Aimsíodh breis is 50 alt. Níl á liostú anseo ach an 30 ceann is fearr a fhreagraíonn do d'iarratas.
Ollamh le Stair na Meánaoiseanna i gColáiste na hOllscoile, Corcaigh, ab ea Donnchadh Ó Corráin, mórscoláire a raibh aithne idirnáisiúnta air mar shaineolaí ar stair na hÉireann sna luath-mheánaoiseanna, ar dhlí, ginealaigh, croinicí agus lámhscríbhinní bíobalta, agus na teangacha ar fad ar a thoil aige a bhí riachtanach le staidéar a dhéanamh ar stair ár n-oileánrach ··· Chiarraí, a saolaíodh Donnchadh Ó Corráin ar an 28 Feabhra 1942, an chéad duine de naonúr clainne ag Tadhg Curran, feirmeoir, agus Mary Clifford, banaltra ··· Nuair a bhí sé aistrithe go Nua-Ghaeilge ag Donnchadh, rinne sé an athuair é sa Ghaeilge Chlasaiceach agus ansin sa Mheán-Ghaeilge ··· Chaith Donnchadh cúpla tréimhse thar lear: ina léachtóir ar cuairt i stair na meánaoiseanna in Cambridge in 1977 agus ina ollamh le Ceiltis ar cuairt in Ollscoil Pennsylvania 1978–9 nuair a ceapadh é ina ollamh comhlach i gColáiste na hOllscoile, Corcaigh ··· In 1982 bhunaigh Donnchadh Acadamh Meánaoiseanna na hÉireann agus iris ceangailte leis, Peritia, arbh é a bhí ina eagarthóir ar gach eagrán de go dtí 2017
In aiste ar Scéala Éireann (29 Meán Fómhair 1981) scríobh Nollaig Ó Gadhra: “Seans go raibh Donnchadh Ó Briain ar dhuine de na daoine deireanacha úd a mbítí ag súil le Gaeilge uathu i gcónaí nuair a théidís i mbun cainte sa pharlaimint náisiúnta.” I gCluain Cath, Baile an Gharraí, Co ··· Tar éis tamaill ar Scoil Náisiúnta Achadh an Lín chaith Donnchadh tamall ar scoil ag na Slánaitheoirí in Mt St Alphonsus, Luimneach ··· In ainneoin na drochshláinte úd ghlac Donnchadh páirt ghníomhach i gCogadh na Saoirse, é i gceannas ar chúrsaí poiblíochta i mBriogáid Iarthar Luimnigh ··· Nuair a mharaigh na Dúchrónaigh Liam Ó Scolaidhe, timire, i gCill Mocheallóg, ceapadh Donnchadh ina áit ··· “I gContae Luimnigh, mar shampla, d’éirigh le Donnchadh Ó Briain, an timire, 90 Craobh a chur faoi sheol, eagar a chur ar 18 gCoistí Ceantair agus 13 mhúinteoir taistil a chur i mbun na ranganna a theagasc”
Dúirt Dubhghlas de hÍde faoi: ‘Ní raibh éinne níos teotha ná níos déine i dtaobh na Gaeilge ná Donnchadh L ··· I gcathair Chorcaí a rugadh Donnchadh ··· Murphy, Donnchadh Pléimionn agus Osborn Ó hAimhirgín ag tacú leis an Dúilleach ··· Bhí Donnchadh orthusan ba thúisce a chuir an smaoineamh chun cinn go bhfónfadh aistriúcháin don Ghaeilge ··· Eachtra na nArgonátach do réir Niebuhr, aistrithe i nGaedhilg ag Donnchadh Pléimeann… (Sgéalta Nua-Dhéanta, V11)
