ‘Bhí sé an-chineálta ··· na Gaillimhe, dó, agus Caitlín Fhaoláin arbh as Co ··· Chuaigh a dhearcadh leitheadach agus a thiomanta is a bhí sé d’ardchaighdeáin i bhfeidhm ar ghlúin mhór d’fhochéimithe, d’iarchéimithe, agus de chomhghleacaithe, agus beidh a thoradh sin á nochtadh go ceann i bhfad.’ I mBaile an tSléibhe, an Spidéal, a bhí cónaí air féin, a bhanchéile Máirín Scanláin as Doire Choill, Ros an Mhíl, agus a mbeirt mhac
na Gaillimhe, a rugadh an mac seo le Cóil Mhaidhc Ó Coisdealbha, gabha, agus Máire Dhonnchadha ar 21 Meitheamh 1929 ··· bréag ar bith “Rí-Éigeas an Bhéil Bheo” a thabhairt air.’ Is mar sin a bhain Liam Mac Con Iomaire an ceann den phortráid taitneamhach aige in Conamara: an tír aineoil (1997) ··· Is é a deir Ó Conghaile: ‘ hé amháin gur scríobh Johnny roinnt dánta den scoth ach bhí bua aige nach raibh ag aon fhile Gaeilge eile mórán, sé sin go raibh sé ina mháistir ar an bhfilíocht traidisiúnta agus ar an tsaor-véarsaíocht... ··· Phós sé féin agus Bríd Chonghaile ón Sruthán, Árainn, in 1981 agus bhí triúr mac acu
D’éirigh le Risteárd cairdeas a shnaidhmeadh le hoileánaigh mar Mháire Ghuithín [B8], cairdeas a d’fhorbair tar éis dóibh an t-oileán a fhágáil, agus le muintir Dhún Chaoin féin ··· I gColáiste na Tríonóide bhí cúrsa onóracha sa Ghaeilge agus sa Bhéarla á dhéanamh aige agus bhí tionchar ag foireann na Gaeilge air, go háirithe ag Éamonn Ó Tuathail [B2], Seán Beaumont [B1] agus Sorcha Ghuairim [B4] ··· In Amárach 26 Iúil 1974 tugann sé cuntas ar an gcaidreamh a bhí aige ar Cháit an Rí ( Chatháin/ Uí Chathasaigh) a d’éag 23 Feabhra 1974 ··· In 1968 chuir sé féin agus triúr eile d’Fhochoiste Gaeilge Mhuintir Wolfe Tone (Colette Mhoitleigh, Seán Ó Laighin agus Micheál Ó Loingsigh) an meamram ‘Téacsleabhair i nGaeilge’ faoi bhráid an Taoisigh agus an Aire Oideachais ··· Bhíodh ailt Ghaeilge i gcló ann go rialta ag scríbhneoirí mar Cosslett Ó Cuinn[B8], Lil Nic Dhonnchadha[B8], Earnán de Blaghd[B5] agus Alf Cotton[B5], agus léirmheasanna ar leabhair Ghaeilge go minic
Tá an tagairt seo dá ghearrscéalta ag Aisling Dhonnchadha in Idir Dhúchas agus Dualgas: Staidéar ar Charachtair Mhná sa Ghearrscéal Gaeilge 1940-1990, 2002: ‘Scríbhneoir é ar fiú don léitheoir ar spéis leis staidéar a dhéanamh ar chúrsaí teicníce agus reacaireachta tamall a chaitheamh ina theannta’
In 1894 thug sé a chéad chuairt ar Inis Meáin, go dtí teach Pháidín Mhic Dhonnchadha a thaithíodh Úna Fhaircheallaigh, Eoin Mac Néill, Micheál Ó hIceadha agus Eoghan Ó Gramhnaigh ··· Dúirt An Craoibhín ina thaobh in Mise agus an Conradh: ‘ raibh oifigeach againn riamh do b’fhearr ná é.’Chabhraigh sé leis an bPiarsach nuair a bhí sé ag cur isteach ar phost eagarthóra in An Claidheamh Soluis agus chuaigh sé i mbannaí air cúpla babhta nuair a theastaigh airgead go géar chun Scoil Éanna a bhunú agus a choimeád ar siúl ··· I 1903 phós sé Siobhán Mhurchú, cainteoir dúchais Gaeilge ó Bhaile Chláir ··· Faoi 1920 raibh éinne den seandream fágtha ach é ··· An dream nua a bhí tagtha chun cinn i ndiaidh Ard-Fheis 1915 raibh aon bhá acu leis
