Aimsíodh breis is 50 alt. Níl á liostú anseo ach an 30 ceann is fearr a fhreagraíonn do d'iarratas.
Ó Tuama, le tionlacan ó na deartháireacha Cormac agus Fionán de Barra; Triúr bleachtairí óga (1995), úrscéal do dhéagóirí óga le Dónall féin, a bhuaigh duais Oireachtais; Fuadach Juventus (1998), aistriúchán ón Iodáilis le Dónall ar úrscéal do dhaoine óga le Carlo Moriondo; I ndiaidh mo bháis (2001), úrscéal le Dónall faoin ainm cleite Cathal Ó Floinn, a bhuaigh duais Oireachtais; Ríomhaire Shain Nioclás (2001), le Francesco Tecce, aistrithe ón Iodáilis ag Róisín; Ceol na Nollag (2002), cumadóireacht Dhónaill agus Róisín anseo ina measc, ‘An Leanbh Íosa’, a chum Dónall agus é ina dhéagóir; Ag réiteach le haghaidh faoistine (2005), le Dónal Ó Cuilleanáin, aistrithe ón mBéarla ag Ciarán Ó Coigligh; Daoine dathúla an iarthair (2005), le Seán Ó Corbáin, scéalta beaga greannmhara, suimiúla faoi mhuintir an iarthair; Aiséirí/Requiem (2006), saothar ealaíne le hEoin Mac Lochlainn sna cillíní mar a raibh laochra 1916 i gCill Mhaighneann agus dánta le Ciarán Ó Coigligh; agus Mo leabhairín dánta (2007), rannta do leanaí le Con Ó Tuama le healaín ó Dhamhnait Ní Thuama ··· Ó CUILL, Dónall (1933–2013) Dónall Ó Cuill 1933 2013 Baile Átha Cliath fireann Scoil Cholmcille, Sráid Mhaoilbhríde, Baile Átha Cliath Coláiste na gCaipisíneach, Baile an Róistigh, Corcaigh An Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath eagarthóir scríbhneoir Éilis Ní Anluain Fiontar, Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath i gcomhar le Cló Iar-Chonnachta agus bunúdair na mbeathaisnéisí, Diarmuid Breathnach agus Máire Ní Mhurchú Foilsiú ar líne These pages may be freely searched and displayed ··· Státseirbhíseach, scríbhneoir, aisteoir, amhránaí agus foilsitheoir ab ea Dónall, an tríú duine de sheisear clainne ag Seán Ó Cuill ó Chúil Aodha, Co ··· Cap., (deartháir Dhónaill) dóibh ar lá a adhlactha, gurbh é Naomh Iarlaith a bhunaigh deoise Thuama ··· Bhí Róisín ag stiúradh chór na hInstitiúide Iodálaí ar feadh tréimhse, agus mhol Dónall go mbunóidís cór Gaelach, rud a rinneadh in 1989
Ó CEOCHÁIN, Dónall (1885–1956) Dónall Ó CEOCHÁIN 1885 1956 An Chathair Gheal, Co ··· ‘Ach is baolach ná beadh Cúil Aodha chomh mór chun tosaigh i gcúrsaí Gaeilge le tamall anuas dá fheabhas iad muintir an bhaill muna mbeadh go raibh sé de rath orthu gur seoladh Dónall Ó ··· Scaradh é féin agus a dheartháir agus a dheirfiúr ó chéile agus is i dteach a shinseanathar Tadhg Mór Ó Laoghaire, a bhí ina bheatha go fóill, a tógadh Dónall ··· B’fhéidir talamh slán a dhéanamh de go mba chainteoir dúchais Gaeilge é Tadhg Mór agus is é tuairim aon-iníon Dhónaill, Máire Uí Chrualaoí, go raibh bá aige le cúis na teanga ··· Chaith Dónall tamaill le gaolta eile freisin