‘Bhí feirm ag muintir an Athar Donnchadh i gCill Barra, baile fearainn i gCill Bhroin’, an tuairisc a thug Pádraig Ó Riain orthu in Seanchas Dúthalla 1978–79 ··· Faoi dhaonáireamh 1911 bhí an chlann imithe ón seoladh i gCeann Toirc mar ar rugadh Donnchadh ··· Ghabh an foclóirí buíochas freisin le deirfiúr an Athar Donnchadh, Laoise Ní Fhloinn ··· Dúirt Cáit, deirfiúr Chonchúir: ‘Nuair a bhíodh an tAthair Donnchadh ina sheasamh ar an altóir agus é ag tabhairt seanmóna uaidh ní bheadh fhios agat ná gurbh é Conchúir féin a bheadh ag caint, thóg sé an teanga chomh cruinn sin leis’ (An Sagart, Fómhar-Geimhreadh 1964) ··· Bhí cúrsaí na teanga in ísle brí sa choláiste ag an am agus ba ghairid gur tugadh faoi deara gur mhór idir an tAthair Donnchadh agus fear mór na gramadaí a bhí sa chathaoir le breis is 30 bliain roimhe
I nDoire an Chuilinn, Baile Bhuirne, a rugadh Donnchadh ar 21 Eanáir 1877 ··· Le Gaeilge amháin a thóg a thuistí, Donnchadh Ó Laoghaire agus Peig Ní Bhuachalla, é ··· Foilsíodh Donnchadh Ó Laoghaire, Doire an Chuilinn: a shaol agus a shaothar (1997) le Séamus S
Tá cuntas air ag Pádraig Ó Loingsigh in Agus, Eanáir 1973, a deir sé atá bunaithe ar leabhar nótaí a scríobh Donnchadh i mBéarla agus atá anois i seilbh a mhuintire, Muintir Chriodáin, Cúil Iarthach
In Irisleabhar na Gaedhilge, Lúnasa 1883, d’fhoilsigh sé ‘Donnchadh Ruadh Macnamara: a bheatha agus a imtheachta; mar aon le trácht ar a dhánta’ ··· Chuir Tomás Ó Flannghaile[B1] an cuntas sin, mar aon le haistriúchán, i gcló in Eachtra Ghiolla an Amaráin; or The Adventures of a Luckless Fellow and other poems by Donnchadh Ruadh Mac Conmara (1897) ··· Thiomnaigh Risteárd Ó Foghludha (‘Fiachra Éilgeach’) [B1]Donnchadh Ruadh Mac Conmara 1715-1810 (1933) (ar eagrán é de leabhar a cuireadh amach in 1908) don Pléimeannach agus, in ainneoin a ghiorracht a bhí an Pléimeannach d’aimsir an fhile, b’éigean dó, shíl sé, beagní a dhéanamh de roinnt dár bhreac an seanúdar ··· Ba chuimhin le Seán Ó Dálaigh é a theacht go dtí an scoil i gceantar Mhaigh Dheilge: ‘In person Donnchadh was tall and athletic; but becoming blind towards the close of a life considerably extended beyond the average term allotted to man, and being rather straitened in pecuniary circumstances, he was compelled to appeal to the beneficence of the schoolmasters of his neighbourhood who imposed a “Rate-in-Aid” for him on the scholars ··· Donnchadh a bhí ar an mac agus fíodóir ba ea é in aice le Coill Mhic Thomáisín
‘Is iomaí sin duine a raibh stór mór de Ghaeilge an teallaigh aige, ach ní taobh leis an gcaint féin a bhí Donnchadh
Ach go dtí gur fhoilsigh Coiscéim Donnchadh Ó Ceallaigh: fear freastail lucht léinn (2008) le Liam Mac Peaircín is beag a bhí i gcló faoina shaol ··· (2008) Donnchadh Ó Ceallaigh: fear freastail lucht léinn
‘Bua na Teangan Gaeilge’, arbh é a mhac Pádraig a scríobh síos é chun go gcuirfeadh Donnchadh (‘An Rí Liath’ ) isteach chuig an eagarthóir é ··· Nuair a fuair Donnchadh an post státseirbhíse cuireadh go Londain é agus is ann, tuairim 1896, a thosaigh sé ag obair ar son na teanga ··· D’éag Donnchadh ar 6 Lúnasa 1950