Dúirt Aisling Dhonnchadha i dtaobh a shaothair: “Is cinnte go ndeachaigh a thaithí fhada mar nuachtóir chun tairbhe dá chumas stíle is d’ealaín na gearrscéalaíochta go háirithe ··· bhfuair sé d’oideachas foirmiúil ach bunscolaíocht ··· raibh Máirtín buíoch de ach lean an cairdeas agus thugadh Máirtín cuairteanna ar Thomás i Maigh Cuilinn
Tá cuntais ar a bheatha is a shaothar in Pádraic Ó Conaire (1947) le hÁine Chnáimhín, Pádraic Ó Conaire agus aistí eile (dara heagrán 1939) le Seosamh Mac Grianna, Scothscéalta (1956) in eagar ag Tomás de Bhaldraithe, Aistí Phádraic Uí Chonaire (1978) in eagar ag Gearóid Denvir, Clocha ar a charn (1982) in eagar ag Tomás de Bhaldraithe, Gaillimh agus aistí eile (1983) le Proinsias Mac Aonghusa, in Léachtaí cuimhneacháin (1983) in eagar ag Gearóid Denvir, in aiste in The Irish Times 13 Deireadh Fómhair 1983 ag Nollaig Ó Gadhra agus in Saoirse Anama Uí Chonaire (1984) le Tomás Ó Broin[q.v.] ··· Foilsíodh beathaisnéis leis an tSiúr Eibhlín Chionnaith, Pádraic ó Conaire: scéal a bheatha, 1995 ··· Cáit Nic Dhonnchadha a mháthair ··· Rugadh ceathrar clann dóibh: Eibhlín (1905), Pádraic (1906), Caitlín (1909), Máire (1911) ··· Bhuaigh sé duais Oireachtais i 1904 ar scéal (“Páidín Mháire”) agus duais eile ar aiste (“Seanlitríocht na hÉireann agus nualitríocht na hEorpa”) i 1908 agus go leor duaiseanna Oireachtais eile
luaitear ainm údar na bunleabhróige, Nora Hopper ··· dóigh gur tugadh léiriú iomlán don leagan Gaeilge riamh ··· i dteach an Bhuitléaraigh (Muirghéis Hall, Aidencarrick, Cill Mochióg, Ráth Fearnáin) a chaith a bhean oíche an daonáirimh ··· thugann na leabhair thagartha d’eolas ach go ndearna sé staidéar ar cheol sa Róimh, agus faoi Stanford agus Parratt i Londain ··· Yeats.’ Mhaígh Thomas McDonagh i 1914 go raibh sraith de thrí cheoldráma faoi Tháin Bó Cuailgne á ullmhú aige i bpáirtíocht leis an mBuitléarach ach os a choinne sin deir beathaisnéisí Mhic Dhonnchadha go raibh sé tugtha don áibhéal (Norstadt, Thomas McDonagh: a critical biography, 1980)
Thug Aisling Dhonnchadha léacht ‘Fáinne an Lae: ceann d’fhoinsí na hAthbheochana’ (i gcló in Léachtaí Uí Chadhain, 1989, in eagar ag Eoghan Ó hAnluain) ··· raibh an bhliain féin istigh nuair a d’éirigh eatarthu ··· rófhada a mhair sé aige
D’fhág sí £200 le huacht ag Conradh na Gaeilge agus a bailiúchán de leabhair Ghaeilge ag Seán Beaumont [B1] agus Lil Nic Dhonnchadha agus cead acu iad a thabhairt don Chonradh
An méid airgid a cheadódh na hiontaobhaithe dó a infheistiú bhí sé ídithe faoi cheann trí bliana agus raibh tásc ná tuairisc ar a pháirtnéir ··· Tar éis dó amhráin a bhailiú ansin rinne sé freastal ar an Oireachtas agus chuir aithne ar amhránaithe mar Mhairéad Annagáin agus Áine Oisín ··· bhfuair sé riamh an teach cónaithe a gealladh dó ··· bhfuair sé an t-airgead a gealladh dó ón státchiste in 1922 chun a shaothar a fhoilsiú ··· A raibh de cheol Gaelach le fáil le haghaidh cóir, raibh dóthain aon choirme ceoil amháin ann
