Aimsíodh breis is 50 alt. Níl á liostú anseo ach an 30 ceann is fearr a fhreagraíonn do d'iarratas.
Bhaile Átha Cliath, seoladh Dhomhnaill ag an am agus ‘medical’ an cur síos atá ar a shlí bheatha sa teastas ··· Bhí siad pósta le 11 bliana agus den cheathrar leanaí a rugadh dóibh bhí triúr beo ach raibh ach beirt díobh sa teach—Joseph (10) agus Eileen (3) ··· D’inis seisean do Risteárd Ó Glaisne go nglacadh an dochtúir agus a athair comhairle le chéile i dtaobh nithe a bhíodh á scríobh acu agus go raibh an dochtúir ar na daoine a chleachtadh an ‘Litriú Simplí’ ··· Tá a bhfuil ag an Mathúnach i dtaobh athair Dhomhnaill ag teacht leis an eolas atá tugtha thuas ach tugann sé cuid mhaith eolais breise ··· De bhrí go raibh triúr Mathúnach darb ainm Thomas agus gur shiopadóirí i gCearnóg an Mhargaidh, Cill Rois, iad go léir, agus gurbh é athair Dhomhnaill duine díobh agus gur leasdeartháir dó duine eile den triúr, b’éigean do Chris an cuardach a shuimiú mar seo: ‘I had passed through an O’Mahony Cloud of Unknowing and finally reached the clear light of day, or understanding’
hé amháin go raibh cur amach thar an gcoitiantacht aige ar bhéaloideas agus ar sheanchas stairiúil na gceanntar mágcuaird, fé mar fhoghluim sé ós na seandaoine iad, ach bhí eolas cruinn aige ina dteannta san ar na nithe a bhí le fáil i seana-láimscríbhinní agus i leabhraibh ··· Feirmeoir ba ea a athair Conchubhar agus ba í Siobhán Chonchubhair ó Imleach, paróiste na Priaireachta, a mháthair ··· Scríobh sé Seanchas na Deasmumhan, 1940; Beatha Dhomhnaill Uí Chonaill, 1936; agus, in Béaloideas 15, 1945 (1946), ‘Seanchas Bhordóinín’
Ainneoin go raibh sé glúin níos óige ná iad, bhí aithne mhaith aige ar na scríbhneoirí iomráiteacha Séamus agus Seosamh Mac Grianna, clann Fheidhlimí (Dhomhnaill Phroinsias) Mhic Grianna, agus go háirithe ar Sheán Bhán, an mac ab óige sa teaghlach ··· Seachtar de theaghlach ar fad a bhí ag John agus Gracie: Gráinne, Maighréad, Eilín, Síle, Méabh, Máire agus Róisín ··· Mura mbeadh an seasamh docht a rinne muintir an bhaile bheadh scoil mhaith i Rann na Feirste anois a bhfuil suas le ceithre scór ag freastal uirthi ··· Mar a scríobh a sheanchara Pádraig Ó Baoighill faoi i ndiaidh a bháis, bhí: …aithne leitheadach air, hamháin ar fud Chúige Uladh ach ar fud na hÉireann ··· I measc go leor nithe eile, cuimhníonn John ar chuideachta na n-údar Ultach Séamus Ó Grianna, Seán Mac Maoláin agus ‘Fionn Mac Cumhaill’ agus iad ag ól i dteach tábhairne The Cat and Cage ar Bhóthar Dhroim Conrach, Baile Átha Cliath
Iníon deirféar leis í an file Nuala Dhomhnaill ··· B’fhile agus scoláire é, a bhí ina eagarthóir ar feadh breis agus daichead bliain ar Léachtaí Cholm Chille agus Irisleabhar Mhá Nuad mar aon le hirisí agus leabhair eile, ach thar aon eile is é An Bíobla Naofa (1981), a raibh Pádraig mar eagarthóir air agus mar aistritheoir ar chuid mhór de, a bhuanaíonn a chuimhne ··· Sa Phaideac, Baile Móir, buailte ar Bhaile an Ghóilín, taobh thiar den Daingean, a rugadh Pádraig Ó Fiannachta, ar an 15 Feabhra 1927, an ceathrú duine d’ochtar clainne a bhí ar Sheán Ó Fiannachta agus Nóra ‘Nean’ Uallacháin ó Leataoibh Meánach, i bparóiste an Fheirtéaraigh ··· Blianta ina dhiaidh sin, labhair sé le Risteárd Ó Glaisne faoi Dhonnchadh Ó Floinn: ‘Seachas m’athair agus mo mháthair, m’athair críonna agus mo mháthair críonna, raibh aon duine riamh a chuaigh i bhfeidhm orm mar a chuaigh an tAthair Donnchadh ··· D’oscail sé m’aigne agus d’fháisc nithe as díreach dál Socrates agus a dhalta.’ In 1948, chun an Bhreatnais a fhoghlaim, chuaigh sé ag obair ar fheirm agus ag déanamh obair pharóiste sa Bhreatain Bheag