Ó DÓNAILL, Neilí [Uí Dh.] (1907-1984) Neilí UÍ DHÓNAILL 1907 1984 Rann na Feirste, Co ··· Dhún na nGall F amhránaí [B9] amhránaí Diarmuid Breathnach Máire Ní Mhurchú Ó DÓNAILL Fiontar, Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath i gcomhar le Cló Iar-Chonnachta agus bunúdair na mbeathaisnéisí, Diarmuid Breathnach agus Máire Ní Mhurchú Foilsiú ar líne These pages may be freely searched and displayed ··· 2010 Bhí stór mór amhrán ag Neilí Mhicí Hiúdaí mar a b’fhearr aithne ag a cairde uirthi agus tá cuntas iarbháis in Ceol VII, uimhreacha 1 agus 2, 1984 ag Cathal Goan, atá pósta ar iníon dearthár di, Mairéad Ní Dhónaill; tá iontráil nach bhfuil ainm leis in The companion to Irish traditional music, 1999 in eagar ag Fintan Vallely ··· Ba í an dara duine í den ochtar a rugadh do Mhicí Ó Dónaill agus Maggie Ní Dhuibheannaigh (Maggie Chonaill) ··· Bhí sí síolraithe ó Shéamas Ó Dónaill, duine de na filí i dtús an 19ú haois a bhfuil cuntas ag Seosamh Mac Grianna [q.v.] orthu in Filí gan iomrádh, 1926
Ó LOINGSIGH, Dónall (1842–1913) Dónall Ó LOINGSIGH 1842 1913 Baile Bhuirne, Co ··· Sin é atá scríofa ar leacht Dhónaill i Reilig Ghobnatan i mBaile Bhuirne ··· Deirtear gur chaith Dónall tamall sa Bhriotáin ··· B’fhéidir nár theastaigh ó Dhónall bheith ina shagart, go raibh an coláiste tréigthe aige cheana féin agus go raibh an cogadh tráthúil ··· Chuir Dónall siopa mór agus bácús ar bun
Ó FEARACHAIR, Dónall (1852–1929) Dónall Ó FEARACHAIR Domhnall Ó Fearachair Daniel Fraher 1852 1929 Na Sceichíní, Co ··· Ó 1868 amach bhí Dónall ar aimsir i siopa éadaitheora i nDún Garbhán ··· Bhí Dónall ina réiteoir i gcluiche ceannais iomána 1892 idir Corcaigh agus Baile Átha Cliath i bPáirc Chluain Toirc i mBaile Átha Cliath i mí an Mhárta 1893 ··· Muiris óg Ó Fearchair, mac an rí-Ghaeil sin Dónall Ó Fearachair a rug leis óna shinsir gach cáil agus clú ba dhual do Ghaeil agus nár staon dá gcleachtadh riamh ··· Is cosúil go raibh Dónall agus an Piarsach cairdiúil le chéile agus is sa teach sin a chaith Bean Mhic Phiarais a laethanta saoire 1918 (Fáinne an Lae 27 Iúil 1918)
2010 Tá eolas ar shaol agus ar shaothar an fhoclóirí mhóir seo: in Inniu 17 Samhain 1950 sa tsraith ‘Comhaimsirigh’; in Amárach 18 Nollaig 1981 ag Séamus Mac an Rí; in agallamh le Liam Ó Muirthile in Comhar, Aibreán 1989; ag Dónall Ó Baoill in Scríbhneoireacht na gConallach (1990) in eagar ag Nollaig Mac Congáil; ag Éamonn Ó hÓgáin (‘Niall Ó Dónaill 1908-1995’) agus ag Risteárd Ó Glaisne (‘Niall Ó Dónaill: cuimhní pearsanta’) in Anois 18-19 Feabhra 1995; in ‘Tuarascáil’ in Irish Times na Céadaoine i ndiaidh a bháis ··· Ó DÓNAILL, Niall [foclóirí] (1908–1995) Niall Ó DÓNAILL Niall Ó Domhnaill 1908 1995 Ailt an Eidhinn, Loch an Iúir, Co ··· Nuair a tháinig Fianna Fáil i gcumhacht diúltaíodh ar feadh tamaill airgead a chur ar fáil le haghaidh an fhoclóra agus bhí Ó Dónaill tamall gan phost agus ina theannta sin bhí deireadh curtha le leabhair Bhéarla a aistriú ··· Deir Dónall Ó Baoill fúthu: ‘Sa dá leabhar seo thuas tíonn muid borradh stíle agus cruinneas cur síos nach raibh sna scríbhinní tosaigh dá chuid ··· Sa réamhrá (Márta 1999) leis an dara heagrán de Graiméar Gaeilge na mBráithre Críostaí deirtear: ‘An Dr Niall Ó Dónaill agus an Br Liam Ó hAnluain[q.v.] (solas na bhFlaitheas dóibh beirt) a d’ullmhaigh an t-eagrán seo ó thaobh na gramadaí de’