I leabhar nótaí le Donnchadh an Chéama Ó Loingsigh [q.v.] chonaic sé tagairt do Sheán bheith ag léamh Céitinn ··· Chuir Ó hAnnracháin aithne air i gCúil Aodha agus dúirt faoi in Fé bhrat an Chonnartha, 1944: ‘Donnchadh Ó Buachalla a bhí ina phríomhoide ann an tráth san—fear óg grámhar, lán de ghreann agus é ina mhúinteoir cliste ··· Seoladh Donnchadh Ó Buachalla soir go Scoil Bhaile Bhuirne ó shin agus ní raibh sé rófhada ag cur athraithe ar an scéal ansúd’ ··· ‘B’é Donnchadh Ó Buachalla an tArd-Mháistir a bhí ar scoil Bhaile Mhúirne le linn do Sheán bheith ag dul chúithe agus d’fhéadfa a rá go raibh Gaoluinn spártha aige siúd—rud a chuir sé in iúil don phoiblíocht i ndeireadh a shaoil faid a bhí sé páirteach sa tsraith cláracha úd ar Radio Éireann—“Conas a déarfá?”’ (Donncha Ó Cróinín in Béaloideas 32, 1964)
Tugann Donnchadh Ó Duibhir cuntas ar ‘an bhfiallach breá fir’ seo sa bhrollach a chuir sé le leabhar Mhichíl ar Chnoc an Bhile, A Tipperary Parish, 1985 ··· Ba iad a thuismitheoirí Donnchadh Mac Cárthaigh, oibrí feirme, agus Bríd Ní Bhriain ··· Deir Donnchadh Ó Duibhir: ‘For many years the Feiseanna and Aeríochta that Micheál organised in Dundrum were parish highlights
Chum Micheál Chormaic Ó Súileabháin ‘Tuireamh an Phaoraigh’ ina onóir agus deir Coombes gur chum Conchúir Ó Dálaigh, Donnchadh Ó Súilleabháin, Donnchadh Ó Seachnasaigh agus Pól Ó hAnnagáin caointe agus gur chum Denny O’Sullivan ceann i mBéarla freisin
Ní thagann Ó Buachalla leis an téis sin: ‘Leanúnachas an tsaoil – agus ní briseadh, díothú, ná scrios – atá le léamh ar phríomhshaothar fileata thús na haoise – Iomarbhágh na bhFileadh – a cumadh, ní foláir, sna blianta 1617–8.’ Bhí tiarna agus pátrún Mhic Bruaideadha, Donnchadh Ó Briain, 4ú hlarla Thuamhumhan, ag tacú leis na Sasanaigh le linn réimeas Eilíse agus ba Phrotastúnach é ··· Scríobh sé ‘Mór a-tá ar theagasc flatha’ nuair a ceapadh Donnchadh ina uachtarán ar an Mumhain i 1605; tá sé bunaithe ar ‘Tecosca Cormaic’ a leagtar ar Chormac Mac Airt ··· Deir McGrath gur ceapadh Tadhg mar shirriam (‘District Sheriff’) i gContae an Chláir ach arís caitheann Leerssen amhras air sin: ‘Tadhg’s complete absence from the archives which between them document county business conducted during his lifetime, seems to belie the idea that he held important offices, like that of district sheriff as is sometimes claimed.’ Chum sé dánta diaga agus chaoin sé Donnchadh Ó Briain (d’éag 1624)
Agus leacht á nochtadh aige i mBaile Átha Buí i nDeireadh Fómhair 1956 dúirt a chomharba i Maigh Nuad, an tAthair Donnchadh Ó Floinn [B3]: ‘Ba é an tAthair Eoghan Ó Gramhnaigh Eoin Baiste na nGael ag siúl roimh an Tiarna chun go dtabharfadh sé dá mhuintir eolas a slánaithe’ ··· Tá eolas ina thaobh in Leabhar an Athar Eoghan: the O’Growney memorial volume, [1904] in eagar ag Agnes O’Farrelly [Úna Ní Fhaircheallaigh] [B1], in Eoghan Ó Gramhnaigh: beathaisnéis, 1968 le Seán Ó Ceallaigh, in aistí le Donnchadh Ó Floinn, Mairéad Ní Choinmhidhe agus Seán Ó Ceallaigh in Irisleabhar Mhaigh Nuad 1963, in uimhir speisialta de An Sagart in 1963, agus in aiste le Pádraig Ó Fiannachta in ‘Maigh Nuad agus an Ghaeilge’, Léachtaí Cholm Cille XXIII, 1993 ··· Dúirt Donnchadh Ó Floinn fúthu in Irisleabhar Mhaigh Nuad 1963: ‘Ní furasta do mhuintir an lae inniu an fuadar agus an flosc chun léinn a shamhlú a tháinig faoi gach aicme daoine in Éirinn de thairbhe na leabhairíní beaga glasa úd a cheap an tAthair Eoghan