Bhunaigh Aodh agus beirt ghiotáraithe, a dheirfiúr Nora Dhomhnaill agus Dominic Ó Longáin, a bhí ag obair leis sa Bhanc Ceannais, an grúpa ceoil Na hUaisle in 1970 ··· In 1971 phós sé Mairéad Chinnéide ó Chiarraí agus bhí beirt chlainne acu, Nóirín agus Niall ··· Nuair a comóradh leathchéad bliain Aisteoirí Bulfin ar eagrán Mhárta 2017 de Comhar, grianghraf d’Aodh a bhí ar an gclúdach, agus in alt ag Mícheál Ó Gruagáin, duine de bhunaitheoirí an chompántais, tugadh aitheantas ar leith d’Aodh: bheadh Aisteoirí Bulfin in ann drámaíocht den chéad scoth agus saibhreas clár drámaíochta a bhaint amach murach go raibh an t-ádh dearg linn go raibh beirt de na drámadóirí Gaeilge is cumasaí sásta a saothar a roinnt go fial linn – Pádraig Ó Giollagáin ar feadh 30 bliain ó 1973 agus Aodh Ó Domhnaill go dtí an lá atá inniu ann ··· In alt ar Comhar, Bealtaine 2018, luaigh Fidelma Ghallchobhair an éagsúlacht a bhain le saothar Aodha: .. ··· Bhí cuntas iarbháis ar Tuairisc.ie, ‘An Scríbhneoir ildánach: Aodh Ó Domhnaill ar shlí na fírinne’, 25 Eanáir 2018, agus foilsíodh ‘Aodh Ó Domhnaill agus a Oidhreacht Drámaíochta’, aiste chuimsitheach le Fidelma Ghallchobhair, ar Comhar, Bealtaine 2018
I measc na bhfonnadóirí agus na gceoltóirí aitheanta a bhí páirteach, bhí Seán Garvey, Mairéad Bn Mhic Dhonncha, Treasa Cheannabháin, Róisín Elsafty, Pádraig Ó Cearbhaill, Peadar Ó Ceannabháin, Saileog Cheannabháin, Tadhg Mac Dhonnagáin, Fionnuala Ó Siochrú, Rónán Ó Snodaigh, Brian Ó Domhnaill, Áine Dhroighneáin, Toner Quinn, Máire Breatnach, Marcus Mac Conghail agus go leor eile ··· I measc na bhfilí a léigh ag ócáidí agus ag féilte filíochta a reáchtáil an Béal Binn i mBré sna blianta sin, bhí Biddy Jenkinson, Joe Steve Ó Neachtain, Liam Ó Muirthile, Marcus Mac Conghail, Nuala Dhomhnaill, Peter Donnelly (The Racker), Gabriel Rosenstock, Cathal Ó Searcaigh, Michael Davitt, Tadhg Mac Dhonnagáin, Áine Ghlinn agus Louis de Paor ··· In 2004, foilsíodh léirmheas Nuala ar Cead aighnis, cnuasach filíochta le Nuala Dhomhnaill, in Poetry Ireland Review ··· Bronnadh Gradam an Bhéil Bhinn ar Mháire Mhurchú agus Diarmuid Breathnach in 2004 faoin oibre éachtach a rinne siad ar an tsraith Beathaisnéis, agus ar an bhfile Biddy Jenkinson in 2006 as a saothar filíochta agus as an tacaíocht a thug sí don Bhéal Binn ó bunaíodh é ··· Bhaile Átha Cliath, a rugadh Nuala Nic Con Iomaire, an dara duine clainne ag Liam Mac Con Iomaire as Casla, Conamara, ó dhúchas agus a bhean, Bairbre Chearbhaill as Cluainín, Co
Bhain Énrí Ó Muirgheasa feidhm as dhá lámhscríbhinn leis an Phronntach agus é ag cur eagair ar an scéal ‘Ceithearnach Uí Dhomhnaill’ agus chuir sé sonrú sa difear idir an caighdeán peannaireachta sa bheirt mar a deir sé sa réamhrá: The writing in my MS
Ghlac Maighread agus Tríona Dhomhnaill páirt ann chomh maith le mórán ceoltóirí aonair agus grúpaí aitheanta eile ··· Is aint léi an craoltóir agus an t-éiceolaí cáiliúil Éanna Lamhna, deirfiúr dá máthair
D’éag Ruairí sa Róimh 12 Lúnasa 1608 agus cuireadh an iníon, Mary Stuart Dhomhnaill, faoi choimirce an Rí ··· Tá cuntas ar an bhfile seo agus an dán a deirtear a chum sí, ‘A Mhacaoimh dhealbhas an dán’, in Field Day Anthology of Irish Writing IV, 2002 sa chaibidil (‘Courts and Coteries II’) in eagar ag Máirín Dhonnchadha ··· Is é an cheathrú dheiridh sa dán aici: ‘Mo shloinneadh chluinfe cách / uaimse go dtile an lá inné; / atá mh’ainm, cibé lerb áil, / ar mhnaoi de mhnáibh fhlaithis Dé.’ Deir Tomás Ó Fiaich[q.v.] in Léachtaí Cholm Cille II, 1971 (‘Republicanism and Separatism’) gurb é atá sa dán freagra ar dhán a scríobh Cúchonnacht Ó Cléirigh, ‘Neimhthinn an galar é an grádh’, atá in eagar ag T.F
Ba é Féilimí Dhónaill Phroinsiais a hathair agus ba í Máire Shéamuisín Dhomhnaill [B1] a máthair
Mac ba ea é le Frainc Dhónaill Phroinsiais Mac Grianna agus Róise Dhufaigh (Róise Pheadair Eoin) ··· Ó 1931 go 1955 bhí cónaí ar an teaghlach ag 31 Bóthar Eglinton, Domhnach Broc, Baile Átha Cliath, de réir eolaire Thom, agus sa leabhar sin cuirtear MA agus BL le hainm Dhomhnaill ··· léir aon nóta a bheith in Donegal Democrat
Is faoin ainm Eóin Ó Riain a chuir sé eagar ar Réim Ríoghraidhe na hÉireann: ó aimsir Néill Noíghiallaigh go dtí Maelsechnaill mhic Dhomhnaill, .i ··· aois an Tighearna, 379-1022; maille le na rígthibh go bhfreasabhra ó bhás Mhaelshechnaill Mhic Dhomhnaill go gabháltas gall .i