Deir Breandán Ó hEithir go bhfuil úrscéal Liam Uí Fhlaitheartha The House of Gold, 1929 bunaithe ar eachtraí mhuintir Mhic Dhonnchadha ··· 9 No.1 1985 ar an gcaoi a láimhsíonn an t-úrscéalaí stair chlann Mhic Dhonnchadha
Ba é an cúigiú leanbh é den seachtar buachaillí agus triúr cailíní a bhí ag Máire Dhonnchadha agus Maitiú Ó Duinnín ··· Is geall le clasaiceach An Duinníneach: a shaol, a shaothar agus an ré inar mhair sé, 1958 le Proinsias Ó Conluain agus Donncha Ó Céileachair, hamháin toisc gur léiriú éifeachtach ar bheatha é ach toisc freisin gur cheann de na pearsantachtaí ba spéisiúla dá bhfuair bás sa chéad seo ba ea an Duinníneach ··· Sa tréimhse 1900–09 foilsíodh tuairim 30 leabhar dá chuid: úrscéal; drámaí; eagráin de shaothar fileata Uí Rathaille, Eoghain Rua Uí Shúilleabháin, Thaidhg Ghaelaigh Uí Shúilleabháin, Mhic Dhomhnaill, Uí Dhonnchadha an Ghleanna, Fheirtéir, fhilí na Máighe; imleabhair a dó agus a trí den Foras feasa ar Éirinn; Foclóir Gaedhilge agus Béarla i 1904; saothar ilghnéitheach ··· Murach é, móide go bhféadfaí tabhairt faoin teanga a theagasc ná a úsáid i gcúrsaí oideachais ná i ngnótha riaracháin le leathchéad bliain anuas ··· San aighneas idir an Cliarlathas agus an Conradh i dtaobh an Ghaeilge bheith ina hábhar éigeantach do mháithreánach Ollscoil na hÉireann raibh sé sásta aontú le formhór na gConraitheoirí agus is dá dheascasan a bhí easaontas i measc na gCéitinneach
raibh ach fíorbheagán státseirbhíseach Protastúnacha ina mbaill aitheanta de Chonradh na Gaeilge ··· Ba í Lil Nic Dhonnchadha, duine de na mná ba mhó le rá i ngluaiseacht na teanga ó 1916 i leith, an iníon ab óige aige
Deir Aisling Dhonnchadha gur ag soláthar samplaí a bhí sé sna hiarrachtaí tosaigh seo (An gearrscéal sa Ghaeilge 1898-1940, 1981): ‘Bhí bearna á líonadh aige ··· hionadh gur geall le leabharlann bheag ar foilsíodh ina thaobh ó 1917 i leith ··· aon áibhéil é saothar Choiste na gClónna a áireamh ar mhóréachtaí cine Gael’ (Williams agus Mhuiríosa, Traidisiún liteartha na nGael, 1979)
Nuair a d’éag sé raibh le rá ag An Claidheamh Soluis ach gurbh é Ollamh na Gaeilge i gColáiste na Tríonóide é agus go mba as Béarra dó ··· raibh dada ina thaobh i bpáipéir Chiarraí ··· mór a mheabhrú nár phost lánaimseartha an ollúnacht agus go raibh gnó sagairt á dhéanamh aige i Ráth Cuair ar feadh an ama ··· Rinne Lil Nic Dhonnchadha tagairtí dó sa chomhrá a bhí aici le Risteárd Ó Glaisne (Feasta, Meitheamh 1989): ‘“ministir eile, Séamus Ó Murchadha, a bhí ina ollamh Gaeilge ··· thaitníodh aon leis-sean ach Scéalta ó Chéitinn nó Eachtra Lomnachtáin
In Eanáir 1916 bhunaigh sé féin, Risteárd Ó Maolchatha agus Lil Nic Dhonnchadha craobh den Chonradh i mBinn Éadair
