Líon alt a aimsíodh: 23
Thuigfeá ó thráchtas Uí Chonghaile gur foinse shaibhir fhianaise i dtaobh ghnéithe den saol sin is ea saothar Phádraic Óig ··· Pádraic a bhí ar a athair agus ba í Nan Fhéinneadha a mháthair ··· chaitheadh sé tobac ná óladh sé, cé gur bhreá leis comhluadar an tí tábhairne
Chonghaile a phós R.A ··· Aithriseoireacht a dhéanadh sé agus anois féin deacair dom a aghaidh shoilbhir, a mheanga gáirí agus a thuin doimhin cainte a thabhairt ar ais chun mo chuimhne ··· ag iarraidh bheith ag cumadh litríochta a bhí mé ach scéalta soléite a chur ar fáil do dhaoine óga ··· Bhí an dán ‘Dom’ Athair’ i gcló in Feasta, Bealtaine 1951: ‘ thig liomsa cloch ná umha/ ná marmar plúrgheal/ D’ardú chun do chuimhnese,/ Ná fiú le ceol na mbuabhall/ Aire an tslua a dhíriú ar t’íbirtse./ Dreonn gach leac dá cruacht/ Is don cheol buan/ Ach in uair a sheinte amháin;/ Ach an fhaid a bheidh saoirfhir buach/ Sí a saoirse cumhdach do chuimhneacháin.’
Ba mé an tríú mac agus an séú duine den mhuirín a bhí ag Seán Pháraic Michil Éamainn Mhaolra Uí Ghaora agus Máire Shúilleabháin, iníon do Pháraic Ó Súilleabháin a bhí pósta le Máirín Pháraic Aindriú ··· Phós sé Áine Chonghaile as Cill Chiaráin in Aibreán 1915 agus bhí beirt mhac agus ceathrar iníonacha acu ··· Bhí sé ar scoil dhá bhliain ba fhaide ná aon duine eile sa rang agus ina dhiaidh sin chaith sé trí bliana ag an scoil oíche ann ··· raibh samhail ar bith aige ach an Giúdach Fáin, nach raibh ach i dtosach a thaistil agus gan deireadh lena chuid oibre’
Chóirigh Máire Chillín an scéal seo agus Seán Ua Ceallaigh a chuir Gaeilge air ··· raibh toradh, áfach, ar chuardach a rinneadh i gClárlann na mBreitheanna i mBaile Átha Cliath ··· Bhí sé i láthair i Halla Naomh Treasa i Sráid Clarendon nuair a léirigh Willie agus Frank Fay Kathleen Houlihan in Aibreán 1902 agus thosaigh sé ag freastal ar an rang aithriseoireachta a bhí ag Frank Fay i seomraí an Chumainn Liteartha Cheiltigh ··· Luann sé Seán Ó Chonghaile, ‘mo shean-chomhdhalta agus mo chomhaisteoir’ san aiste sin ··· thabharfaí cead dó filleadh ar Éirinn i 1917 ná arís i 1918
Gan trácht ach ar an rud atá i mbarr teangan gach éinne an tseachtain seo, dócha go mbeadh an Cheardlann [Gailearaí na Cathrach] nua againn mura mbeadh an Cumhailleach, mar is é a ghríosaigh Comhairle na Cathrach chun lámh chúnta a thabhairt don Liathánach [Sir Hugh Lane] nuair nach raibh sé ag fáil ó gach dream eile sa tír ach simpathí.’ Bhí spéis mhór aige i gcúrsaí ealaíne agus tá tagairtí ina uacht dá phictiúir féin, agus do phictiúir a athar agus a aint Ratcliffe ··· D’fhan baintreach Sheáin Uí Chonghaile [faoi Ó CONGHAILE, Caoimhín B3] agus a leanaí ann ar feadh i bhfad (Inniu 23 & 30 Lúnasa 1957) ··· Fear saibhir go leor ba ea é, foláir