Ó MULLÁIN, Dónall (1880–1965) Dónall Ó MULLÁIN 1880 1965 An Screathan, Co ··· Phós duine eile díobh, Siobhán, Dónall Bán Ó Céileachair scanchaí, athair Dhonncha Uí Chéileachair[q.v.] ··· Bhí amhrán eile a raibh an teideal céanna agus an fonn céanna leis ach b’fhéidir a rá gur ghlac amhrán Dhónaill a ionadsan go huile is go hiomlán ··· Ba ghnách leis dul chuig Oireachtas na Gaeilge in éineacht le meithil a d’eagraíodh Dónall Ó Ceocháin [q.v.] agus bhuaigh sé duais na hamhránaíochta uair leis ‘An Poc ar buile’ ··· Fear beag fuinniúil láidir ba ea Dónall agus go lá a bháis 12 Eanáir 1965 bhíodh sé ag obair go crua ar an bhfeirm
MAC AMHLAIGH, Dónall (1926–1989) Dónall MAC AMHLAIGH 1926 1989 Gaillimh M Scoil Naomh Uinsionn de Pól, Sráid Anraí, Luimneach Scoil Fhursa, Lóiste na Níle, Gaillimh Meánscoil na mBráithre Críostaí, Sráid San Séamas, Cill Chainnigh tógálaí saighdiúir iriseoir scríbhneoir Diarmuid Breathnach Máire Ní Mhurchú Fiontar, Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath i gcomhar le Cló Iar-Chonnachta agus bunúdair na mbeathaisnéisí, Diarmuid Breathnach agus Máire Ní Mhurchú Foilsiú ar líne These pages may be freely searched and displayed ··· 2010 ‘Ba mhíorúilt é Dónall Mac Amhlaigh ··· Dúirt Dónall le Risteárd Ó Glaisne (Inniu 14 Bealtaine 1971): ‘B’as Luimneach m’athair, b’as Gort na hUamha a athair sin, agus bhí mo shin-sheanathair ag múineadh scoile (cois claí!) i gContae Thiobraid Árann—rud nach bhfuair mé amach gur thosaigh fear uasal i Londain ag scríobh stair na Mic Amhlaigh cúpla bliain ó shin agus gur thosaigh mé ag cur tuairisce mo shinsear féin ··· Cundúnaigh Thiobraid Árann a d’aistrigh go Gaillimh a bhí i muintir mo mháthar.’ Dar le cuntas Hutton ba i Scoil Naomh Uinsionn de Pól, Sráid Anraí, Luimneach, a bhí Dónall ar scoil ar dtús agus ba mhúinteoir ansiúd (Miss Hanrahan) ba thúisce agus ba mhó a spreag a spéis sa Ghaeilge ··· Aistríodh an t-athair go beairic James Stephens i gCill Chainnigh i dtús na hÉigeandála nuair a bhí Dónall tuairim 13 bliain d’aois agus bhí sé ar scoil ag na Bráithre Críostaí ann
Ó MÓRÁIN, Dónall (1923-2001) Dónall Ó MÓRÁIN 1923 2001 An Coireán, Co ··· Sa réamhrá le Comhar 1942-1982, 1982 rinne Dónall iarracht ar chlabhsúr a fhógairt ar an aighneas eatarthu ··· Dúirt Brian Mac Aonghusa, a bhí ina rúnaí ag an Údarás agus ina dhiaidh sin ina Cheannaire ar an stáisiún sin, le Mairéad Ní Chinnéide: ‘Is é Dónall ··· Bhí Dónall ina bhainisteoir stiúrtha ach braitheadh go raibh baint níos mó ná sin aige leis an bpáipéar ··· Ní duine é Dónall Ó Móráin a thabharfadh mórán cead a gcinn dóibh siúd a bhí ag obair faoina stiúir
Ó CONCHUBHAIR, Dónall (1872–1935) Dónall Ó CONCHUBHAIR 1872 1935 Neidín, Co ··· Fuair sé bás nuair a bhí Dónall an-óg agus d’aistrigh an mháthair go dtí Neidín, Co ··· Meastar gur Johanna Shea ab ainm di agus gur rugadh Dónall ar 5 Nollaig 1872 i Neidín ··· Tuairiscíodh in Irisleabhar na Gaedhilge 1 Márta 1895 i dtaobh imeachtaí an Chonartha i mBaile Átha Cliath ar 25 Eanáir: ‘Do bhí dhá bhuíon léinn faoi chúram Dhónaill Uí Chonchubhair agus Eoin Mhic Néill [q.v.]’