Tá Brighid Dhonnchadha luaite mar chomhúdar sa chéad imleabhar (1938) ··· raibh siad ann i 1901 agus bhí siad imithe as faoi 1911 ··· Ach dhearna mé sin óir feictear dom gur fearr imleabhar nua a chur le chéile amach anseo a mbeidh cuntas ann faoin méid a foilsíodh ó 1936 mar aon le haguisín do na trí himleabhra’ ··· Deir sé sa réamhrá: ‘ raibh sé i gceist nuair a thosuigh mé ar an obair seo caighdeán oifigiúil a bheith ann do leitriú na Gaeilge agus, dá bhrígh sin chlaoidh mé leis an leitriú atá i bhFoclóir Uí Dhuinnín óir is é seo an leitriú ar baineadh feidhm as i bhfurmhór na leabhar a foilsíodh le céad bliain anuas’
Deirtear gurbh é a tháinig i ndiaidh Thomáis Mhic Dhonnchadha mar rúnaí ar Chraobh Chill Chainnigh; is i 1908 a d’aistrigh seisean go Baile Átha Cliath
Tá tagairtí moltacha do Clann na gCnoc ag Aisling Dhonnchadha in An gearrscéal sa Ghaeilge 1898-1940, 1981 ··· Ba iad Micheál Ó Domhnaill ó Dhrom an Bhaile, Abhainn an Scáil, agus a bhean Johanna Bhrosnáin ón Min Ard, Lios Póil, a thuismitheoirí ··· raibh Maoghnas sa teach ceachtar den dá oíche ··· Toradh ar an léann sagartúil agus ar na tamaill a chaith sé thar lear, foláir, is ea cuid de na bunleabhair agus na haistriúcháin a scríobh sé; deirtear go raibh seacht dteanga aige ··· Dar le taifead an phósta gurbh é a athair Michael O’Donnell, ‘merchant’, agus gurbh é Timothy O’Donnell (a dheartháir foláir) a sheas leis
In Fé bhrat an Chonnartha, 1944 deir Peadar Ó hAnnracháin [B1]: ‘Lasmuigh de mhuintir Dhonnchadha ó Charraig na bhFear, dóigh liom go dtug aon líon tí eile sa tír oiread cúnaimh chun neart a chur in athbheochain na Gaeilge agus a thug muintir Uí Fhoghludha ó Chill Ia ... ··· raibh sí ag Kate (18) [sic] ná ag Gobnait (15) ··· Agus ró-annamh a chuireann sé a pheann ag obair chun lucht cáinte na Gaeilge a chur ina gcónaí’ ··· Máire Smartt ab ainm dá bhean agus bhí mac agus beirt iníonacha acu
Bhí seisean síolraithe go díreach ó athair Aogáin Uí Rathaille, file, agus deartháir leis ba ea Tomás, athair Thomáis Uí Rathile[B2] agus Shisile Rathaille[B2] ··· Phósfadh duine dá dheirfiúracha David Humphreys agus sa teaghlach acusan bhí Dick Humphreys agus a dheirfúr Síle Uí Dhonnchadha ··· Thaistil sé go Meiriceá le William Bulfin [q.v.] chun airgead a bhailiú don pháipéar ach rómhaith a d’éirigh leo
Tá an tagairt seo ag Eibhlín Dhonnchadha in Tomás Ó Conchubhair agus a chuid filidheachta, 1953: ‘Timpeall leathmhíle slí ó 12 Duke Street, Piccadilly, bhí cónaí ar tháilliúir eile a chuaigh anonn go Sasana le linn Thomáis agus a bhí ag gabháil dá cheird thall—Andrew Bugley, cliamhain Bhriain Merriman, a chónaigh ag 6 Denzelle Street, Clare Market.’ Tá aiste ag Séamas de Barra
Fág Thomas Moore as an áireamh, is beag má bhí aon fhile a ndeachaigh a chuid amhrán chomh mór céanna sin i gcion ar a phobal, ag cuimhneamh dúinn go háirithe ar ‘Eanach Dhúin’, ‘Anois teacht an earraigh’, ‘Máire Eidhin’, ‘Neansaí Walsh’, ‘Peigí Mitchell’, ‘Brídín Bhéasaí’ ‘Máire Staunton’ ··· ,1996 in eagar ag Máirín Dhonnchadha) ··· heol dúinn i dtaobh na mná a phós sé, má phós, ach gur Siobhán a bhí uirthi agus gur rugadh mac agus iníon dóibh
