Aimsíodh breis is 50 alt. Níl á liostú anseo ach an 30 ceann is fearr a fhreagraíonn do d'iarratas.
Cuirtear fainic ar an duine a d’fhéachfadh le haon ní lándeimhnitheach a rá i dtaobh na bhfilí a bhfuil an t-ainm ‘Aonghus Ó Dálaigh’ orthu, nó fiú ‘Aonghus Fionn Ó Dálaigh’ agus ‘Aonghus Ó Dálaigh Fionn ··· Gheofar tuairim i dtaobh a mhearbhlaí a d’fhéadfadh aon tuairisc ar a leithéid a bheith in aiste le Cuthbert McGrath in Éigse, geimhreadh 1946 (‘Ó Dálaigh Fionn Cct.’) ··· In Dánta do chum Aonghus Fionn Ó Dálaigh, 1919 chuir an tAthair Lámhbeartach Mac Cionnaith [B2] eagar ar cheithre dhán is caoga a leagtar ar Aonghus Fionn Ó Dálaigh áirithe ··· Here we have the poet Aonghus Ó Dálaigh Fionn ··· Deir Aonghus Fionn féin anseo is ansiúd gur scorn leis taoisigh a adhmholadh; b’fhearr leis, ní foláir, a bheith ag cumadh dánta diaga
D’fhoilsigh Cumann na Scríbheann nGaedhilge in dhá chuid é faoin teideal Duanaire Finn: the Book of the Lays of Fionn: Eoin Mac Néill[B4] a chuir an chéad chuid in eagar 1908 agus Gearóid Ó Murchadha[B2] a chuir eagar ar an dara cuid 1933 ··· Chuir sé ‘Agallamh na Senórach’, dánta fiannaíochta agus dánta eile á gcóipeáil in dhá lámhscríbhinn san Ísiltír, in Ostend agus Lováin, sa bhliain 1626–27: ‘Duanaire Finn’, agus ‘Leabhar Uí Chonchubhair Dhuinn’, mar is fearr aithne air de bhrí go raibh sé tamall i seilbh Chathail Uí Conchubhair [B6] ··· An bheirt scríobhaí, Niall Gruamdha Ó Catháin agus Aodh Ó Dochartaigh, a rinne ‘Duanaire Finn’ a chóipeáil agus críochnaíodh an obair in imeacht 365 lá ··· Dhealródh ón aguisín seo le Brendan Jennings in Duanaire Finn, Cuid III, 1953 gurbh i gColáiste San Antaine i Lováin a cuireadh Somhairle: ‘When the Franciscan College of St ··· I was at last rewarded: for about two years ago, when giving the manuscript volume of Duanaire Finn to a reader in the Library at Merchant’s Quay
De mhuintir Thiománaí Mhín a’ tSamhaidh i gceantar Bhaile na Finne a máthair Sinéad ··· Phós sí Pádraig Ó Tiománaí as Ailt a’ tSneachta i nGleann Finne agus bhí beirt mhac acu ··· Tá sí curtha i reilig Bhaile na Finne ··· Sinéad Nic Managail a bhí uirthí agus pósadh í ar Phádraig Ó Tiománaidhe, i Mín na Sróna, i nGleann Finne, cóngarach don droichead úr—Droichead Ríothluin ··· Cé nach raibh an dá áit ach sé nó seacht de mhílte óna chéile bhí cumha uirthi i nGleann Finne agus as an chumha rinne sí an t-amhrán
Cuntas ag Eric Mac Fhinn in The Clongownian, 1931
I Móinín na hEasrach, i gceantar Ghleann Fhinne, Co ··· Scríobh sé stair Ghleann Fhinne ··· D’éag sé 1 Iúil 1991 agus tá sé curtha i nGleann Fhinne
Is cosúil gur mar gheall ar fheabhas a lúthchleasaíochta a thug mic léinn Choláiste Uladh ‘Fionn’ mar ainm air ··· Tugadh Fionn agus Maicín ar bheirt de na mic ··· Leabhair eile leis is ea Maicín (1924), ‘Sé Dia an Fear is fearr (1929) lenar bhuaigh sé bonn óir ag Aonach Tailteann 1928, Na Rosa go bráthach (1939), Gleann na coille uaignighe (1946), Iascaire na gciabhfholt fionn (1955), a dhírbheathaisnéis Gura slán le m’óige (1967), An sean-fhód (1969) ··· Fionn Mac Cumhaill a ainm pinn