In aiste in Scríobh I, 1974 dar teideal ‘Donncha Ó Céileachair: scríbhneoir idir dhá thraidisiún’ thagair Seán Ó Tuama don mhórchuid d’éirim an tseansaoil agus na seanscéalaíochta a rug Donncha leis óna athair agus ansin dúirt: ‘Agus is é an dara ponc eolais: gur fhreastail Donncha ar chúrsa a thug Dónall Ó Corcora i gCúil Aodha ar ealaín an ghearrscéil nua-aimseartha, agus go raibh an oiread sin measa aige ar ar fhoghlaim sé ansin gur thoirbhir sé féin agus a dheirfiúr Síle a n-aon leabhar gearrscéalta Bullaí Mhártain do Dhónall Ó Corcora ··· Deartháir lena mháthair, Siobhán Ní Mhulláin ó Screathán na nGamhan, ba ea an file Dónall Ó Mulláin[q.v.] ··· Bhí an chaint agus an seanchas chomh maith sin ag a athair Dónall Bán Ó Céileachair gur ghríosaigh Gearóid Ó Murchú[B2] é chun Scéal mo bheatha, 1940 a scríobh ··· Bhí sé ar dhuine díobh siúd ar thug an Dr Dónall Ó Loingsigh[B2] spreagadh dóibh chun spéis a chur ina dteanga dhúchais ··· Scríobh sé leabhar eolais ar Lourdes, bhí sé ina chomhúdar ar shraith téacsleabhair mheánscoile sa bhFraincis, chabhraigh sé le húdair eachtrannacha leabhair a chur ar fáil i nGaeilge, d’aistrigh sé The fortunes of the Irish language le Dónall Ó Corcora...’
Chiarraí M Scoil Chathair Dónall, Co ··· 2010 I mBaile Uí Chearnacháin i bparóiste Chathair Dónall, Co ··· Bhí a sheanuncail, Tomás Ó Fiannachta, mar rúnaí agus leabharlannaí ag Dónall Ó Conaill ··· Garmhac leis an Tomás sin ba ea Séamus Ó Súilleabháin an chéad mhúinteoir a bhí aige i Scoil Chathair Dónall ··· Bhí Dónall Ó Súilleabháin, beathaisnéisí Uí Chonaill, mar mhúinteoir aige freisin
Sa pharóiste sin a rugadh an bheirt acu ach is sa Rinn a rugadh Dónall 4 Meán Fómhair 1922 ··· Ba ghnách lena mhuintir sé sheachtain saoire a chaitheamh ansiúd ach, tharla an Cogadh Cathartha a bheith faoi lánseol, b’éigean dóibh tamall beag breise a chaitheamh ann, moill a d’fhág gur sa Rinn a rugadh Dónall ··· Ar feadh a shaoil d’fhan Dónall dílis don áit ··· Bhí athair Dhónaill tráth ina uachtarán ar Chomhairle Oibrithe Phort Láirge ··· Fuair Dónall meánoideachas ó Bhráithre de la Salle i gColáiste Phádraig, Port Láirge
Rugadh é sa Siopa Dubh i bParóiste Chathair Dónall in Uíbh Ráthach ar 17 Márta 1880 ··· Máistir poist sa Siopa Dubh ba ea a athair Dónall ··· Bhunaigh sé Coláiste Chrócháin i halla an pharóiste i gCathair Dónall agus bhí sé ina rúnaí air go dtí lá a bháis
Ó MEISCILL, Dónall Dónall Ó MEISCILL M státseirbhíseach roimh 1922 [B9] státseirbhíseach Diarmuid Breathnach Máire Ní Mhurchú Fiontar, Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath i gcomhar le Cló Iar-Chonnachta agus bunúdair na mbeathaisnéisí, Diarmuid Breathnach agus Máire Ní Mhurchú Foilsiú ar líne These pages may be freely searched and displayed