raibh fagtha in 1947 sa Mhainistir ach beagán aisteoirí a raibh líofacht Ghaeilge acu, daoine mar Mhícheál Ó Briain, Bríd Loingsigh agus Máire Dhomhnaill ··· In Independent na Breataine 31 Bealtaine 2011 tá cuntas eolach air ag a chara Ulick O’Connor, ach dhéanann seisean tagairt ar bith don Ghaeilge i saol agus i saothar Mhic Anna ··· Ba í Caitlín Bhroin ó Lú, sráidbhaile in aice le Dún Dealgan, a mháthair agus ba é Patrick McCann, arbh as Baile an Iúir, Bealach Cláir, Co ··· Cuimhnítear gurbh é a stiúir dráma cáiliúil sin Mhairéad Ghráda, An Triail, in 1964, léiriú a raibh Caitlín Maude, agus ar ball Fionnuala Fhlannagáin, sa phríomhpháirt ann ··· There is no hitch, no confusion; and when he is called to show a block of tenements on fire with a mother rushing in to rescue her baby, he does it as if it were the easiest thing in the world ( Chinnéide 2008) Ba é Mac Anna a stiúir dráma deiridh Ghráda in Amharclann na Péacóige, Breithiúnas (10 Deireadh Fómhair 1968)
Ón uair a chonaic sé léiriú de ‘Oíche mhaith agat, a Mhic Uí Dhomhnaill’ ag Aisteoirí Ghaoth Dobhair in aois a sheacht mbliana dó ba mhór a spéis i gcúrsaí amharclainne (‘An mhuintir seo againne,’ Scéala Éireann, 27 Feabhra 1960) agus is insuime, agus gan ach an scór bliain aige, agus é go fóill i gColáiste Phádraig, gur stáitsíodh dráma leis, ‘Clocha na Coighcríche’, in Amharclann na Péacóige i rith Oireachtas na Gaeilge (15 Deireadh Fómhair 1950 ar aghaidh) ··· Stáisiún é ina raibh neadaithe an tráth úd líon mór cainteoirí Gaeilge – scríbhneoirí, craoltóirí, ceoltóirí, aisteoirí: Micheál Ó hAodha (1918–98), Roibeard Ó Faracháin, Francis McManus (1909–65), Seán Mac Réamoinn, Proinsias Ó Conluain, Séamus Breathnach, Pádraic Ó Raghallaigh, Niall Tóibín, Gerard Victory, Neasa Annracháin, Fachtna Ó hAnnracháin ··· raibh, dar le Brian, agus é ag comhrá le húdair na Beathaisnéise, ach an dea-fhocal acu ina thaobh ··· In alt in Scéala Éireann 12 Aibreán 1973 tá an tagairt seo ag Nollaig Ó Gadhra d’Aindreas: ‘ amháin gur fathach chun oibre an fear seo… Duine é a thuigeann cúrsaí craolta go smior agus a chreideann ina cheird.’ D’fhill Aindreas ar theilifís RTÉ i gceann na dtrí bliana agus ceapadh é ar ball ina Leas-Stiúrthóir uirthi ··· Bhí sé pósta ar Mháire Hastings, aisteoir aitheanta ó Mhaigh Eo, agus rugadh mac, Aindreas, agus beirt iníonacha, Bríd agus Clíona, dóibh
Is léir ar thagairtí san eagrán sin de Innti go raibh eolas maith aige ar shaothar filí mar Liam Ó Muirthile, Micheal Davitt [q.v.], Nuala Dhomhnaill, Seán Hutton, Liam Prút agus Ciarán Ó Coigligh ··· Níl d’aistriúcháin eile ar dhánta filí Gaeilge ó 1940 ar aghaidh ann ach ar shaothar le: Máirtín Ó Direáin [q.v.], Sean Ó Ríordáin [q.v.], Máire Mhac an tSaoi, Nuala Dhómhnaill agus Cathal Ó Searcaigh
Bhí ainm Dhomhnaill in airde i measc scoláirí cáiliúla béaloidis na hÉireann sna 1930idí agus sna 1940idí
San fhógra báis in The Irish Times 30 Márta 2013 cuireadh síos ar Dhomhnall Ó Lubhlaí mar ‘Gaeilgeoir, múinteoir, oideachasóir, údar, Poblachtach.’ Os a choinne sin, dócha go bhféadfaí an t-ainm Domhnall Ó Lubhlaí a lua gan cuimhneamh ar scannal na péidifilia ··· de thaisme atá débhríocht mhór sa méid a dúradh faoi Dhomhnall Ó Lubhlaí in eagarfhocal Cuisle (Deireadh Fómhair 1998): ‘Níl aon fhear beo i saol na Gaeilge is mó a chuaigh i gcion ar aos óg na tíre le daichead éigin bliain.’ Is i Nua-Eabhrac a rugadh Domhnall Ó Lubhlaí ar 26 Aibreán 1930 ··· raibh sé i bhfad ina uachtarán ar an Chomhdháil gur cuireadh i bPríosún Luimnigh é ag tús 1977 tar éis dó diúltú ticéad páirceála a dhíol as siocair an ticéad a bheith i mBéarla ··· le hoideachas amháin a bhí Ó Lubhlaí ag plé ach le polaitíocht ··· Nuair a chuala bean chéile Uí Lubhlaí, Caitlín, seo scar sí uaidh (Caitlín Dhonnchadha ó cheart, as Cois Fharraige, Conamara, a bhásaigh in 2003)