Tá a dhéantús filíochta in eagar maille le cuntas ar a bheatha ag Eibhlín Dhonnchadha in Tomás Ó Conchubhair agus a chuid filidheachta, 1953 ··· Nuair a bhí fiosraithe á ndéanamh ag Eibhlín Dhonnchadha sa cheantar sin raibh aon duine de mhuintir Chonchubhair ann agus níor mhair aon chuimhne ar Thomás ná a chuid filíochta
Agus é ag cur ina n-aghaidhsean a d’achtódh orainn glacadh leis gur tháinig deireadh le traidisiún na litríochta le bás Aogáin Uí Rathaille scríobh Breandán Ó Buachalla in Nua-léamha (1996) in eagar ag Máirín Dhonnchadha (‘Canóin na Creille: an file ar leaba a bháis’): ‘Ach tuigtear dúinn freisin nach as traidisiún liteartha a bhí ag fáil bháis a fáisceadh Cúirt an Mheon-Oíche, Caoineadh Airt Uí Laoghaire, nó Cín lae Amhlaoibh Uí Shúilleabháin ··· In 1800 phós sé Máire Uí Chrualaoich ( Leidhin) agus rugadh cúigear mac agus beirt iníonacha dóibh ··· File é nár tugadh aitheantas a ndóthain dá dhánta; áiríonn Domhnall Ó Corcora[B5] mar mhionfhile féin é in The hidden Ireland (1924): dúirt sé go raibh a chuid véarsaíochta bocht tanaí ··· léir dom go bhfuil aon easpa cumais, talainn nó ceardaíochta ar Mhícheál Óg Ó Longáin, mar shampla.’ In Eighteenth-century Ireland, 2000 tá léirmheas ag Máirín Nic Eoin ar The scribe in eighteenth- and nineteenth-century Ireland: motivations and milieu (2000) le Meidhbhín Úrdail (Nodus Publikationen in Münster a d’fhoilsigh) agus deir sí: ‘This book is a meticulously researched study of the work of four generations of Ó Longáin scribes ... ··· heol cérbh í a bheansan agus raibh de chlann acu ach Mícheál Óg
Tar éis dó labhairt le seandaoine i gCo, an Chláir tuairim 1830, agus cóip á déanamh aige den dán ‘A Sheárlais Óig, A Ghrádh Uí Dhonnchadha’, dúirt Eoghan Caomhánach[B6] nach raibh léamh ná scríobh aige ··· Pósadh Máire Bhán, iníon Shéarlais Mhic Dhomhnaill, ar Mhuircheartach Mac Mathúna tar éis dóibh ealú ··· Bhí Máire ina crann taca ag filí an Chláir ··· foláir nó bhí caidreamh aige le Séamas Mac Consaidín [q.v ··· Bhí páirt mhór ag Bíochunta an Chláir sa bhua a rug an Fhrainc ag Fontenoy i 1745 agus tamall ina dhiaidh sin ghabh Séarlas Stíobhart Carlisle, rud a luann an file; hionadh an aisling seo a bheith lán dóchais agus go ndéarfadh de hÓra amach óna chroí ‘Tiocfaidh Clare i réim arís’ agus go mbeadh sé ag súil go bhfeicfeadh sé ‘méirligh an Bhéarla bhinn ar thaobh na gaoithe ag teacht don drochshíon’
Deir Williams agus Mhuiríosa in Traidisiún litheartha na nGael (1979): ‘Tá roinnt dréachtaí eile curtha síos di freisin, ach seasann a cáil ar an sraith agallamh idir í féin agus Peadar Ó Doirnín.’ Tá cur síos níos mine uirthi agus ar a cuid filíochta in Field Day Anthology of Irish Writing IV, 2002 sa chaibidil (‘Courts and Coteries II’) in eagar ag Máirín Dhonnchadha ··· Tá an t-alt ‘Pádraig Mac a Liondain: bard a bhí i stát ins an chrích seo’ le Meidhbhín Úrdail in Súgáin an dúchais .. ··· Deirtear de ghnáth gurbh iníon lenár bhfile Máire nó Mailligh, bean a raibh cáil na filíochta uirthi in ndeisceart Uladh