Cara leis ba ea Niall Ó Dónaill[q.v.] agus tá a chuntas-san in Scríbhneoireacht na gConallach (1990) in eagar ag Nollaig Mac Congáil ··· Ba é Féilimí Dhónaill Phroinsiais a athair, a ndúirt Séamus faoi (Rann na Feirste, 1942) gurbh é an scéalaí agus an cainteoir Gaeilge ab fhearr a chuala sé riamh ··· Deir Niall Ó Dónaill gurbh é Peadar O’Donnell a roghnaigh Seosamh chun leabhar dá chuid a aistriú ‘nuair a bhí a shláinte ag briseadh air agus é fágtha ar bheagán saothraithe’; chreid Mac an Bheatha gur faoi dheireadh 1936 a thosaigh sé ar Adrigoole Uí Dhomhnaill a aistriú ··· Deir Niall Ó Dónaill: ‘Tháinig an cosc, cuid mhaith, as na gearáin phoiblí a rinne scríbhneoirí mar Sheosamh é féin ar chóras aistriúcháin an Ghúim.’ Is dóigh le Ó Muirí go raibh teacht isteach réasúnta aige ón obair ach nárbh é an sórt duine é a n-oirfeadh an córas íocaíochta dó, is é sin an t-airgead a bheith ag teacht ina chnapanna anois is arís ··· Deir Ó Dónaill gur tharla na heachtraí sin go léir a bhfuil cur síos orthu in Mo bhealach féin ach gur chuir Mac Grianna craiceann orthu; meastar gurb úrscéal dírbheathaisnéisiúil é
Chiarraí M Scoil Chathair Dónall, Co ··· Ba as an Rinnín sa Choireán dá athair Séamus (na mBróg) ach fuair sé feirm i mBaile Uí Chearnacháin, Cathair Dónall, Co ··· Ní deacair a shamhlú go raibh léamh agus scríobh na Gaeilge foghlamtha ag Séumas i scoil Chathair Dónall, tharla Domhnall Ó Súilleabháin[q.v.] ina mháistir ann lena linn ··· Dealraíonn sé gur aistrigh sé abhaile go Cathair Dónall tuairim 1925
Uncail dó ba ea Féilimí Dhónaill Phroinsias, athair Shéamuis Uí Ghrianna [B2] ··· Uaidhsean, óna athair féin, Frainc Dhónaill Phroinsiais, agus ó Shorcha Chonaill a d'fhoghlaim sé cuid mhór dá sheanchas agus dá scéalta
Ba é Féilimí (Dhónaill Phroinsiais) Greene, a raibh beagán de thalamh bocht aige agus bád, a athair ··· Dhealródh sé ar aiste ag Niall Ó Dónaill in Comhar, Iúil 1981 (“Ní chuirfinn a ainm féin as a riocht air, d’ainneoin gur shíolraigh sé ó Chlann Mhic Ghrianna”) gurb é ‘Mac Grianna’ a shloinne ó cheart ··· Ba í Máire (Eibhlín Néillín) Ní Dhónaill a mháthair ··· Chaith sé tamall i dteach Néill Uí Dhónaill ar an gCuarbhóthar Thuaidh agus bhíodh an bheirt acu ag iomaíocht le chéile féachaint cé acu ba thapúla ag aistriú ··· Bhí sé ar fhoireann fhoclóirí de Bhaldraithe agus Uí Dhónaill sular éirigh sé as obair in 1966
Dochtúir ó Bhaile na Raithní i bparóiste Dhún Dónaill, Co ··· Tá sé curtha i reilig mhór Dhún Dónaill ··· Nuair a bhí sé ag fiafraí i dtaobh na huaighe i nDún Dónaill dúradh leis go raibh bean ag cur na ceiste céanna tamall gairid roimhe sin
Ó TUATHAIL, Dónall (1881–1922) Dónall Ó TUATHAIL 1881 1922 Auchtertool, Albain M Coláiste Maolmhaodhóg, Béal Feirste, Co ··· Cothrom lá a bháis an bhliain dár gcionn osclaíodh ‘Roinn an Athar Dónall’ in Ardscoil Uladh, seomra a raibh pictiúir ‘fhíor-Ghaelacha’ de dhéantús phéintéirí óga na cathrach ar taispeáint (tuairisc in Fáinne an Lae 19 Eanáir 1924) ··· Col ceathracha dóibh ba ea an tAthair Dónall
Mac eile an Dónall Ó Buachalla, luachálaí, a dhear an clúdach a bhí ag Comhar sna blianta tosaigh ··· D’imigh a dheartháir Dónall go San Francisco agus maraíodh é sa chrith talún i 1906 ··· Bhí sé in aontíos le Donncha, ansin ina chónaí le Dónall i mBaile Átha Cliath sular fhill sé abhaile chun cónaithe le muintir a aint Máire, muintir Loingsigh sna hUlláin ··· Bhíodh a nia Dónall sa láthair nuair a bhí na haistriúcháin á ndéanamh agus dheimhnigh sé gurbh as na bunteangacha a tharraing Pádraig iad