Is léir ar Dhaonáireamh 1901 gur Máire a bhí ar a mháthair ··· ‘I scoil bhíde dhó ar dtúis ach faoi scáth bhíde a bhíodh an t-oide bocht ach i mBólainn sa tsamhradh agus i dtithe cónaithe sa gheimhreadh’ ··· fíor nár foilsíodh iarracht Uí Dhubhghaill ··· Tá an abairt bharrúil seo faoi leabhar Dhomhnaill ag Philip O’Leary in The prose literature of the Gaelic Revival 1881-1921, 1994: ‘Among the more interesting “customary concerns and pleasures” discussed therein are the killing of a horse by a downed wire, the suffragist movement, and a particularly scandalous local divorce trial’ ··· Scríobh an t-eagarthóir Seosamh Laoide [B1] alt in An Claidheamh Soluis 25 Márta 1916 i dtaobh an leabhair: ‘Very little time, unfortunately, was available for investigating the interesting and peculiar words, most, if not all, derived from the speech of the oldest generation near Faill Sheamraim and re-investigated , I believe, by the author himself, who, in his great desire to be exact went to the trouble of crossing the ferry and travelling to his homeland in order to answer some of my troublesome queries with the full authority of the sean-ionndúirí.’ Chuaigh sé chun cónaithe lena dheirfiúr Máire Bean Uí Chonaill i Rinn Ard ag am éigin i ndiaidh 1911
Ba é John O’Riordan, a bhí seal ina eagarthóir ar an Kerry Champion agus a chaith seal ina chearrbhach gairmiúil, a athair agus ba í Nóra Dhomhnaill ó Inis i gCorca Dhuibhne a mháthair ··· Tá súil agam nach ndéanfar é a aifirt air thall ach mura mbeadh Doiminic chríochnóinnse choíche Óige an Dearthár agus is cinnte nach gceadóinn a fhoilsiú mar leabhar
Phós sé an péintéir Úna Nic Dhomhnaill, neacht le Brian Ó hUiginn[B3], ar 10 Iúil 1945 ··· Bhuaigh ‘Oíche Nollag’ (‘Dá mbeadh mileoidian agamsa / bheadh Críost gan cheol anocht’) duais Oireachtais dó in 1948 agus bheadh ar cheann dá dhánta aitheanta ··· áiríodh sé é féin ar lucht athbheochana na Gaeilge ach b’fhearr an deis a bhí ann go bhfoilseofaí a dhéantús Gaeilge ··· Bhí sí gan a bheith ar fónamh le tamall ach raibh aon choinne lena bás ··· raibh Ó Tuairisc féin sásta leis
Tá cur síos ar Phádraig agus a athair ag Nuala Dhomhnaill in Thaitin sé le Peig, 1989
Tá a bhfuil d’eolas i dtaobh an fhile seo cruinnithe ag Colm Beckett agus i gcló in: Fealsúnacht Aodha Mhic Dhomhnaill, An Clóchomhar, 1967, mar a bhfuil eagar curtha aige ar thráchtas fealsúnachta a scríobh an file; agus in Aodh Mac Domhnaill: dánta, An Clóchomhar, 1987 ··· Ba de shliocht Mhic Dhomhnaill Aontroma é ··· Tá sé cinnte go raibh sé ag obair dóibh mar mhúinteoir in 1827, agus arís sna 1820idí agus ina bhlianta deiridh bhí an obair chéanna ar siúl aige, ach cosúil gur thréig sé an eaglais Chaitliceach Rómhánach riamh
D’aistrigh sé go Gaeilge aitheasc Dhomhnaill Uí Chonaill in aghaidh na gcumann rúnda
Best botún in Bibliography of Irish philology nuair a chuir sé an dáta 1834 leis; bhíonn saoi gan locht) ··· Tá cuntas in The Irish Book Lover, Eanáir 1916 ar an dá cheant a cuireadh ar a bhailiúchan, in 1834 agus 1852; i measc na lámhscríbhinní bhí Beatha Aodh Rua Uí Dhomhnaill, Leabhar Fhear Muighe, Leabhar Mhic Phartholáin, Iomarbhágh na bhFileadh
cheileann Breandán Breathnach[q.v.]in Ceol agus Rince na hÉireann, 1989 na lochtanna atá ar a shaothar ceoil: an chinsireacht a rinne sé; an fhaillí a thug sé i dtéacsanna Gaeilge; nár chuir sé an ceol amach díreach mar a chuala sé é ag muintir na tuaithe agus an róbhéim ar thionlacan pianó; agus lochtanna eile ··· Ba é a dhear an túr cruinn ag uaigh Dhomhnaill Uí Chonaill ··· léir go raibh aon naimhde aige, má fhágaimid Betham as an gcuntas
Ach rómhaith a réitigh sé léi seo ach an oiread agus deirtear gur chuir sí an teach agus a raibh ann trí thine lá dá raibh Seán as baile ··· mhaireann ach deich gcinn dá dhánta, agus is aistriúcháin ar shaothar daoine eile trí cinn acu ··· Ba é tuairim Dhomhnaill Uí Chorcora go raibh cuma na fírinne ar an insint seo: ‘And the poem made is just as Irish as Gray’s is English.’ D’aistrigh Thomas Furlong[q.v.] agus Samuel Ferguson go Béarla é