Phós sé Máire Chonghaile i mBéal Feirste i 1911 agus is ann ar 7 Bealtaine 1912 a rugadh a mhac Conchubhar ··· Fuair beirt díobh bás go han-óg, an duine ba shine sa chlann, Máire, ar 11 Deireadh Fómhair 1901 agus í faoi bhun seacht mbliana d’aois ··· fhóinfeadh sé do chigire scoileanna bheith dlúthbhainteach le Conradh na Gaeilge ach hé amháin go dtugadh sé síntiúis fhiala do chiste na teanga ach ainmníodh é mar theachta chuig Ard-Fheis 1901 thar ceann Chraobh Thuama
In 1811 a rugadh a athair, Diarmuid, agus ba í Máire Chonghaile a mháthair ··· raibh léamh na teanga aige féin
Scríobh comh-mhisinéir leis sna Slánaitheoirí cuntas air (atá i seilbh an oird) agus dúirt gurbh iad na daoine úd agus na sagairt féin nár thuig urchóid an phoitín in aon chor is mó a d’fhaigheadh locht ar mhodhanna Uí Chonghaile: ‘I remember once talking to a grand Catholic teacher of one of these areas and he told me that not infrequently did children come to school and fell on the floor as a result of poteen.’ Le cead na n-easpag, shocraigh sé nach mbeadh cead faoistine ag lucht déanta poitín mura ngeallfadh siad go poiblí os comhair na haltóra nach ndéanfaidís a thuilleadh é: ‘There is an infinity of stories and anecdotes about Fr Conneely in his poteen campaign
Deirtear gur díbríodh as an gcoláiste é nuair a fuarthas é a bheith ag cur teagasc Shéamuis Uí Chonghaile chun tosaigh i measc na mac léinn
Ba é an file Donnchadh Ó Liatháin[B4], oifigeach Custaim is Máil, a athair agus ba í Máire Chonghaile a mháthair
Bhí Laidin agus Gaeilge ag mo shin-sheanathair, ach raibh ag mo sheanathair ··· Sóisialach agus ball de Chumann Uí Chonghaile ba ea é agus bhí sé ar dhuine de bhunaitheoirí Chumann Cearta Sibhialta Thuaisceart Éireann in Northampton ··· Tig sé go nádúrtha leis scéal a insint, tréithe daoine a nochtadh as a gcuid cainte, taispeáint a thabhairt ar an tsaol atá timpeall air, agus spéis a mhúscailt sna nithe a thiteas amach ó lá go lá ··· Bhí an fógra seo in Scéala Éireann 30 Meán Fómhair 1958: ‘Phós Domhnall, an mac is sine le Máire agus Séamus Mac Amhalghaidh, Cill Chainnigh, agus Bríd, iníon le Aonraí agus Máire Uí Nuanáin, Na Creaga, Co
an Dúin, agus Máire Ghormáin, as Cúil Áine, Baile an Mhóta, Co ··· In Irisleabhar Má Nuad, 1995 (‘Craobh na hAiséirí, Glúin na Buaidhe agus Bunú Inniu’) déanann Dorothy Uigín suimiú ar na heachtraí tábhachtacha ina shaol ··· Poblachtach ba ea Máire agus bhí a seanathair sna Fíníní ··· Liostaíonn Dorothy Uigín na sraitheanna a scríobhadh sé agus cuid dá ailt ··· Nuair a cuireadh deireadh leis an nGaeilge mar ábhar riachtanach le haghaidh na hArdteistiméireachta um Shamhain 1974 agus nuair a tugadh ísliú céime di sa státseirbhís, hamháin gur laghdaíodh díolaíocht Inniu ach samhlaíodh dó go raibh cúl á thabhairt le haidhm na hAthbheochana