Thuig cara le Diarmuid, Dónall Ó Riagáin, gurbh as Gaeltacht Mhúscraí dá athair agus gur thóg sé an chlann le Gaeilge lámh leis an Ráth ··· Deir Dónall Ó Riagáin: Go lá a bháis bhí ard-mheas ag Diarmuid ar Sheán Sabhat agus déarfainn gur do Shinn Féin a chaitheadh sé vóta, bíodh is gur éirigh sé níos measartha le himeacht na mblianta ··· Bhíodh Dónall Ó Móráin (1923–2001), ceannasaí Gael Linn, ag moladh gníomhartha Dhiarmuda, ach, cibé olc a chuir sé ar an Móránach, má chuir, cuireadh deireadh le post Dhiarmuda i nGael Linn i 1988 ··· Nuair a d’éag sé scríobh Proinsias Mac Aonghusa in Foinse 14 Eanáir 2001: ‘Ní duine é Dónall Ó Móráin a thabharfadh mórán cead a gcinn dóibh siúd faoina stiúir
Iascaire a raibh acra talún aige a athair Dónall agus ba í Siobhán Carey a mháthair ··· Chill Dara, ba ea é i dtosach na tréimhse sin agus is sa bhaile sin a rugadh a mhac Dónall ··· Tá cuimhní a mhic Dónall air i gcló in An Linn Bhuí 4, 2000
Deir Ó Buachalla: ‘Leicseacan an tSeacaibíteachais a fhoclóir polaitiúil, leicseacan a shealbhaigh sé ina iomláine agus a d’úsáid sé go héifeachtach chun éileamh na Seacaibíteach is ceart na Stíobhartach a léiriú is a chothú.’ Agus deir sé i dtaobh na n-aislingí a scríobh sé: ‘Dá fhad siar a théann na consaeiteanna liteartha ar a bhfuil an aisling bunaithe, nó dá fhréamhaithe aon cheann dá móitífeanna, níor cothaíodh mar sheánra bisiúil í, chomh fada agus is eol dúinn, go dtí an t-ochtú haois déag agus is iad Aogán Ó Rathaille[q.v.] is Seán Clárach Mac Dónaill an bheirt fhilí aitheantúil is túisce a chleacht an seánra mar phríomh-mhód ceapadóireachta.’ Thug an tAllúránach le tuiscint go raibh luíochán fada air sular cailleadh é ar 7 Eanáir 1754 ··· I 2011 mar Filí 3 sa tsraith ar fhilí na tréimhse c.1700-1900 d'fhoilsigh Field Day Publications Seán Clárach Mac Dónaill, é curtha in eagar ag Éamonn Ó hÓgáin agus is é a deir seisean sa réamhrá: 'Tá ar a laghad sé dhán is caoga leagtha ar Sheán Clárach Mac Dónaill sna lámhscríbhinní ach níl cóip d'aon cheann acu tagtha slán óna lámh féin
2010 Bhí dlúthbhaint aici le trí cinn d’fhoclóirí móra: English-Irish dictionary (1959) in eagar ag Tomás de Bhaldraithe[q.v.]; Foclóir Béarla-Gaeilge (1977) in eagar ag Niall Ó Dónaill[q.v.] agus Tomás de Bhaldraithe; agus le ‘Foclóir na Nua-Ghaeilge’ (Acadamh Ríoga na hÉireann), fiontar arbh é de Bhaldraithe arís a bhí i gceannas air ··· Tá a hainm i liosta de cheithre dhuine dhéag a bhí ar fhoireann Foclóir Gaeilge-Béarla (1977) arbh é Niall Ó Dónaill[q.v.] an t-eagarthóir
Den ochtar leanaí a bhí acu rugadh an chéad bheirt, Dónall agus Mairéad, in Inse Uí Néill agus an seisear eile i nDrom Cara ··· Bliain roimhe sin go díreach bhí dán eile leis ‘Amhrán na Rámhainne’ i gcló in Banba agus luadh mac eile: Dónall Ó Liatháin ··· Is cuid de sheanchas na clainne é gurbh é Dónall a cheannaigh an fheirm i gCnoc an Mhullaigh tar éis gur cuireadh as seilbh iad i gCill Barra ··· Ar 9 Samhain 1856 a rugadh Dónall ··· Thagair Pádraig Ó Duinnín[B2] dó in Leader 14 Márta 1908: ‘Na trí buillí tubaiste ba mhó a buaileadh ar an nGaeilge lenár linn: cur an Cheallaigh [Seán Ó Ceallaigh] [B3] as an Freeman, cur Dhónaill Uí Liatháin as obair na Gaeilge, agus cur Dhónaill Uí Loingsigh [B2] as an gCoiste Gnó’
