Aimsíodh breis is 50 alt. Níl á liostú anseo ach an 30 ceann is fearr a fhreagraíonn do d'iarratas.
Is é cuntas Uí Eochaidh is faide agus, b’fhéidir, is taitneamhaí díobh sa mhéid go bhfuil béim ann ar chumas grinn agus ar dhaonnacht Wagner ··· Chaith sé cúig mhí i nDún Chaoin ag foghlaim Gaeilge agus bhailigh ábhar ann ó dhaoine, Peig Sayers[B5] ina measc ··· Kerry (1983) leis féin agus Nollaig Mac Congáil ··· Kerry’ (Zeitschrift für celtische Philologie 42, 1987) ··· In 1959 foilsíodh a thuairisc uirthi, Gaeilge Theilinn, saothar a gcuirtear mórthábhacht leis toisc a bhfuil taifeadtha ann go cuimsitheach de chaint nach bhfuil le cloisteáil anois
‘Dá bhfaigheadh sé an deis cheart is cinnte nach sa Bhlascaod a d’fhanfadh sé mar go raibh éirim agus intleacht ann a thabharfadh i bhfad ó bhaile é ach an chaoi a fháil.’ Deir Muiris Mac Conghail in The Blaskets: a Kerry Island Library, 1987 gur gharmhac é le Pádraig Ó Catháin, rí an oileáin: ‘The Guithínigh were originally the inhabitants of Icíleáin.’ Nuair a tréigeadh na mBlascaodaí i 1953 chuir sé faoi i mBarra an Bhóthair, Baile na Rátha, Dún Chaoin ··· Ní bheadh alt ná clár raidó ná teilifíse ann ina iomláine mura mbeadh Seán nó Muiris páirteach ann.’ Ghlac siad páirt sna cláir teilifíse: Oileán Eile (Muiris Mac Conghail), Deireadh an Áil agus Slán an Scéalaí (Breandán Feiritéar) agus Eighty years a-growing (Gerry Gregg)
Chaith sé na blianta 1930-34 i gColáiste Bhréanainn i gCill Airne agus is ansiúd a adhnadh ann dúil i litríocht na Laidine agus na Gréigise ··· Bhí an stair ar cheann de na hábhair a chaitheadh sé a mhúineadh ann agus sin é an fáth ar thosaigh sé ar staidéar a dhéanamh ar stair na hÉireann ··· Bhí sé i gceist aige post a lorg i Sasana ach i 1943 d’éirigh leis, de thoradh comórtais, post a fháil i Rannóg an Aistriúcháin, Teach Laighean, agus bhí ann go ndeachaigh amach ar pinsean i 1982 ··· Deir sé i dtaobh na hoibre ann: ‘We laboured quietly and in agreement, with the Irish language the bond between a company of individuals who held strongly divergent views on many other things ··· Tá beathaí gairide nár cnuasaíodh le fáil in Feasta, Roscommon Herald Centenary Supplement, Comhar, Irish Times, Inniu, Studies, Journal of the Kerry Archaeological and Historical Society, Zeitschrift für celtische Philologie, Scríobh ..