Tá cuntas ag Eilís Dheá in Dál gCais, 1991 (‘Lucht Scríofa Lámhscríbhinní i gContae an Chláir san 18ú hAois’), agus ag Dermot F ··· Tá an aiste ‘Peadar Ó Conaill, Scoláire agus Scríobhaí (1755–1826)’ le hÉilís Dheá i gcló in County Clare Studies: essays in Memory of Gerald O’Connell, Seán Ó Murchadha, Thomas Coffey and Pat Flynn, 2000 in eagar ag Ciarán Ó Murchadha ··· B’fhéidir gur thug muintir Mhic Dhomhnaill, Cill Chaoi, cúnamh airgid dó nó go raibh sé ag múineadh agus ag cóipeáil lámhscríbhinní i rith an taistil ··· Chuaigh a nia, Anthony O’Connell, go Trá Lí agus thaispeáin an foclóir do Dhomhnall Ó Conaill ach bhfuair de fhreagra ón bhfear mór ach gur seanamadán a bhí san uncail, gur cur amú ama a bhí sa saothar ··· In 1819 fritheadh ar bhruach na Sionainne corp Eibhlín Áinle, ‘An Cailín Bán’, a dúnmharaíodh 13/14 Iúil na bliana sin
Deir sé gur chaith an duine deireanach de mhuintir Uí Dhomhnaill in Áth Leacach, bean a bhí ag dul isteach i gclochar tuairim 1900, gur chaith sí cibé lámhscríbhinní Gaeilge a bhí fágtha isteach sa tine
Phós sé Neillí, iníon Dhomhnaill óig Uí Cheallaigh, le linn dó a bheith ag obair i mBaile Thomáis
Murach gur mhúin sé ceol do Mhac Domhnaill móide go dtarlódh Féile na gCláirseoirí i mBéal Feirste ná go mbaileodh Bunting na seanfhoinn ··· Chaith sé dhá bhliain ina oide i dteach Mhichíl Rua Mhic Dhomhnaill i nGleann Aireamh, Co
Bhí aithne ag an Urramach Robert Walsh (History of Dublin, 1815 le Warburton, Whitelaw agus Walsh) air, áfach, agus scríobh seisean gur i gCrois Araild, Baile Átha Cliath, a rugadh é agus cuirtear sin thar amhras sa nóta atá ag Pádraig de Brún agus Máire Herbert in Catalogue of Irish manuscripts in Cambridge libraries (1986): ‘Edward O’Reilly, apothecary, Irish scholar and lexicographer, born at Harold’s Cross, Dublin, on 6 Dec ··· Deirtear ann freisin gur fágadh gan foilsiú foclóir Béarla-Gaeilge, aistriúchán ar Annála Inis Faithlinn agus ar chuid mhaith de Annála Ríoghachta Éireann, agus aistriúchán ar bheatha Aodha Rua Uí Dhomhnaill a raibh an chuid is mó de déanta aige
In 1985, réitigh Máire Shúilleabháin RSCJ eagrán nua ina bhfuil véarsaí breise agus beagán eile eolais ··· Deir Máire Shúilleabháin: ‘I gcoláiste i mBaile Átha Cliath a bhí sé ag an gConallach nuair a buaileadh breoite den chréachtadh [eitinn] é, sa bhliain 1822 is dócha, agus cuireadh go hospidéal an drochghalair é, i Sráid Chorcaí.’ B’fhéidir gur i gcoláiste oiliúna Chumann Phlás Chill Dara a bhí sé; bhí Ó Conaill i bhfabhar scéim an Chumainn sin i dtús báire ··· B’fhéidir a rá gurbh é file oifigiúil Dhomhnaill Uí Chonaill é agus baineann go leor dá dhánta agus den bhéaloideas ina thaobh leis an laoch sin
Pósadh Máire Bhán, iníon Shéarlais Mhic Dhomhnaill, ar Mhuircheartach Mac Mathúna tar éis dóibh ealú ··· Scríobh Brian Mac Cumhghaill cuntas ar a bheatha, ar an mbéaloideas ina thaobh, agus ar a phátrúin, muintir Mhic Dhomhnaill i gCill Chaoi, Co ··· Maidir le muintir Mhic Dhomhnaill, throid cuid díobh in arm Shéamuis II ach d’éirigh leo greim a choimeád ar a dtailte trína ndílseacht do Rí Liam a chur in iúl i ndiaidh an chogaidh ··· Bhí Máire ina crann taca ag filí an Chláir ··· foláir nó bhí caidreamh aige le Séamas Mac Consaidín [q.v
Níor chaith ach dhá bhliain ann agus bhfuair céim ··· De réir iontráil an Dictionary of National Biography raibh teacht isteach aige ón bpost sin ach amháin cibé beagán a thugadh cuairteoirí chun an Mhúsaeim dó ··· Mhichéil Uí Chléirigh[q.v.] a foilsíodh i Lováin in 1643, as Tiomna Nua Uilliam Uí Dhomhnaill[q.v.], as Sean-Tiomna Bhedell[q.v.] agus as Grammatica Latino-Hibernica le Proinsias Ó Maolmhuaidh[q.v.] ··· raibh aon fhonn ar Choláiste Íosa ná ar Leabharlann Bhodley a chuid leabhar agus lámhscríbhinní a cheannach
Breatnach in Éigse XXXI, 1999 (‘An Irish Bollandus: Fr Hugh Ward and the Louvain Hagiographical Enterprise’) thar amhras gurbh Eoghan a bhí ar athair Aoidh Mhic an Bhaird[q.v.] agus gurbh í Máire Chléirigh a mháthair (cáipéis i gcló ag D.J ··· Chuaigh sé ar ais chuig Flóndras an bhliain chéanna sin chun a bheith in éineacht le Róis Dhochartaigh, baintreach Chafairr Uí Dhomhnaill, ach bhfuair sé aon deontas ansin ··· Ach téann sé níos faide ná sin: ‘Má chuireann muid san áireamh gur cumadh na duanta uilig sa chnuasach i ndiaidh na bliana 1600, tá seans ann gur Eoghan Mac Uilliam a chum iad ar fad.’ Pléann sé 13 dán i gcomhthéacs stair na hÉireann agus mhuintir Uí Dhomhnaill ó 1601 amach ··· Uilliam Óg Mac an Bhaird, file oidhreachtúil Uí Dhomhnaill (d’éag 1576), a athair
