Líon alt a aimsíodh: 41
In Aill an Phréacháin, na Forbacha, i gConamara, a saolaíodh Diarmaid Ó Gráinne ar 10 Bealtaine 1950 agus cé go mba i mBaile Átha Cliath agus ina dhiaidh sin i gContae Ros Comáin a chaith sé bunáite a shaoil mar dhuine fásta, d’fhág a thógáil agus an ceantar as ar fáisceadh é rian láidir ar a chuid scríbhneoireachta, a bhí breactha leis an gcaint shaibhir, nádúrtha a bhí cloiste aige óna mhuintir agus óna chuid comharsan ··· Ba é Diarmaid an dara duine ab óige de sheachtar clainne, ceathrar mac (Pádraig, Stiofán, Diarmaid, Máirtín) agus triúr iníonacha (Máire, Nuala, Sorcha), a bhí ag a thuismitheoirí – Diarmaid (Dairbe) Ó Gráinne, feirmeoir beag as Aill an Phréacháin agus ag a bhean, Siobhán (Júidín Steif) Breathnach as an mBaile Ard ar an Spidéal ··· Cúrsaí oideachais agus cúrsaí na Gaeilge ba mhinice a bhíodh ag déanamh tinnis do Dhiarmaid Ó Gráinne
Dhún na nGall, a rugadh Seán Ó Duibheannaigh (John Phadaí Hiúdaí nó John Ghráinne) ar 20 Deireadh Fómhair 1920 ··· Ba ghnách leis tosú lena gharmhac féin agus dul siar deich gcinn de ghlúine go dtí an chéad duine a chuir faoi i Rann na Feirste: John Ghráinne John Phadaí Hiúdaí Phadaí Eibhlín Aoidh Róise Sheáin Mhic Grianna ··· Luadh sé athair a mháthar, Gráinne, is é sin Conall Eoinín fosta, fear a raibh aithne aige féin air ··· Seachtar de theaghlach ar fad a bhí ag John agus Gracie: Gráinne, Maighréad, Eilín, Síle, Méabh, Máire agus Róisín ··· Ailt Ó Baoighill, Pádraig (2014) ‘Seán (John Ghráinne) Ó Duibheannaigh’ [ar líne]
Deir Breandán Ó Madagáin in An Ghaeilge i Luimneach 1700–1900 gur ag cuimhneamh ar a óige féin a bhí an Grádach nuair a scríobh sé, sa reámhrá a chuir sé le Toruigheacht Dhiarmuda agus Ghráinne in 1857, faoi na lámhscríbhinní a léití os ard i dtithe na bhfeirmeoirí nuair a bhíodh obair ar nós cardáil olla ar siúl nó ag tórraimh: “The writer has heard a man who never possessed a manuscript, nor heard of O’Flanagan’s publication, relate at the fireside the death of the sons of Uisneach without omitting one adventure, and in great part retaining the very words of the written versions” ··· In 1857 bhí sé ina chathaoirleach agus mar chuid d’imeachtaí an Chumainn foilsíodh a eagrán de Toruigheacht Dhiarmuda agus Ghráinne ··· Dúirt sí san aiste úd san Irish Book Lover: “I am always glad to remember that my first lessons in Irish were learned from Toruigheacht Dhiarmuda agus Ghráinne and that my teacher was its editor, the last of the grand old scholars of Ireland, Standish Hayes O’Grady”
Ní do Nessa is fearr a chuaigh.’ I 1943, bhí coimisiún faigthe aici ón Scoil chun eagrán de Tóraigheacht Dhiarmada agus Ghráinne a ullmhú agus bhí réamhtháille tugtha di ··· Tá ré nua go forleathan faoi réim le tamall anuas agus ní miste é.’ Foilsíodh an leabhar scoile i 1944 (Tóruigheacht Dhiarmada agus Ghráinne ··· Ina dhiaidh sin arís, sa bhliain 1967, tar éis Myles Dillon[B4] é a thathant uirthi, is é is dóichí, d’fhoilsigh Cumann na Scríbheann nGaedhilge a heagrán deifinídeach den téacs (Tóruigheacht Dhiarmada agus Ghráinne ··· The Pursuit of Diarmaid and Gráinne).’ Foilsíodh mar phaimfléad léacht statúideach a thug sí san Institiúid, Translations and adaptions into Irish, 1984