Feirmeoir ba ea a athair, Donnchadh (Donnchadh Phadaí Sheáinín), ach siúinéir é freisin
Chuaigh siad ar scoil i gCúil Aodha agus ba iad na múinteoirí a bhí acu Seán Ó hIarlaithe, Donnchadh Ó Loingsigh (‘Donnchadh an Chéama’) [q.v.] agus Bean Mhic Shuibhne
Ag obair di ar an bhfoclóir sin a chuir sí aithne agus í an-óg ar scata a raibh ina measc Séamus Ó Grianna[q.v.], Máire Mhac an tSaoi, Seán an Chóta Caomhánach[q.v.], Donnchadh Ó Céileachair[q.v.], Seosamh Ó Cadhain, Donnchadh Ó Buachalla[q.v.], Muiris Ó Catháin[q.v.], Doncha Ó Conchúir[q.v.], Seán Ó Lúing[q.v.] agus Séamus Ó Saothraí[q.v.]
D’fhreastail sé ar Scoil Bhaile Bhuirne agus ba iad Micheál Ó Briain [B4] agus Donnchadh Ó Buachalla [q.v.] na hoidí scoile a bhí aige ansin ··· ‘B’é Donnchadh Ó Buachalla an tArd-Mhaistir a bhí ar Scoil Bhaile Mhúirne le linn do Sheán bheith ag dul chúithe agus d’fhéadfa a rá go raibh Gaoluinn spártha aige siúd..
Chuir Tadhg, a dheartháireacha Éamonn agus Donnchadh, a dheirfiúr Cáit agus Donnchadh, a n-athair, spéis sa teanga
Táimid buíoch den Ollamh Dáibhí Ó Cróinín a d’aimsigh an litir i measc pháipéir a athar (Donnchadh Ó Cróinín [B8]) ··· Síleann Dáibhí gurbh ón Athair Seán Ó Cuív a fuair Donnchadh í
1895 i gcló ag Denis Murphy [Donnchadh Ó Murchadha B1] ··· In The Contention of the Bards (Iomarbhágh na bhFileadh) and its Place in Irish Political and Literary History, 1994 deir Joep Leerssen: ‘His [Lughaidh’s] counter-poem “A Thaidhg ná tathaoir Torna” is what actually turns Tadhg’s revisionist foray into a Contention properly speaking.’ Tá an méid seo ag Breandán Ó Buachalla: ‘An bheirt fhile a thionscain an iomarbhá, Tadhg Mac Bruaideadha agus Lughaidh Ó Cléirigh, beirt iad a bhí tagtha slán: bhí Ó Cléirigh fós i seilbh a thailte i gCill Mhic Réanáin mar thionónta ag an rí; bhí Mac Bruaideadha mar shirriam i gContae an Chláir agus mar fhile teaghlaigh, is cosúil, ag Donnchadh Ó Briain, Iarla Thuamhan agus Uachtarán na Mumhan
Tá cuntais ag Donnchadh Ó Duibhir (‘Diarmaid Ó Riain’) agus ag Pádraig Ó Fiannachta (‘Diarmaid Ó Riain agus a Bharántas’) i gcló in Dúchas 1886-1989, 1990 in eagar ag Liam Prút ··· Tá curtha ag Donnchadh Ó Duibhir leis an eolas ar a bheatha, agus go háirithe ar a shaothar in An Linn Bhuí: iris Ghaeltacht na nDéise 7, 2003 (‘Diarmaid Ó Riain’)
Chum Aodh dánta moltacha do Dhonnchadh Ó Lochlainn; scríobh sé lámhscríbhinn do Sir Donnchadh Ó Briain i Léim an Eich ··· chun foilsiú an tsaothair a chosc.’ Is cosúil gur de bharr thionchar a phátrúin, Sir Donnchadh Ó Briain, a scaoileadh saor é