Tá scríofa ann: ‘In ómós do Sheán Ó Súilleabháin, Éarlamh an Chumainn le Béaloideas Éireann ar a 90ú lá breithe 6.11.1993’ ··· Anois níl oiread is aon chainteoir dúchais amháin fágtha ann: cailleadh an bhean deireanach tuairim is ceithre bliain ó shin’ (‘Seán Ó Súilleabháin ag comhrá le Risteárd Ó Glaisne’ in Inniu 17 Márta 1972) ··· It was as a result of his attendance at one such wake, when he noticed the differences between the conduct of the wake there and that in his own locality in south Kerry, that Seán decided to write about Irish wake games ··· Le linn dó a bheith ann chaitheadh sé saoire an tsamhraidh ag teagasc sna cúrsaí a bhí ar siúl i gColáiste Dhéagláin san Aird Mhór, Co ··· Thugamar cor fairsing, dá bhrí sin, agus leathamar ár líonta ar fud Chairbre agus Bhéara agus Mhúscraí agus Uíbh Ráthach, i slí is nach bhfuil cluain ná cluthar i gcéin ná i gcóngar a raibh an Ghaeilge ag na daoine ann, nach ndeachamar chucu ad’iarraidh na n-amhrán.’ Is le linn dó a bheith á mbailiú a rinne Séamus Ó Duilearga[B5] teagmháil leis agus a d’éirigh siad cairdiúil le chéile
Oifigeach caidrimh poiblí gan phá ina cheantar dúchais a bhí ann ··· (Irish Times, 30 Meitheamh 1956) Dá mb’fhéidir suim aicearrach a thréithe dúchais a scríobh chaithfí na rudaí seo a lua: fear mór cuideachta a bhí ann; níorbh fhéidir neamhshuim a dhéanamh de in aon tionól daoine; bhí aithne aige ar an bhfear saibhir agus ar an bhfear bocht; bhí cion ar leith ag páistí agus seandaoine air agus aigesean orthu; bhí sé in ann comhrá a dhéanamh leis an mórscoláire agus leis an ngnáthdhuine ··· Tá cuntas ag Seán Ó Lúing ar an Journal of the Kerry Archeological and Historical Society 15–16 (1982–3) (a foilsíodh in earrach 1984), mar aon le faisnéis doiciméadach, ar eachtraí Kruger sna Stáit Aontaithe ··· Ar a théarma mar fhear réamhphoiblíochta ag Walter Scanlan, an ‘celebrated Irish tenor’, is mó atá trácht ann ··· Tá cuntas fada ar shaol Kruger in Éirinn ag Seán Ó Lúing in Journal of the Kerry Archaeological and Historical Society 17 (1984) a foilsíodh i bhfómhar 1985
Liostáil sé sa Gharda Náisiúnta ann, d’oibrigh sé i longlann agus i muilte, agus chaith sé tamall ag obair i rainse in Dakota ··· Chríochnaigh sé Fánaí le linn dó bheith ann agus bhíodh sé ag múineadh Gaeilge dá chomhphríosúnaigh ··· Breis agus dhá mhilliún focal atá ann ach níor foilsíodh é ··· Ar nós a leithéidí níor éirigh leis an spleodar agus an draíocht a bhí ann a chur in iúl ina shaothar ··· Ina éagmais-sean is fiú go maith an cuntas taitneamhach ag Seán Ó Lúing in Journal of the Kerry Archaeological and Historical Society 11 (1978) a léamh
Bhí an chlann ina gcónaí ag 18 Ascaill Garville nuair a bhí Daonáireamh 1901 á dhéanamh agus bhí ann an oíche sin Jasper (20 bliain d’aois), mac léinn leighis, agus Edward (12), chomh maith le Seoirse agus Eibhlín ··· Ach tharla go bhfuair duine den chlann bás ní raibh aon seomra di ann ··· Faoin Aoine 13 Lúnasa bhí mí caite aici san oileán agus é beartaithe aici an dara mí a chaitheamh ann ··· Tá tagairt d'Eibhlín in An Claidheamh Soluis 14 Lúnasa sula raibh a fhios gur bádh í: ‘Do chónaigh sí i gCúirt an Rí an fhad a bhí sí ann [sa Bhlascaod]’ ··· Tá sé deacair a rá anois cén fhírinne a bhí ann