I measc na nithe atá le rá ag Eoghan Ó hAnluain sa réamhrá a chuir sé le Dánta 1939-1979, 1980 tá an méid seo: ‘Is tuairisc bharainneach a shaothar ar an athrú saoil a bhfuil fuadar faoi leith faoi le tríocha bliain anuas, ní amháin in Árainn ach ar fud na tíre.’ Ba é a scríobh Tomás Mac Síomóin cúpla lá i ndiaidh a bháis: ‘Beidh sé le rá faoi go brách go mba eisean a d’oscail filíocht na Gaeilge i gcéaduair do shaol agus do thionchar na fichiú aoise.’ Tá cur síos ar a bheatha agus a shaothar: inInniu 30 Aibreán 1971 (‘Máirtín Ó Direáin ag comhrá le Risteárd Ó Glaisne’); in Máirtín Ó Direáin, file tréadúil, 1982 le Liam Prút; ag Tomás Mac Siomóin agus Micheál Ó Conghaile in Irish Times 21 Márta 1988; in Cime mar Chách: Aistí ar Mháirtín Ó Direáin, 1993 in eagar ag Caoimhín Mac Giolla Léith (aistí le Mícheál Mac Craith, Tomás Mac Síomóin, Eoghan Ó hAnluain, Caoimhín Mac Giolla Léith, Liam Prút, Éamonn Ó Tuathail[q.v.], agus agallamh Mhuiris Mhic Conghail leis an bhfile); in An tOileán Rúin agus Muir an Dáin: staidéar ar fhilíocht Mháirtín Uí Dhireáin, 1993 le Micheál Mac Craith; in Comhar, Bealtaine 1988 (aistí le Eoghan Ó hAnluain, Breandán Ó hEithir, Máire Mhac an tSaoi, Éamonn Ó Tuathail[q.v.] agus Críostóir Ó Túinléigh); in Comhar, Nollaig 1989 (‘Mo chomhráití le Máirtín Ó Direáin’ le Diarmuid Ó Gráinne) ··· Ní ghearradh sí airgead lóistín air agus bhíodh sé in ann deich scilling as pá cúig scilling déag a chur chuig a mháthair gach seachtain (Ó Gráinne) ··· Ba é Liam Ó Briain[B3] a mheall isteach sa Taibhdhearc é nuair a bhí an amharclann sin ar tí a hoscailte agus bhí páirt aige sa chéad léiriú de Diarmuid agus Gráinne 27 Lúnasa 1928; is insuime gur ghlac sé an phríomhpháirt ina dhráma féin, Éisc Aduain (a scríobh sé le linn dó a bheith i nGaillimh ach a foilsíodh in Comhar, Bealtaine 1988), sa Damer 22 Samhain—9 Nollaig 1967, agus go raibh baint leanúnach aige leis na hiarrachtaí i mBaile Átha Cliath chun go mbunófaí amharclann Ghaeilge
Ba é Padaí Hiúdaí Ó Duibheannaigh, feirmeoir, a athair agus ba í Gráinne (Chonaill) Ní Dhuibheannaigh a mháthair ··· Bhí a mháthair, Gráinne Chonaill, agus a muintearsan ainmnithe as a mbeachtaíocht Ghaeilge, a stóras ceoil agus seanchais, agus as a n-eagna chinn
Mac ba ea é le John Shéamais John Ó Dúgáin agus Mary Bhilí Ghráinne ··· Bhí sé pósta ar Gráinne Phádraig Phaidí Uí Dhúgáin, ‘bean a bhfuil eolas maith aicí féin ar na hamhráin, mar is dual muintire di’ (Ó Laoire)
The Galway people had taken them to their hearts.’ Bhí ról Ghráinne aici sa chéad dráma a léiríodh i dTaibhdhearc na Gaillimhe 27 Lúnasa 1928, Diarmuid agus Gráinne le Micheál Mac Liammóir[B4] ··· In Stair dhrámaíocht na Gaeilge 1900-1970, 1993 deir Pádraig Ó Siadhail: ‘Ag tús Lúnasa, trí seachtaine roimh oscailt na hamharclainne, tharraing bean Thomáis Mhic Enrí siar as an dráma—más fíor a reictear, níor thaitin sé lena fear céile go mbeadh uirthi fear eile—Mac Liammóir!—a phógadh is ba í Máire Ní Scolaí a tugadh isteach i bpáirt Ghráinne ina hionad.’ In All for Hecuba, 1946 tá seo ag Mac Liammóir: ‘I was playing Diarmuid myself, Liam [Ó Briain][B3] was Fionn, and Máire Ní Scolaidhe, a lovely dark girl with astonishing golden eyes, was Gráinne
Sin mar a imíonn na gráinní ón scilligeadh’
Chabhraigh Edwards leis chun slacht a chur ar dhráma a bhí scríofa aige, Diarmuid and Gráinne ··· Chuir siad tús le stiúideo an Gheata in amharclann na Péacóige agus léirigh cuid mhór drámaí ann, Diarmuid and Gráinne le Mac Liammóir ina measc, sular bunaíodh an Dublin Gate Theatre Company Oíche Nollag 1929
Tá curtha leis an eolas ar an múinteoir seo ag Liam Mac Peaircín in An Linn Bhuí 8, 2004 (‘Fo-ghráinne annso súd i measg an lócháin’)
Mac ba ea é le Conall Ó Domhnaill, Tiarna Leifteanant Chontae Dhún na nGall le linn Shéamuis II, agus Gráinne Ní Dhomhnaill, iníon leis an Ruairí Ó Domhnaill sin ar gharmhac é le Niall Garbh Ó Domhnall (1569–1626)