Tháinig Diarmaid féin faoi anáil na mórscoláirí a bhí thuas lena linn: Donnchadh Ó Floinn, Tomás Ó Fiaich, Pádraig Ó Fiannachta, Cathal Ó Háinle, Pádraig Ó Héalaí, Donnchadh Ó Corráin agus a dhuine muinteartha féin Breandán Ó Doibhlin, agus chúitigh sé a saothar leo le líon na scoláirí Gaeilge a spreag sé féin thar na blianta teagaisc
Is iad na daoine a chaoin sí: Donnchadh Ó Briain, 4ú hIarla Thuamhumhan (d’éag 1624); a dheirfiúrsan Máire; Toirdhealbhach Ruadh Mac Mathghamhna (fear céile Mháire, d’éag 1629), Cluain Idir Dhá Lá, Co
Ba í an séú leanbh í ag Domhnall Ó Briain agus a bhean Sláine agus ba é Donnchadh Ó Briain, dara hIarla Thuamhumhan, a huncail
Bhí an banfhile seo comhaimsearach le Donnchadh Rua Mac Conmara[B6]
An tAthair Donnchadh Ó Floinn[B3] a dhírigh aird Uí Fhoghludha ar a uaigh i mBriach mar a bhfuil an t-eolas ar a leac uaighe gur éag sé ar 30 Samhain 1720 in aois seachtó bliain dó agus é ina shagart paróiste i gCaisleán Ó Liatháin ag an am
Duine dá dheartháireacha ba ea Donnchadh Shéamuis (d’éag 16 Meán Fómhair 1984), fear a chaith a shaol go léir san oileán, údar Aistí ó Chléire, 1987 (An Clóchomhar)
Ba chuimhin leis Donnchadh Rua Mac Conmara [q.v.] a theacht go dtí an scoil: ‘In person Donnchadh was tall and athletic; but becoming blind towards the close of a life considerably extended beyond the average term allotted to man, and being rather straitened in pecuniary circumstances, he was compelled to appeal to the beneficence of the schoolmasters of his neighbourhood who imposed a “Rate-in-Aid” for him on the scholars
Thóg Ciarán agus Micheál Ó Síocháin, fir ghaoil leis, ábhar síos uaidh agus chuir an tAthair Donnchadh Ó Floinn eagar air
Bhagair sé dlí a chur ar an gCoiste Gnó i 1914 toisc gur thug toscairí an Chonartha taispeántas de dhéantús na hÉireann amach go Meiriceá leo: ba eisean a smaoinigh ar an seift ar dtús agus ba cheart cuid den bhrabach a theacht chuige (Donnchadh Ó Súilleabháin in Feasta, Eanáir 1982) ··· Tá cur síos ag Donnchadh Ó Súilleabháin san aiste úd in Feasta ar chuid dá thionscnaimh eolaíochta
In Dúchas (1986) tá: ‘Seathrún Céitinn (c.1580–c.1644): an cúlra stairiúil’ le Donnchadh Ó Corráin; ‘Eochair-sgiath an Aifrinn’ le Pádraig Ó Fiannachta; agus ‘Seathrún Céitinn agus an stíl Bharócach a thug sé go hÉirinn’ le Tadhg Ó Dúshláine (tá na haistí sin i gcló freisin in Feasta, Deireadh Fómhair 1984) ··· Staraí neamhchriticiúil a bhí ann, dar le Donnchadh Ó Corráin, ach deir an scoláire sin: ‘Ní gnó gan tairbhe Forus Feasa ar roinnt cúiseanna
Sa bhaile ar laethanta saoire d’fhoghlaim sé Sean-Ghaeilge ó leabhar Thurneysen A grammar of Old Irish (1946), a thug an tAthair Donnchadh Ó Floinn mar bhronntanas dó nuair a foilsíodh é in 1946 ··· Blianta ina dhiaidh sin, labhair sé le Risteárd Ó Glaisne faoi Dhonnchadh Ó Floinn: ‘Seachas m’athair agus mo mháthair, m’athair críonna agus mo mháthair críonna, ní raibh aon duine riamh a chuaigh i bhfeidhm orm mar a chuaigh an tAthair Donnchadh