In Field Day Anthology of Irish Writing IV (2002), sa chaibidil ‘Courts and Coteries II’ in eagar ag Máirín Dhonnchadha, deir Pádraig A ··· Deir sé i mbrollach an leabhair: ‘ beathaisnéis é seo... ··· raibh an saol go maith in Éirinn ó 1739 go 1741: drochaimsir bliain amháin, barraí á loisceadh ag triomach bliain eile, gorta
Tá gearrchuntas ag an údar céanna in Nua-Léamha: gnéithe de Chultúr, Stair agus Polaitíocht na hÉireann c.1600–c.1900, 1996 in eagar ag Máirín Dhonnchadha (‘“Aimsir an Chogaidh Chreidmhigh” ··· Lua ar an mórchlaochlú seo dhéanann Mac Fhirbhisigh, é i dteach an choláiste in Eaglais San Niocláis cuid mhaith den tréimhse sin, 1649–50 go háirithe, ag gabháil do Leabhar Mór na nGenealach ··· Sa cholafon deir sé: ‘Dá dtugadh an treas dá aire, mar atá simplíocht nó bacaí na Gaeilge a chuireas orthu seo: trí ghainne na Gaeilge tig sin, ach trí easpa a heolais ar chách, ionnas gurb usa leo focail choimhthíocha a thuiscint ná focail fhíora na Gaeilge’ (litriú na haimsire seo ag na húdair); mná rialta an oird, ar de bhunadh sean-Ghall a mbunáite, atá i gceist aige le ‘cách’, foláir
Cé nach mbreathnódh éinne ar Bheatha Aodha Ruaidh mar shampla foirfe críochnúil den bheathaisnéis, níl aon amhras ach gur ceannródaí diongbháilte sa chineál seo cumadóireachta é Lughaidh Ó Cléirigh, gradam atá tuillte aige go háirithe i ngeall ar a spéis sa chúisiúlacht agus i gcarachtar an duine aonair, gnéithe den suíomh daonna a forbraíodh le linn an Renaissance.’ Sa chaibidil ‘Creideamh agus Athartha’ in Nua-Léamha ..., 1996 in eagar ag Máirín Dhonnchadha, deir Mac Craith gur sa Bheatha a nascadh athartha agus creideamh den chéad uair i dtéacs Gaeilge ··· nach iontach, glacann Ó Cléirigh agus Ó Bruaideadha araon..
, 1949): ‘The marriage of Máire Dhuibh, Máire Dhonnchadha Dhuibh, to Donal O’Connell brought increased idealism into the family ··· From her the Liberator, her grandson, inherited much of his intellect and power of speech.’ Dar le nóta ag an Ollamh Maurice O’Connell, eagarthóir litreacha Dhónaill Uí Chonaill, gur rugadh Máire Dhuibh tuairim 1702, gur phós sí i 1718 agus gur éag sí i 1795 ··· In Dánta Shéafraidh Uí Dhonnchadha an Ghleanna, maille le beatha an fhile is foclóir, 1902 tá an beagán dá bhfuil againn dá dhánta in eagar ag Pádraig Ó Duinnín[B3] ··· Bhí ainm na féile air agus scríobh Maoldomhnaigh Ó Muirgheasáin, Albanach, dán ar a chuairt ar Ghleann Fleisce tuairim 1642; sa dán sin tugann sé ‘mac Eibhilín’ ar Shéafraidh agus is dóigh gurbh í Eibhilín Chrualaoich a mháthair ··· Tá véarsaí as dán eile ar fhéile Uí Dhonnchadha i gcló ag Pádraig A
Tá sé curtha i Mainistir Bhaile an Dúin, in aice le huaigh Thoirdhealbhaigh Mhic Dhonnchadha[q.v.]