Chaith sé aon bhliain déag i Sasana agus i 1956 ceapadh é ina churáideach i mBaile na Finne ··· Chaith sé tamaill freisin i gCarraig Airt agus i mBaile na Finne ··· Bhí cáil air mar shaor báid agus d’eagraigh sé ranganna i Rann na Feirste agus i mBaile na Finne
Tom Mheait a thugtaí air agus tá cuntas air in Ar Aghaidh, Feabhra 1936 ag Eric Mac Fhinn sa tsraith ‘Seanchaithe Clúúla’ ··· Ceapadh an tAthair Brian Ó Críocháin [B3] mar shagart paróiste i gCill Bheagnada i 1927 agus ba é a chuir Tomás in aithne d’Fhionán Mac Coluim [B1], d’Éamonn Ó Tuathail [B2] agus don Athair Eric Mac Fhinn ··· Tá cuntas ag Eric Mac Fhinn air in Béaloideas agus tá píosa faoi in An t-Éireannach 28 Meán Fómhair 1935 ··· Agus tá aiste sa pháipéar céanna ag Eric Mac Fhinn ar 2 Samhain 1935 faoin teideal ‘An Dá shaol—seanchaí Chamdhoire’
Tá cuntas air ag Risteárd Ó Glaisne in Irisleabhar Mhá Nuad, 1988 (‘An Moinsíneoir Pádraig Eric Mac Fhinn’) ina bhfuil sleachta as na litreacha, a bhfuil eolas beathaisnéiseach i gcuid díobh, a chuir sé chuig Risteárd i gcaitheamh 36 bliain, agus tá cuntas ag a iardhalta Máirtín Ó Flathartaigh in Anois 19 Iúil 1987 ··· Dochtúir ba ea a athair Roibeard Cathmhaoileach Mac Fhinn (Fair) [B5 lch 288]; Caitliceach a mháthair sin agus Protastúnach a athair (Campbell Fair, dochtúir in Uachtar Ard) agus ina Chaitliceach a tógadh é ··· Chuir Roibeard spéis sa Ghaeilge agus ba é a roghnaigh Mac Fhinn mar shloinne; is inspéise go raibh scéal i gcló in An Claidheamh Soluis 18 Meitheamh 1910 faoin ainm ‘Eric Mac Féir’ ach faoi 27 Lúnasa na bliana sin gur mar ‘Pádraig Eric Mac Fhinn’ a bhí sé ag scríobh
Tá cuntas cuimsitheach (‘Páidí Fhéilimí Láidir Mac Cú Uladh’) ar an scéalaí seo ag Breandán Mag Fhinn in Irisleabhar Mhá Nuad 1996-97: féilscríbhinn an Doibhlinigh, 1997 agus is air sin atá an tuairisc seo bunaithe ··· An tAthair Mag Fhinn a chuir an ola dhéanach ar Pháidí in Ospidéal na hÓmaí ··· Ainm eile ar Bhoth Domhnaigh is ea Muintir Luinigh, de réir na seandaoine, agus i ngleann Abhann Choilleadh i gcroílár Mhuintir Luinigh atá Gleann Láirc lom leargach agus Corrach an Ealta cúl le gréin, mar a raibh cónaí ar bhunús chainteoirí dúchais deireanacha Ghaeilge Thír Eoghain’ (Mag Fhinn) ··· Shíl duine de na comharsana nach dtugadh a dheartháir John a dhóthain dó le n-ithe ach tuairimíonn Mag Fhinn ‘nárbh í an chócaireacht an cheird ba chruthanta ag ceachtar acu’
Bhí aithne mhaith ag Pádraig Ó Baoighill air féin agus ar chuid dá mhuintir agus scríobh sé Cuimhní ar Dhochartaigh Ghleann Fhinne, 1994 ··· Thug Seán Ó Baoill[q.v.] Peter Kennedy ón BBC go Gleann Fhinne agus rinne sé taifeadadh de chuid mhaith dá cheol ··· Is ar an gcuma seo a chuireann Ó Baoighill síos ar an gcaoi ar aimsigh sé féin é: ‘Chuartaigh mé Gleann Fhinne ón tSealgán chun an Chuimín ar feadh dhá lá ach bhí sé i gcónaí ag éalú uaim mar dá mbeadh sé ar a sheachnamh ··· An lá a cuireadh Micí faoi fhód i reilig Bhaile na Finne i 1967, bhí scaifte mór ag an tórramh ··· D’éag sé 24 Eanáir 1980 agus tá sé curtha i mBaile na Finne