Deir sé go bhfuair sé cabhair ó phríomhúdair Chorcaí na haimsire sin: Eoghan Ó Caoimh[q.v.]; Diarmuid Mac Sheáin Buí Mac Cárthaigh [q.v.]; an tAthair Domhnall Ó Colmáin[q.v.]; agus ón Athair Donnchadh Mac Cárthaigh, fear a bheadh ina easpag ar ball
Meastar gur dheirfiúr í le Donnchadh Ó Maonaigh OFM, gairdian Choláiste San Antaine i Lováin
Bochtaíodh an file nuaír a díbríodh Donnchadh, larla Chlainne Cárthaigh, thar lear i ndiaidh Chogadh an Dá Rí
Dar le Donnchadh Ó Liatháin [q.v.] in An tÉireannach 28 Samhain 1936 go raibh drochshláinte uirthi le blianta sular cailleadh í 18 Samhain 1936
B’éigean dó leanacht air ag iompar an ualaigh seo go dtí Meitheamh 1955 nuair a ceapadh Donnchadh Ó Súilleabháin ina rúnaí lánaimseartha
I measc na ndrámaí a scríobh sé tá: An Casán agus Murchadh an tSolais (dhá dhráma aon mhíre) (1931); Bantighearna an Ghorta (1944), ar roinneadh duais Amharclann na Mainistreach airsean agus ar dhráma Shéamais Uí Aodha, Donnchadh Rua, i 1938; San am soin (1944); Grádh níos mó (1946); Déamar agus a bhean (1952); Prólóg don réim nua (1954)
In 1923 foilsíodh Irish names for children a bhí ar an leabhar ab údarásaí ar na hainmneacha pearsanta gur foilsíodh Gaelic personal names (1981) le Donnchadh Ó Corráin agus Fidelma Maguire
In 1885 a casadh Donnchadh Pléimionn air agus is dóigh gur timpeall an ama sin a thosaigh a spéis i gcúrsaí na teanga
Ba é Donnchadh Ó Liatháin a mhol go mbeadh Seachtain na Gaeilge ar siúl ach ba é an Muanánach faoi deara an moladh a chur i gcrích go praicticiúil
Is iad na drámaí a scríobh sé: An Clochar, 1920 (i gcomhpháirt le Dónall Ó Corcora); Donnchadh Ruadh, ar roinneadh Duais Amharclann na Mainistreach airsean agus ar dhráma le Séamus Wilmot[B2] i 1938; An luch tuaithe, dráma don aos óg, 1939; Glaoch an chuirliúin, dráma aon-ghnímh, 1948; An tAos Dána, dráma trí mhír, 1953; Giolla an amaráin, dráma ceithre mhír, 1954
Cork), herself a pupil of Denis Fleming [Donnchadh PléimionnB1], and already known as a ready and lively writer of Gaelic ..
Is in Béal Átha an Ghaorthaidh, 1922 le Donnchadh Ó Donnchadha atá cibé eolas atá againn ar an bhfear éagsúlach seo ar sampla é ar a ilghnéitheacht a bhí muintir na Gaeilge i dtús an chéid
Deir an tAimhirgineach: ‘It is addressed to the celebrated Fínghean ..., “the dangerousest man in all Ireland”, who had learned at Elizabeth’s court the diplomacy that so baffled her ministers, until Carew hit upon the expedient of trapping him by means of a safe-conduct, and then treacherously arresting him.’ Tá cuntas in Dictionary of National Biography ar bheatha Fhinghin Mhic Chárthaigh Riabhach agus cuntas fada ag Daniel McCarthy in Life and Letters of Florence McCarthy Reagh, 1867; mac ba ea é le Donnchadh Mac Cárthaigh Riabhach, tiarna Chairbre
Bhí aithne mhaith ag Ó Colmáin ar Liam An Dúna Mac Cairteáin[q.v.], ar an Athair Conchubhar Mac Cairteáin[q.v.], ar Eoin Baiste Mac Sleighne[q.v.], ar an Athair Conchubhar Ó Briain[q.v.] agus ar an Easpag Donnchadh Mac Cárthaigh