Ar na dánta is minice a luaitear tá: ‘Uaibhreach mise ar Mhág Uidhir’ nuair a ghabh sé pardún Mhág Uidhir tar éis dó gloine fiona a chaitheamh san aghaidh air le teann stuaice, dán a gcuireann Caball tábhacht leis; ‘Trí Coróna i gcairt Shéamuis’ ag fáiltiú roimh Shéamus I a theacht i gcoróin; ‘Beannacht siar uaim go hÉirinn’ nuair a bhí sé ar deoraíocht in Albain; ‘Truagh liom Máire agus Mairgréag’ ina ndéanann sé oidhe chlann Uí Dhomhnaill a chásamh; ‘Teasta Éire san Easpáinn’, marbhna ar Aodh Rua Ó Domhnaill; ‘Mór an lucht arthraigh Éire’ i ndiaidh Imeacht na nlarlaí; ‘Slán uaim ag oileán Pádraig’ (i gcló ag Shane Leslie in St Patrick’s Purgatory, 1932); ‘Brian Ó Ruairc mo rogha leannán’, a ndeir Knott faoi in Irish Syllabic Poetry; ‘Most inaugural odes run to fifty or sixty stanzas; we are fortunate in having an example complete in three stanzas, illustrating practically all the characteristic features of this species of composition.’ In The Contention of the Poets.. ··· Tá sé ar dhuine de mhórfhilí gairmiúla sin Chúige Uladh a chonaic an dá shaol; tugann a dhánta faisnéis hamháin ar dhearcadh an aosa léinn i leith chúrsaí 1585–1620, mar is léir ar Aisling Ghéar.. ··· Breatnach in Proceedings of the Royal Irish Academy, 1983 (‘The Chief’s Poet’) ar a ghéire a theastaigh ollúnacht Uí Dhomhnaill uaidh agus ar a sheirbhe bhí sé, i ndiaidh bhás Aodha Rua, le Ruairí Ó Domhnaill nuair nach bhfuair í ··· Chaith sé tamall i gCúige Mumhan (‘Slán agaibh, a fhiora Mumhan’) agus deir Mhág Craith go raibh sé pósta ar Mháire, deirfiúr le Tadhg mac Dáire Mac Bruaideadha[q.v.], ollamh larla Thuamhumhan
Tá an dán in Annála Ríoghachta Éireann faoin mbliain 1599 agus in Beatha Aodha Ruaidh Uí Dhomhnaill le Lughaidh Ó Cléirigh[q.v.]
Deir Williams: ‘B’fhéidir go raibh baint ag Bedell freisin le haird lucht diagachta in Éirinn a dhíriú ar shaothair Perkins’, agus tugann sé ‘seoid bheag d’aistriúchán Gaeilge’ ar leabhar Mhic Dhomhnaill
Ar leagan Uilliam Uí Dhomhnaill [q.v.] atá an ceann sin bunaithe, deir Williams, ach hionann le chéile iad sa mhéid gurb aistriúchán ar leagan Béarla 1662 den Book of Common Prayer is ea saothar Richardson agus go bhfuil ábhar breise ann dá réir ··· mór glacadh leis, mar sin, gurb é fear sin Thír Eoghain an John s’againne mar is ina Dhéan ar Chill Mhac Duach a bhí seisean ··· ‘Tháinig siad ar ais go hÉirinn ansin agus cuireadh faoi bhráid dhá theach na Parlaiminte agus dhá theach Chomhthionól na hEaglaise iad, ach sa deireadh thiar dhearnadh faic na ngrást fúthu’ (Williams)
Bhí baint ag Andrew FitzJohn Sall le hathfhoilsiú Thiomna Nua Uilliam Uí Dhomhnaill[q.v.] i 1681 agus bhí sé ar dhuine d’eagarthóirí Shean-Tiomna Bhedell[q.v.] nuair a bhí sin le cur i gcló ··· Chuir Sall réamhrá Béarla le Tiomna Nua Uí Dhomhnaill le haghaidh eagráin leasaithe 1682 agus d’aistrigh Aodh Ó Raghallaigh go Gaeilge é ··· raibh coinne le bás Sall ar 6 Aibreán 1682; tá sé curtha in Ardeaglais Naomh Pádraig, Baile Átha Cliath ··· Nuair a theastaigh ó Robert Boyle é a úsáid raibh fáil air
Scríobh sé cuntas laethúil ar thuras Aodha Uí Néill, Ruairí Uí Dhomhnaill, Chúchonnacht Mhig Uidhir agus a gcomhluadair, ar dhuine díobh é féin, chun na Róimhe in 1607 ··· Is ródhóigh gur go Meán Fómhair 1609 ar a luaithe a lean sé ach thángthas go fóill ach amháin ar an iontráil seo: ‘Faraoir géar ··· Is maith an rud nár cloíodh leis an socrú sin in earrach 1608, nuair a bhí siad ar tí imeacht chun na Róimhe, nó bheadh an saothar seo againn inniu’ (Ó Fiaich) ··· Bhí a ainm ar liosta lucht leanúna Uí Néill agus i measc lucht leanúna Mhig Uidhir ··· Bíodh gur i dtosach an 17ú haois a scríobh sé an leabhar, níl aon rian ar bith d’athbheochan an léinn air murab é an lear mór d’focail iasachta é atá sa leabhar: Ach dar liom is den tsaoithínteacht pháistiúil – nó leanbaí féin – iad san, agus den athbheochan...