I gCora Finne, Co ··· I ndiaidh bunoideachais i gCora Finne cuireadh go Coláiste St Mary i nGaillimh é agus ar ball bhí sé ina mhac léinn i gColáiste na hOllscoile, Gaillimh
Bhí sé ag múineadh scoile i gContae na Gaillimhe agus i gContae an Chláir agus bhí ina phríomhoide i scoil Chora Finne, Co ··· Bhunaigh sé an Sinsearlann i gCora Finne (Clare Heritage Centre) agus bhí sé ina bhall den Tascfhórsa Ginealeolaíochta a thug an Taoiseach le chéile i 1988
I gCora Finne, Co
I gceantar Bhaile na Finne, Co ··· I measc na n-amhrán a chum sé tá ‘Gaoth Bearra na gCoillte, Gaoth Bearra na dTonn’; ‘Mac an Deoraí’; ‘An Gleanntán inar tógadh mé’; ‘Banríon Árainn Mhóir’; ‘Fionn Shléibthe Dhún na nGall’ agus ‘An Charraig Úna’, amhrán faoi iascairí a bádh
Tá leabharliosta ag Ó Muirí agus chuir Mac Congáil Seosamh Mac Grianna / Iolann Fionn—clár saothair (1990) ar fáil ··· Meastar milliún go leith focal a bheith sna leabhair a d’aistrigh sé don Ghúm i rith 1925-32: Teacht fríd an tseagal (1932) (Comin’ thro’ the rye le Helen Mathers); An mairnéalach dubh (1933) (The nigger of the narcissus le Joseph Conrad); Ben Hur (1933) (le Lew Wallace); An páistín fionn (1934) (The whiteheaded boy le Lennox Robinson); Séideán bruithne (1935) (Typhoon le Joseph Conrad); Muintir an oileáin (1936) (Islanders le Peadar O’Donnell); Teach an chrochadóra (1935) (Hangman’s house le Donn Byrne); Díthchéille Almayer (1936) (Almayer’s Folly le Joseph Conrad); Ivanhoe (1937) (Ivanhoe le Walter Scott); Báthadh an Ghrosvenor (1955) (The wreck of the Grosvenor le W ··· Bhí mac acu darbh ainm Fionn ach cuireadh isteach i ndílleachtlann na mBráithre Críostaí i nGlas Naíon é nuair nár fhéad an lánúin cúram ceart a thabhairt dó ··· Bhí mac amháin acu, Fionn, a báthadh go tragóideach i gCuan Bhinn Éadair.’ Chaith sé tamall i nGráinseach Ghormáin in 1935-36
Scríobh sé, nó chuir sé eagar ar, na leabhair seo a leanas: Duanaire Finn, Part II (1933); Catalogue of Irish Manuscripts in the Royal Irish Academy, Fasc ··· XVIII i 1935 – Glimpses of Gaelic Ireland (1948); Duanaire Finn (1954) – deir Brian Ó Cuív an méid seo faoi: “Owing partly to printing difficulties during the war of 1939–45 twenty-one years elapsed before the publication of Part III, a volume of 573 pages .. ··· Síltear gurb iad Duanaire Finn agus Early Irish lyrics an dá shaothar ba thábhachtaí uaidh
Ach deir sé ann: ‘Is é an chéad Tomás Ó Cléirigh a bhí ann—mo sheanathair ó thaobh an athar—Tomás Fionn Ó Cléirigh, é siúd go gcastar píosaí fánacha dá chuid filíochta ar lucht staidéartha lámhscríbheann ··· Tomás Fionn a d’fhág an coláiste le grá do Shíle Beag Ní Chonalláin agus a mheall a croí le focla binne an amhráin úd “Caidé an fáth mé bheith claíte lá,/ Agus nach maireann beo díom ach mo scáil ?”’ ··· Deir sé gur ó sheanduine darb ainm Beartlaí an Phoist a chloiseadh sé tuairisc ar Thomás Fionn
Luann an Brúnach freisin go raibh scoil aige i mBaile Ó bhFinn, paróiste Chill Mhaoile
Cuntas báis in An t-Éireannach 15 Nollaig 1934 ag Eric Mac Fhinn
Sa Chúil Fhionn, Port Lách, Co