Ba leasdeartháir do mháthair Mháirtín Mhic Dhonnchadha é agus scríobh Máirtín nóta faoina bheatha agus, in éineacht le Seán Ó Morónaigh, chuir eagar ar a shaothar in Eachtraí Mhuintir Tam, 1988
In Field Day anthology of Irish Writing IV (2002), sa chaibidil (‘Courts and Coteries II’) in eagar ag Máirín Dhonnchadha, deirtear i dtaobh an dáin ‘Ó thugas mo ghrá dhuit, mo lámh is mo ghealladh’ gurbh í a bhean Úna Bhroin a chum é ach go leagtar ar Winifred [Úna]de Nógla freisin é ··· Tá cuntais air: ag Nessa Shéaghdha in Eighteenth-Century Ireland, 1989 (‘Irish Scholars and Scribes in Eighteenth-century Ireland’); ag Cathal Ó Háinle in Éire-Ireland, geimhreadh 1986 (‘Neighbours in Eighteenth-century Dublin: Jonathan Swift and Seán Ó Neachtain’); ag May H ··· Tá dosaen dá dhánta curtha in eagar ag Úna Fhaircheallaigh[B1] in Filidheacht Sheagháin Uí Neachtain.. ··· Phós sé Úna Bhroin a raibh gaol aici, dhealródh sé, le hArdeaspag Bhaile Átha Cliath, Edmond Byrne ··· Úna de Nógla in Éigse XXXV, 2005) gur dá bhean Úna Bhroin a chum Tadhg ‘Rachainn fón gcoill leat, a mhaighdean na n-órfholt’ agus nár phós sé Úna de Nógla
mór a rá gur beag eile file a bhfuil eolas ag an bpobal ar an oiread céanna dá dhánta: ‘Is fada liom oiche fhírfhliuch’, ‘Vailintín Brún’, ‘Cabhair ghoirfead’, ‘Gile na Gile’, ‘Mac an Cheannaí’, ‘Créachta Crích Fódla’, ‘Maidean sul smaoin Titan a chosa do luadhail’, ‘Inis fá réim’, ‘An File i gCaisleán an Tóchair’; níl ansin ach na dánta atá ag Pádraig Ó Canainn [B5] in Filidheacht na nGaedheal, [1940], an díolaim is mó san fhichiú haois a chuaigh i gcion ar lucht foghlamtha na teanga sna meánscoileanna ··· Gheofar cuntais ann: ar mhodh eagarthóireachta agus ar mheon Phádraig Uí Dhuinnín[B3] maidir le heagráin 1900 agus 1911; ar ar cuireadh leis an gcéad eagrán in 1911 agus ar baineadh de; ar rannpháirtíocht Thaidhg Uí Dhonnchadha[B1] in eagarthóireacht 1911 ··· (1996): ‘Mionsliocht gan tábhacht, gan áireamh a bhí sna Rathailligh riamh, is cosúil; dream nach bhfuil lua ná trácht orthu sna ginealaigh ná sna hannála, cine nárbh fhiú riamh leis an aos léinn a mbunús, a seanchas, ná a gcraobha coibhneasa a chur ar fáil.’ Is iad muintir a mháthar a bhí i gceist ag Aogán, foláir, agus é ag tagairt do Chárthaigh mar ‘Na flatha fá raibh mo shean roimh éag do Chríost’ ··· raibh ann anois ach duine den chosmhuintir, é dealbh ‘ar easpa bróg’, duine gan talamh gan mhaoin gan stádas ··· Cé nach raibh locht ar an bhfear nua seo mar thiarna talún, agus cé gur Sheacaibíteach é, raibh Gaeilge aige agus raibh in Aogán ina shúilesean ach tionónta bocht ag iarraidh déirce
Bhí conaí air féin agus a bhean Máire ( Mhaidín) ag ‘An Eala’, Gleann Maghair, Co ··· Luíonn sé le réasún go suíofadh scéal Niocláis go compórdach agus é meascaithe tré scéal na bhfear seo mar gur de lucht an tseanchais an t-údar féin.’ Agus deir Nioclás Mac Craith sa chuntas iarbháis úd: ‘Nuair a bhí Ar Bóthar Dom á chur amach, thriall mé féin agus an Dr Aoibheann [Nic Dhonnchadha] ar Roinn an Bhéaloidis do scrúdú a chuid saothair
Tá cuntas ar an scoláire seo ag Aoibheann Nic Dhonnchadha in An Linn Bhuí: Iris Ghaeltacht na nDéise 2, 1998 (‘Risteard Breasalach Breatnach 1914-1992’) ··· Feirmeoir a athair Michéal ar bhaintreach fir le hiníon amháin é nuair a phós sé Eilís Bhreasail, Déiseach ··· Deir Nic Dhonnchadha ‘gur dá sloinne an Breasalach a thaithigh sé ina chomhainm’ ··· ‘Deir Tomás, a dheartháir, ná raibh ach feirm ná raibh rómhór ag a mhuintir, ach gur bean tíosach ab ea a mháthair—bean dearthúil a bhfuil cuimhne fós ar a flaithiúlacht leis na boicht—agus go raibh gamhain beathuithe i gcóir don mhargadh aici nuair a bhí na costaisí beaga breise a bhain le fear óg a chuir chun na hiolscoile ag glaoch orthu’ (Nic Dhonnchadha) ··· Deir Nic Dhonnchadha: ‘Níor bheag mar ghaisce a dhein Risteard á dtabhairt os comhair an phobail