Chaith Pól Breathnach[B2] dua lena thaispeáint gur Diarmaid a bhí ar a athair agus nár mhac é le Lughaidh Ó Cléirigh[q.v.], údar Beatha Aodha Ruaidh Uí Dhomhnaill, mar a scríobh Seán Ó Donnabháin[B6] sa réamhrá a chuir sé lena eagrán de Annála Ríoghachta Éireann ; raibh an bhunchóip i gColáiste San Isadóir sa Róimh feicthe ag an scoláire sin ··· He composed a poem in the year mentioned on the death of Mary, sister of Red Hugh O’Donnell: Cuchoigcriche O Cleirigh mac Diarmada do rinne so ag eccaoine imtheachta chloinne Aodha mic Maghnusa agus go hairidhe Maire duine as deidhionaigh do ecc don chloinn sin.’ Tá an chuid den dán a liostaíonn deartháireacha agus deirfiúracha Uí Dhomhnaill i gcló ag Breathnach in The Irish Book Lover ··· Thug an Seán seo leis ó Chontae Mhaigh Eo go Baile Átha Cliath lámhscríbhinní mar an ‘Leabhar Gabhála’, ‘Leabhar Ginealaigh Uí Chléirigh’, ‘Beatha Aodha Rua Uí Dhomhnaill’, agus dánta dinnseanchais Sheáin Mhóir Uí Dhubhagáin agus Ghiolla na Naomh Uí Uidhrín
Bhí sé chun tosaigh in Iomarbháigh na bhFilí ach is le Beatha Aodha Ruaidh Uí Dhomhnaill is mó a thabhaigh sé clú ··· Chuir Pól Breathnach eagar air (Beatha Aodha Ruaidh Uí Dhomhnaill as Leabhar Lughaidh Uí Chléirigh, maille le réamhrá agus nótaí, 1948–57) ··· Roimhe sin bhí Beatha Aodha Ruaidh Uí Dhomhnaill, The Life of Hugh Roe O’Donnell, Prince of Tirconnell 1586–1602 by Lughaidh O’Clery ··· Deir Breathnach freisin: ‘It was a medium of reference for the use of the writers of the Four Masters, thrown together during the compilation of those Annals.’ In Irisleabhar Mhá Nuad, 1994 (‘Beatha Aodha Ruaidh Uí Dhomhnaill: Beathaisnéis de chuid an Renaissance’) cuireann Mícheál Mac Craith roimhe a thaispeáint nach breithiúnas cóir é sin agus is é an focal deiridh aige: ‘Bíodh nár tháinig ann do na focail biography/ biographie/ biografia go dtí lár an tseachtú haois déag, bhí síolta an genre nua liteartha seo á gcur le breis agus céad bliain roimhe sin ··· Cé nach mbreathnódh éinne ar Bheatha Aodha Ruaidh mar shampla foirfe críochnúil den bheathaisnéis, níl aon amhras ach gur ceannródaí diongbháilte sa chineál seo cumadóireachta é Lughaidh Ó Cléirigh, gradam atá tuillte aige go háirithe i ngeall ar a spéis sa chúisiúlacht agus i gcarachtar an duine aonair, gnéithe den suíomh daonna a forbraíodh le linn an Renaissance.’ Sa chaibidil ‘Creideamh agus Athartha’ in Nua-Léamha ..., 1996 in eagar ag Máirín Dhonnchadha, deir Mac Craith gur sa Bheatha a nascadh athartha agus creideamh den chéad uair i dtéacs Gaeilge
Tá tagairtí d’fhilí den sloinne seo mar ollúna agus filí oidhreachtúla ag muintir Dhomhnaill agus ag muintir Ruairc le fáil ó 1347 ar aghaidh ··· Ba í Maillí Ruairc máthair Chathail Ui Chonchubhair[B6]
Mac ba ea é le Conall Ó Domhnaill, Tiarna Leifteanant Chontae Dhún na nGall le linn Shéamuis II, agus Gráinne Dhomhnaill, iníon leis an Ruairí Ó Domhnaill sin ar gharmhac é le Niall Garbh Ó Domhnall (1569–1626) ··· Thugadh Toirdhealbhach Ó Cearbhalláin[q.v.] cuairt ar Larkfield ach mhaslaigh sé Aodh nuair a chum sé ‘The Hawk of Ballyshannon’ in onóir do dhuine de mhuintir Uí Dhomhnaill Bhaile Uí bhFiacháin, rud ab ionann agus aitheantas mar oidhrí an Iarla a thabhairt dóibh sin; chum Cearbhallán foinn do mhuintir Dhomhnaill i mBaile Uí bhFiacháin ach luann D.J ··· Ó Mhaghnas Ó Domhnaill [q.v.] a shíolraigh sé agus ba é a chuir Séamus Maguídhir, scríobhaí, a thiomsú na ndánta a bhain lena mhuintir, 113 díobh, le haghaidh Duanaire Uí Dhomhnaill, lámhscríbhinn sa Leabharlann Náisiúnta ··· Tá a ghinealach in Duanaire Uí Dhomhnaill agus ag Seán Ó Donnabháin[B6] ina eagrán de Annála Ríoghachta Éireann ··· Tuairimíonn Éamonn Ó Tuathail: ‘Doubtless O’Donnell hoped by these alliances with influential Ascendancy families to ensure that he would be left in possession of the Larkfield property.’ raibh cead ag Caitliceach léas níos faide ná 31 bliain a bheith aige