bhí cuimhní sona ag Tom ar an gcaitheamh aimsire agus ar an ngreann a bhíodh ar an tinteán acu nuair a bhailíodh na comharsana isteach chun tamall den oíche nó de lá fliuch a chur thart.’ Ba é an tAthair Eric Mac Fhinn[q.v.] a chuir Tom ag breacadh béaloideasa nuair a bhí sé óg; seoladh ar bhailigh sé go dtí Coimisiún Béaloideasa Éireann ··· Mac Fhinn freisin a mhol dó dul go dtí an tOireachtas athbhunaithe in 1939; théadh sé chuig an bhFéile nach mór gach bliain agus bhuaigh 19 duais sna comórtais scéalaíochta
Bhí Ruairí ina cheann fine ag clann Maolruanaidh, muintir Mhic Dhiarmada, i Magh Loirg i gContae Ros Comáin; is minic ‘Prionsa Chúil Ó bhFinn’ mar theideal ag an taoiseach sin
Tá cuntas air ag Nioclás Mac Craith in An Linn Bhuí: Iris Ghaeltacht na nDéise 6, 2002 agus deir sé gurbh ‘in Lios na bhFionn Ghaileach, míle siar ó Dhún Garbhán’ a rugadh é 10 Samhain 1912 ··· I 1931 bhí seanscéalta agus blúiríní béaloidis i gcló aige in An Lóchrann, agus in Béaloideas, Nollaig 1933 bhí ‘Scéal Fionn Mhac Cumhaill ag Maoilárd na Léithe’ i gcló aige
Bhíodh slacht agus cruinnneas aige ar chuile shórt, ó na céimeanna ins na damhsaí go dtí na pighneacha ins na cúntaisí’ (Eric Mac Fhinn in Ar Aghaidh, Eanáir 1955) ··· An tAthair Eric Mac Fhinn a labhair os cionn na huaighe
Fuair sé oideachas sa Scoil Ríoga i mBeannchar, Uíbh Fhailí , agus sa Scoil Dheoiseach in Ail Finn
Níor osclaíodh Scoil Náisiúnta an Chairn go raibh sé 11 bliana d’aois ach b’fhéidir go mbíodh sé ar scoil i gCora Finne roimhe sin nó ag scoil scairte ··· I ndiaidh dó bheith ina mhúinteoir ionaid i gCora Finne cuireadh a thuilleadh oiliúna air sa Mhodhscoil Láir i mBaile Átha Cliath agus in 1866 ceapadh é ina phríomhoide i scoil náisiúnta Loch Cútra in aice le Gort, Co ··· Thar aon ní eile ba é an trácht a bhíodh ar Fhionn agus na Fianna san Irisleabhar a thiomáin chun gnímh é
Seo iad na scéalta de chuid Tom atá ar an gcaiséad: ‘An t-am a raibh Fionn Mac Cumhaill ina pháiste’, ‘An Gobán’, ‘An craiceann agus a luach’, ‘Ruaidhrí Caoir Ó Flatharta’, ‘Triúr clainne na barrscolóige’ agus, an scéal ab ansa leis féin, ‘Donnchadha Mór,’ an ceann a d’aithris sé do Mháirtín Tom Sheáinín ar an gclár Comhrá ar TG4 in Aibreán na bliana 2007 ··· Scéalta fada Fiannaíochta ba ea cuid de na scéalta ab fhearr a bhí ag Tom Bheartla Tom, cuid acu os cionn uair an chloig ar fhad, ach iad a insint ó thús go deireadh, leithéidí ‘Triúr clainne na barrscolóige’ agus ‘Céatach Mac Fhinn Mhic Cumhaill.’ Ar na cinn eile a d’insíodh sé bhí ‘Glóir mhac rí in Éirinn,’ ‘An t-am ar tháinig Oisín as Tír na nÓg,’ ‘An Chailleach Bhéarra agus an bhó,’ agus ‘Alastar mac an Impreora.’ I dteannta na scéalta, bhí seanchas go leor aige freisin a bhain leis na seanfhéilte, Lá Bealtaine agus Oíche Fhéile Mártan, cuir i gcás ··· Bhásaigh Tom Bheartla Tom Ó Flaithbheartaigh ar 12 Samhain 2013 agus tá sé curtha ar an Aill Fhinn, i Reilig an Chnoic
Aisteach go leor, is sa bhliain sin a rinne Edison an fónagraf a fhionnadh
Sin-sheanathair leis ba ea an Captaen William Kent a d’fhionn Oileáin Kent