Is dóigh gurbh i ngeall ar an muinín a bhí as a bhreithiúnas i gcúrsaí scríbhneoireachta go raibh mórbhaint aige leis an gClub Leabhar ó thosach i 1948, é ina stiúrthóir in éineacht le Niall Ó Dónaill[B8], Liam Ó Briain[B3] agus Máirín Ní Mhuiríosa[B1] agus ina chathaoirleach ó 1966 ··· ‘Is cuimhin liom an uair a thug mé féin agus Niall Ó Dónaill cuairt air [Liam Ó Flaithearta B8] chun iarraidh air leabhar a thabhairt dúinn
scríobh sé freisin dánta suairce adhmholtacha do Sir Éinrí Ó Néill (Clainne Aodha Buí) is dá bhean Martha, iníon Sir Francis Stafford, dá macsan Art, do chéad iarla Aontroma, Raghnall Mac Dónaill, agus dán achainíoch ag lorg pátrúnachta do Sir Art Mag Aonghusa, tiarna Uíbh Eathach ··· Ba iad an triúr sin – Ó Néill, Mac Dónaill is Mag Aonghusa – iarmhar na huaisle dúchais in oirthear Uladh...– is bhí Fear Flatha Ó Gnímh ag fónamh dóibh mar ba dhual is mar ba dhleacht.’ Cuireann Marc Caball (Poets and Politics..., 1998) tábhacht leis na ceathrúna do Mhartha Uí Néill: ‘Martha’s status in this poem is predicated on her inculturation to Gaelic modes of civility and it presumes the occultation of her English identity.’ Sa dán ‘Gearr bhur gcuairt, a Chlanna Néill’ deir Ó Gnímh le muintir Néill go bhfuil deireadh lena ré toisc nár ghéill siad agus deir Ó Buachalla gurb é an dán is suimiúla uaidh é, más é a chum
Sular cailleadh a deirfíúr Eibhlín Uí Mhóráin shocraigh Bríd go dtabharfadh muintir Uí Loingsigh aire dá mac Dónall Ó Móráin [B8] ··· Dónall Ó Móráin a bhí ina sheiceadóir ar a heastát
Fear ó Mhárthain a phós isteach san oileán ar 26 Eanáir 1837 a athair Dónall agus ba í Cáit Ní Shé, arbh ó Cheann Trá a treabhchas, a mháthair ··· ‘Scoláire Dhónaill a thugtaí air,/ Nó Tomás Criomhthain—/ D’éalaigh an Mac as a shloinne / Le síon is le haimsir / Is ina ionad tháinig Ó ...’ (sa dán ‘I gcuimhne bhás an Chriomhthanaigh (1937)’ in Iomairí críche (1991) le Pádraig Ua Maoileoin) ··· Ní foláir nó gur éag beirt díobh láithreach i ndiaidh a mbreithe mar ní luann Mac Conghail acht ocht n-ainmneacha: an chéad Seán (a baisteadh 10 Aibreán 1879), Pádraig, Eibhlín, Tomás, Cáit (máthair Phádraig Uí Mhaoileoin, scríbhneoir), Dónall, Muiris, agus an dara Seán [q.v.] ··· Bádh Dónall agus é ag iarraidh Eibhlín Nic Niocaill[B2] a shábháil ··· ‘Bhuail an lá sin buille ar shláinte Thomáis nár tháinig sé amach as go ceann i bhfad’, a scríobh Seán Ó Criomhthain in Feasta, Eanáir 1957 i dtaobh bhá Dhónaill
Bhí seisear páistí acu, agus duine acu sin ab ea Dónall, ‘Dónaillín an Oileáin’, a rugadh i mí an Mhárta 1853 ··· Shocraigh Dónall síos ar fheirm in Inis Fearn Ard agus phós Nóra Ní Mhurchú ó Chill Chaitiairn ··· Tugann Daonáireamh na hÉireann 1901 le fios gur fheirmeoir agus iascaire é Daniel (Dónall) agus gur iascairí iad na mic, Michael, Quinlan agus John (Seán) ag an am
‘Tháinig muintir Londan agus Forestgate le chéile agus eagraíodh cóisir san Holborn Restaurant d’fhonn slán a fhágáil le Dónall Ó Céileachair ··· Ní díomhaoin a bhí Dónall in Éirinn
Uncail do Sheán ba ea Dónall Ó Muircheartaigh, máistir scoile Dhún Chaoin ··· I ndiaidh bheith ina mhonatóir, fuair sé an scoil ar bhás Dhónaill ··· Meastar go raibh scríobh na Gaeilge ag Dónall Máistir agus gur uaidh a d’fhoghlaim Seán é