fhéadfá é a léamh gan do chumas scríbhneoireachta sa teanga a shaibhriú.’ Sa chur síos is faide dá ndearnadh ar stíl Uí Dhomhnaill níl lua ag Caoimhin Ó Góilidhe (‘Stílithe Gaeilge Uimh.2: Mághnus Ó Domhnaill’ in Comhar, Meán Fómhair 1948) ar chaint na ndaoine ar chor ar bith ach ar an bprós ‘is breátha dár cumadh riamh sa Ghaeilg’ ··· Tugann Pól Breathnach in The life of Aodh Rua Ó Domhnaill (1948–57) ainmneacha na n-iníní mar shampla de na hainmneacha ban a bhí coitianta ag Uí Dhomhnaill: Róise, Mairghréag, Aibhilín, Gráinne, Siobhán, Máire, Nuala ··· ‘Maghnus, mac Aodha, mhic Aodha Rua, mhic Néill Ghairbh, mhic Toirealaigh an Fhíona Uí Dhomhnaill’ a thug sé air féin in Betha Colaim Chille ··· Chaith sé suas le fiche bliain ag tacú lena athair chun cur le flaithiúnas Uí Dhomhnaill i gConnachta, agus sa tseanchoimhlint le hUí Néill ··· Tá cur síos ag Maura Carney in Irish Historical Studies, Márta 1943 (‘Select Documents III: Agreement between Ó Domhnaill and Tadhg Ó Conchubhair concerning Sligo Castle [23 June 1539]’) ar a thábhachtaí a bhí comhghuaillíocht Uí Dhomhnaill agus Uí Chonchubhair mar chuid den Léig Ghearaltach
Tá cuntas ar an tionscnamh sin agus ar bheatha Uí Dhomhnaill ag Nicholas Williams in I bPrionta i Leabhar.. ··· Deir Williams: ‘Ós rud é gur faoi ainm Uilliam Uí Dhomhnaill a foilsíodh é, áfach, is ceart glacadh leis mar a shaothar féin ··· Is léir go ndearna seisean eagarthóireacht ar a raibh aistrithe roimhe, agus go deimhin tá cuma an leanúnachais le brath ar an aistriú tríd síos.’ Liostaíonn Williams sa chaibidil ‘Iarfhocal’ na scríbhneoirí Caitliceacha a bhain úsáid as aistriúchán Uí Dhomhnaill: Aindrias Ó Duinnshléibhe[q.v.], Séamus Ó Gallchobhair[q.v.], Muiris Paodhar[B6]... ··· Is dóigh le Williams gur bhain sé feidhm éigin as na coda a bhí aistrithe ag Seán Ó Cearnaigh agus Fearganainm Ó Domhnalláin ach go bhfuil meon piúratánach Uí Dhomhnaill le brath ar an leabhar agus deir sé: ‘Is sárshaothar é LUC [Leabhar na nUrnaithe gComhchoiteann] le hUilliam Ó Domhnaill
Bhí sé pósta ar Eilís Dhomhnaill agus bhí cúigear mac acu ··· Bhí an cainteoir dúchais Gaeilge seo ar dhuine díobh sin a rinne obair aistrithe le haghaidh Tiomna NuadhUilliam Uí Dhomhnaill[q.v.] ··· Deirtear gur Maoileachlainn ab ainm dá athair agus gurbh í Sisile Cheallaigh a mháthair
Deir Tadhg Ó Donnchadha[B1] in Leabhar Cloinne Aodha Buidhe, 1931: ‘ dóigh liom gur cheart a rá gurbh é dob ollamh d’Uíbh Néill Cloinne Aodha Buidhe ··· Is dóigh gurbh é an ‘Ognieff’ úd an ceann fine agus gurbh é sin an Brian Ó Gnímh céanna a scríobh dánta do mhuintir Néill agus Mhic Dhomhnaill sa tréimhse 1573–86
Ar ordú an Phápa tháinig sé go Cionn tSáile i 1601 le Don Juan de Águila ach d’fhill go luath ar an Spáinn mar anamchara Aodha Rua Uí Dhomhnaill ··· I mBealtaine 1602 bhí sé ag tacú le gearán Uí Dhomhnaill go raibh reachtaire Choláiste na nÉireannach i Salamanca, an tÍosánach Thomas White, claonta in aghaidh mic léinn Uladh agus Chonnacht agus bhí de thoradh air gur ceapadh Spáinneach ina áit