The Kerry Gaelic speaker under two flags, leabhrán 32 leathanach a d’fhoilsigh sé féin tuairim 1903, ar cheann de na chéad dírbheathaisnéisí sa nualitríocht ··· Thug sé an t-eolas eile seo ann: gur 52 a aois, gur gruaigeadóir é agus go raibh Gaeilge aige; 49 a bhí ag a bhean Margaret agus is i mBaile Átha Cliath a rugadh í agus bhí Gaeilge aici; sa teach ag 180 Sráid na Lobhar, Baile Átha Cliath, in aontíos leo bhí a mac Hugh (23) a rugadh i mBéal Feirste agus a raibh Gaeilge aige; a n-iníon Mary (20), a rugadh i mBirmingham agus a raibh Gaeilge aici; Arthur White (30), a gcliamhain, saighdiúir agus baintreach, ar Béarla amháin a bhí aige agus a iníonsan ··· Go hachomair is é an t-eolas a thug sé ina dhírbheathaisnéis: chuaigh sé go Meiriceá nuair a bhí sé 16 bliana d’aois; bhí beirt deartháireacha ann roimhe; liostáil sé in arm an tuaiscirt in 1862 ··· 21 bliain a bhí sé ann agus dúirt sé gur caitheadh go dona leis toisc gurbh Éireannach agus Caitliceach é ··· Deir sé in An Ciarraíoch Gaedhealach : ‘Do labhras na céadta uair sa Ghaeilge amháin i gConradh na Gaeilge gach oíche Dia Céadaoin i gcomhair íseal agus uasal do bhíodh ag éisteacht liom ann
Bhí ar intinn aici dul go Meiriceá agus chuaigh sí ag obair arís, i gCnoc an Bhróigín an babhta seo, taobh thoir den Daingean ach níor caitheadh go maith léi ann ··· Chuartaigh Muiris Mac Conghail Daonáireamh 1901 agus deir (The Blaskets: a Kerry island library, 1987) go raibh Peig, Peatsaí agus agus a dtriúr leanbh in aontíos le scata de mhuintir Pheatsaí agus gurbh é athair Pheatsaí a bhí ina cheann teaghlaigh ··· D’imigh an chuid eile go Meiriceá agus bhí a mac Micheál ann ar feadh píosa ··· Ní raibh léamh ná scríobh na Gaeilge aici ach ba mhaith a bhí sí in ann deachtú ··· Scéalta béaloideasa agus stair áitiúil is mó atá ann
Ceapadh é i Scoil Chúil Aodha i 1904 mar chomharba ar Dhonnchadh an Chéama Ó Loingsigh[q.v.] agus chaith fiche bliain ann ··· ‘Donncha Ó Buachalla was a well-known figure at Irish gatherings in Cork and Kerry in the early days of the Revival’ (Peadar Ó hAnnracháin [B1] in Réalt an Deiscirt 1 Meitheamh 1957) ··· Chuir Ó hAnnracháin aithne air i gCúil Aodha agus dúirt faoi in Fé bhrat an Chonnartha, 1944: ‘Donnchadh Ó Buachalla a bhí ina phríomhoide ann an tráth san—fear óg grámhar, lán de ghreann agus é ina mhúinteoir cliste ··· Is i 1924 a d’aistrigh sé go Baile Bhuirne agus bhí ann go ndeachaigh ar pinsean i 1944 ··· Lean Pádraig é tuairim 1905 agus chaith fiche bliain ann agus d’fhoghlaim Iodáilis, Spáinnis agus Fraincis ann