Phós duine dá dheirfiúracha deartháir le Dónall Ó Corcora (1878–1964) ··· Is iad na drámaí a scríobh sé: An Clochar, 1920 (i gcomhpháirt le Dónall Ó Corcora); Donnchadh Ruadh, ar roinneadh Duais Amharclann na Mainistreach airsean agus ar dhráma le Séamus Wilmot[B2] i 1938; An luch tuaithe, dráma don aos óg, 1939; Glaoch an chuirliúin, dráma aon-ghnímh, 1948; An tAos Dána, dráma trí mhír, 1953; Giolla an amaráin, dráma ceithre mhír, 1954
Bhí sé pósta agus mac aige darbh ainm Dónall ··· Bhí féith na filíochta ina mhac Dónall
Deir Ó Gadhra: ‘Más fíor, mar a dúirt léirmheastóir amháin faoi Dhónall Mac Amhlaigh[q.v.], gurbh é “an tArm a rinne fear de” ba í an tréimhse a chaith Pádraig san Arm leis an Suirbhéireacht Ordanáis a rinne scoláire de
Chaith sí tamall fada ag obair don Irish Folk Song Society, í ina rúnaí oinigh, ina cisteoir, agus ag tabhairt cúnaimh do Dhónall Ó Súilleabháin, eagarthóir a n-irise ··· Dúirt Dónall Ó Súilleabháin faoin mbailiúchán sin: “Incomparably the finest collection in our time of Irish songs noted from oral tradition”
D’éag sé ar 26 Nollaig 1925 agus tá sé curtha i reilig Chathair Dónall
D’fhreastail sé ar chúrsaí i gcomhair múinteoirí Gaeilge faoin gCoiste Gairmoideachais mar a raibh Cormac Ó Cuilleanáin [q.v.] agus Dónall Ó Corcora [q.v.] mar ollúna aige ··· Mic leis is ea an file Dónall agus craoltóir Raidió na Gaeltachta, Tómás Ó Ceallaigh
Scríobh Dónall Ó Ceocháin [B4] scéalta síos uaidh
2010 Múinteoir Ciarraíoch ó chomharsanacht Chathair Dónall, Co
I bparóiste Chathair Dónall, Co ··· Sa Ghleann Mór in aice leis an gCoireán a bhí Domhnall ag múineadh ar dtús sula bhfuair sé scoil Chathair Dónall tuairim 1886
Mac ba ea é le Frainc Dhónaill Phroinsiais Mac Grianna agus Róise Ní Dhufaigh (Róise Pheadair Eoin) ··· Tá an fógra báis i nGaeilge agus i mBéarla in Irish Independent agus in Scéala Éireann 7 Eanáir 1972: ‘Dónall Mac Grianna [Donal Greene], céile dílis Chaitlín ··· Bhí mac eile ag Dónall agus Caitlín agus beirt eile iníonacha
Dar leo gur ansin a thit Liam ‘go hiomlán i ngrá leis an teanga.’ Spreagadh dó ab ea tuismitheoirí eile a chloisteáil ag labhairt i nGaeilge, Seán Ó Riada agus Dónall Ó Móráin ina measc ··· Ba mhinic a chan sé ‘Sliabh na mBan,’ ‘Dónall Óg’ agus go leor eile, i dTigh Uí Chatháin i mBaile an Fheirtéaraigh nuair a bhíodh oícheanta go maidin acu
Gabhadh buíochas leis in Foclóir Gaeilge-Béarla (Ó Dónaill 1977) faoin gcabhair a thug sé sa tionscadal mór sin
Foilsíodh san iris chéanna ar 5 Lúnasa na bliana sin amhrán, ‘Lá an bhuailte’, a bhailigh sé sa Rinn, agus ar 30 Meán Fómhair agus 7 Deireadh Fómhair an dán fada ‘Caoineadh an Athar Seán Ó Maonaigh’ a fuair sé ó Dhónall Ó Fearachair [B3]
Rinne Dónall Ó Criomhthain, deartháir Cháit agus mac leis an Oileánach, iarracht ar Eibhlín a shábháil ach bádh é ··· Deirtí go raibh sí i ngrá le Dónall Ó Criomhthain
Ba é an chéad duine clainne é ag Dónall Ó Súilleabháin agus Mairéad Ní Chonchúir ··· Col cúigir leis ba ea Dónall Ó Conchubhair[B4]
Sa Churrach a chuala sé ‘Dónall Óg’ á ghabháil den chéad uair agus chuir sé taighde cuimsitheach ar an amhrán i gcló in Dónall Óg, 1960