Chum sé ceol do ‘Cúirt an Mheán Oíche’ do RTÉ agus chum sé an ceol don leagan ceoil do Thoraíocht Dhiarmada agus Ghráinne le haghaidh chomóradh caoga bliain Thaibhdhearc na Gaillimhe
Thug sé naoi mí ann agus d’fhanadh i dteach Sheáin agus Ghráinne Mhic Mhaonghail i Mín Corrbhaic
Ach chuala sé ‘Tóraíocht Dhiarmuid agus Ghráinne’, suas go dtí pointe áirithe sa scéal, á léamh amach faoi dhó as eagrán Standish Hayes O’Grady[B2] agus d’fhan caint an leabhair ina mheabhair seasca bliain ina dhiaidh sin
Faoi Iúil 1911 bhí sí ina huachtarán ar Chraobh Ghráinne Uí Mháille in Acaill
Bhí cóip ag Antoine de Tóraigheacht Dhiarmada agus Ghráinne, eagrán Chumann Buanchoimeádta na Gaeilge, a chuir Risteard Ó Dubhthaigh in eagar in 1884, agus dúirt sé le Séamus Ó Searcaigh[q.v.] nach raibh focal ann nach raibh a uncail Micheál Eilse in ann a mhíniú dó
B’fhéidir go raibh tionchar uirthi ag Searlot Gráinne Ní Bhriain, iníon William Smith O’Brien, a bhí ag cur fúithi sa chomharsanacht
Ní raibh sí ag a bhean Máire (49) ach bhí sí ag na leanaí go léir: Seosamh (20), Máire (19), Bríd (18), Gráinne (15), Diarmuid (10), Eithne (8)
Ag Oireachtas na bliana sin fuair sé an chéad duais san óráidíocht sóisearach agus roinneadh an chéad duais san aithriseoireacht air féin agus ar Pheadar Ó Gráinne agus an chéad duais sa scéalaíocht air féin agus ar Mhathúin Ó Loingsigh (idem 5 Lúnasa 1905)
Sa réamhrá a chuir sé i bPort Láirge in 1933 le Diarmuid na Bolgaighe agus a chómhursain (1937) deir sé: ‘Scaipeadh an fhilíocht fé mar a fuadófaí lóchán an ghráinne chun siúil lá an bhuailte, agus go dtiocfaí ar chairn séideáin de i gcúinní i bhfad óna chéile, tamall mór ina dhiaidhsean
Rugadh triúr dóibh: Seán Sáirséal [q.v.], Máire Caitríona agus Gráinne Dill
Chraoladh sé léachtaí Dáibhíseacha: ‘The Book of Uí Maine’ (i gcló in Great Books of Ireland, 1967); ‘Tóraigheacht Dhiarmada agus Ghráinne’ (in Irish Sagas, 1959 in eagar ag Myles Dillon[B4])
Phós Diarmuid Máirín Ní Eidhin, a d’fhreastail ar Scoil an Tuairín ag an am céanna leis féin, agus bhí triúr clainne orthu, Gráinne, Diarmad agus Caomhán
Ansiúd rugadh beirt iníonacha agus ceathrar mac eile dóibh, Caitríona, Gráinne, Pádraig, Micheál, Máirtín, agus leanbh eile a bhásaigh agus gan é ach cúpla lá d’aois, a raibh Máirtín freisin air
Bhí sé le hAisteoirí Chúil Aodha in 1991 nuair a léirigh siad insint Amlaoibh Uí Loingsigh den scéal cáiliúil Toraíocht Dhiarmada agus Ghráinne ag Féile Amharclannaíochta Bhaile Átha Cliath ··· ‘Diarmaid agus Gráinne
Chill Chainnigh (1980); Leabhar Stiofáin Uí Ealaoire (1981) (é mar eagarthóir in éineacht le Séamus Ó Duilearga [q.v.]); Duanaire Thiobraid Árann: cnuasach d’fhilíocht na ndaoine ó oirdheisceart an chontae (1981); The hero in Irish folk history (1985); Fionn Mac Cumhaill: images of the Gaelic hero (1988); An cultúr agus an duine (1993) (in éineacht le Diarmuid Ó Gráinne); Myth, legend and romance – an encyclopaedia of the Irish folk tradition (1991); Binneas thar meon: cnuasach d’amhráin agus de cheolta a dhein Liam de Noraidh in oirthear Mumhan, é in eagar ag Dáithí i gcomhpháirt le Marion Deasy agus Ríonach Uí Ógáin (imleabhar a haon) (1994); Irish superstitions (1995); Skálda: Éigse is eachtraíocht sa tSean-Lochlainn (1995) (an tOllamh Bo Almqvist mar chomhúdar); The sacred isle: belief and religion in pre-Christian Ireland (1999); Celtic warriors: the armies of one of the first great peoples in Europe (1999); Islanders and water dwellers: proceedings of the Celtic-Nordic-Baltic folklore symposium..