Mhúineadh sé an teanga i gCloich Chionnaola, i bhFánaid, i gCarn Domhnach agus i nGleann Fhinne ··· Scríobh sé: Sgéilíni na Finne, 1928; An Dílidhe, 1930; An tAiridheach, 1939, chomh maith le Fir mhóra na hÉireann,1925 i gcomhpháirt le hÉamonn Mac Loingsigh
D’aistrigh sé Muintir Chois Locha, 1934, Mac-Ghníomhartha Fhinn Uí Dhomhnaill, 1934, Eadar Muir is Tír, 1935, Croí na Cruinne, 1937, Caisleán na Smachta, 1937.Tá cuntas air ag Vincie Shíle (Uinsionn Ó Domhnaill) in Donegal Democrat 2 Samhain 1995
Dúirt Eric Mac Fhinn in Ar Aghaidh, Meán Fómhair 1956, gur fhág sé Inis Meáin nuair a bhí sé 18 bliana d’aois ··· Dúirt an tAthair Eric Mac Fhinn in Ar Aghaidh, Meán Fómhair 1956: ‘Ní raibh le cloisteáil roimhe ná ó shin, sílim, cainteoir ba cheolmhaire, ba shoiléire ná ba spéisiúla ná é
An tAthair Eric Mac Fhinn a spreag é chun béaloideas a bhailiú agus a d’fhoilsíodh sin agus ábhar eile a d’fhaigheadh sé ó Thomás in Ar Aghaidh
Ba é a chuir bail ar an chéad eagrán de Maicín le Fionn Mac Cumhaill [Maghnus Mac Cumhaill B5] a d’fhoilsigh Cumann Liteartha Chúige Uladh i nDoire
D’fhoilsigh an tAthair Eric Mac Fhinn píosaí a scríobh Pádhraic in Ar Aghaidh agus i gcuntas iarbháis san iris sin dúradh: ‘Chum sé go leor amhrán, idir amhráin thírghrácha, amhráin faoi chúrsaí a shaoil féin agus amhráin spraoiúla
San iris sin a thosaigh William Carleton ag scríobh agus is inti a foilsíodh ‘The Lough Derg pilgrim’ ar dtús; tá de cháil ar Otway ó shin gurbh é a ‘d’fhionn’ Carleton agus is dóigh go raibh baint aige lena iompú ina Phrotastúnach
D’oibrigh sé sna paróistí seo: Ail Finn (Ros Comáin), An Gleann agus Bealach idir Dhá Abhainn (Sligeach), paróiste Naomh Muire i Sligeach, agus sa Ghráinseach
Bhí fairsinge críche acu i Maigh Uí Ghadhra agus Cúil Ó bhFinn
Bhí sé tamall gairid ag múineadh na teanga in Ail Finn sular thosaigh sé i gCeardscoil an Chaisleáin Riabhaigh
Tá a ainm ar liosta na ndaoine a cuireadh i ngéibheann in Inis Bó Finne in 1657
Thar gach claonadh eile a bhí ann, bhí an gean mór a thug sé d’áilleacht na tíre, ar nós mar a thug na Gaeil riamh ó Fhionn Mac Cumhaill agus Cholm Cille anall
Chaith sé ó Mheitheamh 1828 go ceann bliana, b’fhéidir, i gCora Finne, Co
In Irish Book Lover, Bealtaine-Meitheamh 1934 tá an fógra seo as Finn’s Leinster Journal i gcló ag Ó Casaide: ‘Philip Fitzgibbon, Kilkenny, Classic Teacher, and Professor of Book-keeping and Mathematics, those sixteen years past (with the approbation of his employers, in his private and public capacity) has opened school in John Street
Chuir Stiofán Mag Fhinn réamhrá le cnuasach dá véarsaí a d’fhoilsigh Maunsel i 1905, Blátha Fraoich ..
Mason), The Moonstone (Wilkie Collins), An Finn Dia, 1935 (The Fair God le Lew Wallace); An Chéad–Chuairt ar an nGealaigh, 1938 (First Men on the Moon le H.G
‘Chuala sé ansin faoin Chraobh Rua, faoi Fhionn agus na Fianna; d’éist sé le hamhráin agus le dánta, d’fhoghluim sé seanphaidreacha agus beannachtaí a bhíodh sa tsean-am ag an mhuintir ar díofa é’
In Ard Leathan, Gleann Fhinne, Co