raibh Gaeilge ag na leanaí ··· Agus de dhéanta na fírinne thiocfaidh dhó gur mar sin a bhí i ndáirírí, mar raibh duine ar bith ann, óg nó sean, nach raibh a bheag nó a mhór scéalta nó seanchais aige’ (i gcló ag Ó Héalaí) ··· Bhí scéalta a scríobh sé síos ó bhéalinsint Learaí Uí Chonghaile, Éamoin a Búrc[De Búrc B1] agus seanchaithe eile i gcló aige in uimhreacha de Béaloideas idir Meitheamh 1929 agus Nollaig 1930
Ba iad Tadhg Ó Loideáin agus Máire Chonghaile a thuismitheoirí
raibh sé ach deich mbliana d’aois nuair a chuir Coiste na bPáistí go dtí an Ghaeltacht é an chéad uair agus is i dteach Sheáin Uí Chonghaile [q.v.] i gCois Fharraige a bhí sé ar lóistín ··· thagann aon scríbhneoir eile úrscéalta i ngiorracht tobar dúigh dó ó thaobh toirte, iomadúlachta nó raidhse a shaothair ··· In Irisleabhar Má Nuad, 1995 (‘Craobh na hAiséirí, Glúin na Buaidhe agus Bunú Inniu’) tugann Dorothy Uigín cur síos ar a shaothar ar son Inniu: ‘Ar 26 Eanáir 1951 cuireadh tús le “Scéal Lorgaireachta” le Cathal Ó Sándair; sraith scéalta a bhí anseo do dhaoine óga a raibh Réics Carló ina laoch iontu ··· Ard Mhacha dá bhean Máire McGeown agus bhí ceathrar clainne acu
Scríbhneoirí, iriseoirí agus daoine a raibh cáil an léinn orthu nó stádas bainte amach acu sa saol, agus a bhí cairdiúil le Proinsias féin, na baill go léir nach mór – Liam Ó Briain, Eibhlín Bhriain[B8], Donal Foley[B4], Máirtín Ó Cadhain, Dáithí Ó hUaithne, Annraoi Ó Liatháin[B1], Tomás Diolún [B2], Criostóir Mac Aonghusa, Tomás de Bhaldraithe, Máire de Paor, Breandán Ó hEithir, Liam de Paor, Art Ó Beoláin ..., gan ach na mairbh in Beathaisnéis a liostú ··· In Foinse 5 Deireadh Fómhair 2003 is thar ceann Choiste Gnó Chonradh na Gaeilge a scríobh Íte Chionnaith, duine d’iaruachtaráin na heagraíochta sin, cuntas air (an cuntas céanna atá in An tUltach, Deireadh Fómhair 2003) ··· Is mar seo a chuireann Póilín Chiaráin síos air in Foinse 5 Deireadh Fómhair 2003: ‘Bhí féinmheas de dhlúth agus d’inneach ann; sotal ná ardnós, ach thuig sé a chumas agus a bhuanna féin ··· raibh le feiceáil ag a bhformhór ar feadh deich mbliana ach an t-aon stáisiún amháin agus ba mhinic breis is leathmhilliún ag féachaint ar chláir Ghaeilge ··· Bhí clár seachtainiúil aige ar Ulster Television ar feadh dhá bhliain ( Chionnaith)
na Gaillimhe, a rugadh an mac seo le Cóil Mhaidhc Ó Coisdealbha, gabha, agus Máire Dhonnchadha ar 21 Meitheamh 1929 ··· Phós sé féin agus Bríd Chonghaile ón Sruthán, Árainn, in 1981 agus bhí triúr mac acu ··· bréag ar bith “Rí-Éigeas an Bhéil Bheo” a thabhairt air.’ Is mar sin a bhain Liam Mac Con Iomaire an ceann den phortráid taitneamhach aige in Conamara: an tír aineoil (1997) ··· Is é a deir Ó Conghaile: ‘ hé amháin gur scríobh Johnny roinnt dánta den scoth ach bhí bua aige nach raibh ag aon fhile Gaeilge eile mórán, sé sin go raibh sé ina mháistir ar an bhfilíocht traidisiúnta agus ar an tsaor-véarsaíocht...