I measc an 23 eile a fuair an teastas in éineacht leis bhí Tomás Ó hAodha [B2], Peadar Ó Gráinne, Eoghan Ó Súilleabháin, Michéal Ó Dochartaigh [B1], Domhnall Ó Duibhne, Pádraig Ó Laoghaire [B1], agus Eibhlín Ní Dhonnabháin, comhluadar suaitheanta
Ba é Micheál Mac Liammóir a thug a chéad pháirt dó ar stáitse na Taibhdheirce i nGaillimh agus a dhráma féin Diarmaid agus Gráinne á léiriú mar chuid de chomóradh ceathrú céad na hamharclainne
Osclaíodh na doirse ar Thaibhdhearc na Gaillimhe den chéad uair ar 27 Lúnasa 1928 nuair a léiríodh dráma Mhichíl Mhic Liammóir, Diarmuid agus Gráinne, ansiúd
D’fhoilsigh Comhar Teoranta aistí léirmheastóireachta Dhiarmuid Uí Ghráinne, An Dá Mháirtín (1990)
Bhí páirt Fhinn Mhic Chumhaill ag Liam i ndráma na chéad oiche sa Taibhdhearc, Diarmuid agus Gráinne
Is iad na dánta leis is minice a luaitear: ‘Gráinne Mhaol’, ‘Ag Taisteal dom trí na Críocha’, ‘Bímse buan ar buairt’, ‘An Bonnaire fia-phuic fáin’, ‘Réilteann na Spéirchoinneal gCaomh’, agus ‘Seal do bhíos im’ mhaighdin shéimh’ (ar dhúirt Ó Corcora faoi: ‘In one of these Jacobite songs of his we hear the kettle-drums rolling’) agus ‘Taiscidh a chlocha’
Gráinne Yeats a scríobh an cuntas in New Grove dictionary of music and musicians (1980) (an dara heagrán 2001)
Chuir sé eagar ar Laoithe na Féinne (1941) agus ar Tóraíocht Dhiarmada agus Ghráinne [c.1939]
I 1928 thosaigh sé ag aisteoireacht sa Taidhbhearc agus bhí páirt Oisín aige sa chéad léiriú de Diarmuid agus Gráinne le Micheál Mac Liammóir [B4] an bhliain sin
Rugadh beirt iníonacha dóibh, Máire Caitríona agus Gráinne Dill
Bhí mac acu, Tarlach óg, a d’éag 8 Márta 1992, agus iníon, Gráinne, agus thóg siad le Gaeilge iad
Tugann Pól Breathnach in The life of Aodh Rua Ó Domhnaill (1948–57) ainmneacha na n-iníní mar shampla de na hainmneacha ban a bhí coitianta ag Uí Dhomhnaill: Róise, Mairghréag, Aibhilín, Gráinne, Siobhán, Máire, Nuala
Cuid de na drámaí cáiliúla a stiúir sé is ea: Diarmuid agus Gráinne (1947) le Micheál Mac Liammóir; The quare fellow (1955) le Breandán Ó Beacháin; Gunna cam agus slabhra óir (1955) le Seán Ó Tuama; The life of Galileo (1956) le Bertolt Brecht (is é a deir Hunt faoi: ‘…regarded by many as a break-through in lighting, production and acting’); Long day’s journey into night (1959) le Eugene O’Neill; Tarry Flynn (1966), bunaithe ag P.J
Phós sé Nóirín Ní Cheannabháin, Nóirín Phat Jim, as an mBantrach Ard, in 1980 agus bhí triúr clainne acu, Gráinne, Ciarán agus Dónal