Pádraig a bhí ar a athair agus ba í Brídín Chonghaile ón mBánrainn a mháthair ··· raibh aon choinne lena bhás i mBaile Átha Cliath ar 3 Feabhra 2009 agus sin go ríghairid roimh pháirt a bheadh aige an deireadh seachtaine dar gcionn in imeachtaí Scoil Gheimhridh Merriman i nGaillimh ··· Mhínigh sé ansiúd nach cois teallaigh ná óna mhuintir a thug sé leis na hamhráin ach in aois a dheich mbliana gurbh amhlaidh a thaithíodh sé rang amhránaíochta faoi stiúir Mháire Phíotair Uí Dhroighneáin
Phós sé Máirín Chonghaile, iníon Sheáin Uí Chonghaile[q.v.]
Ó 1979 bhí sé pósta ar Pheige Chonghaile, banaltra as Inis Meáin agus bhí iníon agus beirt mhac acu ··· I samhradh na bliana 1975 thug Garry Hynes, stiúrthóir drámaí, agus Máire Mullen, aisteoir, cuireadh dó bheith in éineacht leo chun an Druid Theatre Company a bhunú
D’fhéachadh sé chuige nach bhfostófaí ach múinteoirí den scoth – leithéidí Michael Davitt, Phádraig Uí Aoláin, Mháire Fhinneadha, Liam Uí Chuinneagáin....I gcuntas úd an Irish Times deirtear faoi dhianchúrsa an Fhorais: ‘Leagadh béim ar an teanga labhartha agus ar fhuaimeanna na Gaeilge a bheith i gceart ag na foghlaimeoirí, agus cuireadh téipeanna agus treoracha ar fáil do na múinteoirí.’ Bhí Diarmuid ina stiúrthóir acadúil sna coláistí samhraidh a bhí curtha ar bun ag Gael Linn agus faoi 1975 bhí trí cinn déag dá leithéid anseo is ansiúd ··· Bhí Diarmuid pósta ar Áine Chonghaile arbh as Luimneach di agus bhí beirt mhac agus iníon acu, Fiachra, Rónán agus Órla ··· Ach bhíonn saoi gan locht ··· Nuair a d’éag sé scríobh Proinsias Mac Aonghusa in Foinse 14 Eanáir 2001: ‘ duine é Dónall Ó Móráin a thabharfadh mórán cead a gcinn dóibh siúd faoina stiúir
Peige Sheáin Tommy Chonghaile ab ainm dá mháthair ··· Chonaic Ciarán Ó Coigligh cosúlachtaí ina chuid filíochta le Raiftearaí agus le Máire Bhuí Laoghaire i léirmheas a foilsíodh ar Feasta Nollaig 1984, 7-12, agus dar le Tomás Mac Síomóin i léirmheas ar Cloch an fhaoileáin, a foilsíodh ar Scéala Éireann 27 Meitheamh 1984, 6, go raibh ‘filíocht Dhara Bhig ag coinneáil bonn ar aon leis na hathruithe’ a bhí ag síorthitim amach ar shaol an oileáin ··· Suíomhanna Gréasáin Chonghaile, D ··· D’fhreastail Dara ar scoil an oileáin, ach go rialta, ‘lá ann agus lá as,’ mar a dúirt sé féin ··· Phós sé Theresa Tom Chiaráin Mhaoilchiaráin sa bhliain 1955 in Inis Meáin agus d’aistrigh sé go Baile na Creige, áit ar thóg sé a theach féin
B’ansiúd a rugadh Tom Bheartla Tom ar 15 Lúnasa 1926, an cúigiú duine de naonúr clainne a bhí ar Bheartla Ó Flaithbheartaigh, feirmeoir beag as an mbaile sin, agus ar a bhean Máire Chonghaile arbh as an Trá Bháin di ··· Sa bhiain 1958 phós sé Eibhlín Neachtain as Cnoc na hAille agus bhí cúigear clainne orthu – beirt mhac agus triúr iníonacha, Tomás, Bertie, Máire Áine, Ellen agus Bríd ··· Bhí ceathrar deirfiúracha ag Tom a bhí níos sine ná é agus deartháir agus triúr deirfiúracha b’óige