B’fhéidir gurbh é Muiris Mac Conghail is grinne a rinne staidéar ar mhuintir agus ar chultúr an Oileáin agus tá toradh an taighde sin, mar aon le leabharliosta, in The Blaskets: a Kerry Island library (1987) ··· B’fhéidir gur roimhe sin a gineadh meon an scríbhneora ann: ‘Ó Criomhthain’s genesis as a writer’ a thugann Mac Conghail ar an gcomhrá a bhí aige leis an bhfile Seán Ó Duinnshléibhe[B4] agus iad ag baint móna lá ··· 260 leathanach a bhí ann agus fuair Tomás íocaíocht de réir ceithre scilling is réal an leathanach (£58) ··· Thug Pádraig Ua Maoileoin eagrán nua den bhunleabhar amach in 1973, a bhfuil an cló rómhánach agus ‘beagán de chaighdeán an lae inniu’ ann agus deir sé go bhfuil ‘cloíte beagán níos mó leis an lámhscríbhinn ann’ (Tomás an Bhlascaoid) ··· Thug Fionán cuairt ar an oileán chomh luath le 1904, b’fhéidir (Na timirí i ré tosaigh an Chonartha 1893-1927, 1990 le Donncha Ó Súilleabháin) agus bhí ann go minic, ní foláir: tagraíonn Eibhlín Ní Shúilleabháin do chuairt a thug sé 31 Lúnasa 1923 (Muiris Ó Súileabháin: saol agus saothar, 1983 le Nuala Ní Aimhirgín)
B’olc léi mar áit é chun a saol a chaitheamh ann’ (Is Trua ná fanann an óige, 1953) ··· ‘It is difficult to decipher from the text who “wrote” what’, a deir Muiris Mac Conghail in The Blaskets: a Kerry island library (1987) ··· Deir Ó Fiannachta faoin leabhar sin: ‘Cé gur bhuail an t-údar féin, nó, mar is dóichí, an t-eagarthóir anaithnid Gúmach cló na dírbheathaisnéise ar an leabhar seo, ní hé sin atá ann ar aon chor ··· Bhain an chuid is mó de cholún Irish Times Sheáin Uí Ríordáin an mhaidin Sathairn sin leis: lena phictiúr a tógadh ag Féile Scríbhneoirí Chorca Dhuibhne tamall gairid roimhe sin agus lena dhealraithí a bhí sé ann le Don Quijote, agus le dán a bhí aige in uimhir na Márta de Agus, ‘Na Speabhraídí Saolta’, arb ionsaí é ar bhearbóirí Chorca Dhuibhne ··· Imreoir maith fichille a bhí ann mar shampla (Micheál de Mórdha in Inniu)
Tá trí dhán fichead a leagtaí air in eagar ag Pádraig Ó Duinnín[B3] in Dánta Phiarais Feiritéir: maille le réamh-rádh agus nótaí (1934); tá caibidil aige ann dar teideal ‘Piaras Feiritéar san Bhéaloideas’ agus deir sé: ‘Táim buíoch ó chroí de sheanchaithe binne cruinne Dhún Chaoin a thug eolas dom ar imeachta Phiarais de réir an bhéaloidis.’ Is ar shaothar an Duinnínigh atá Dánta Phiarais Feiritéir: poems translated by Pat Muldowney (1999) bunaithe ··· In Nua-Dhuanaire I (1971) tá ceithre cinn dá dhánta chomh maith le gearrchuntas ar a bheatha; deirtear ann gur cosúil ‘go raibh lámhscribhinn thábhachtach staire agus filíochta ar a dtugtaí “Duanaire Phiarais Feiritéir” ag imeacht san 18ú haois’ ach nach bhfuil a thuairisc le fáil inniu ··· Níorbh fhada go raibh seilbh acu ar na Blascaodaí, ar pharóisti Dhún Chaoin agus Dhún Urlann agus ar thailte i Márthain agus Cill Maolchéadair: bhí caisleán acu i nDún Urlann a bhfuil beagán dá fhothrach ann go fóill ··· An léiriú atá ann ar dhlúthchairdeas a bheith eatarthu an rud is inspéise sa litir ··· Is ag brath ar stair Chiarraí le Jeremiah King (King’s history of Kerry, history of the parishes in the county, with some antiquarian notes and queries, 1907–12) atá an Duinníneach nuair a deir sé gur crochadh Piaras agus deartháir a chéile, an tAthair Tadhg Ó Muircheartaigh, Doiminiceach, ar Chnocán na gCaorach i gCill Airne 15 Deireadh Fómhair 1653
Ach anois tá cuntas fíorshuimiúil ag Ann Moore in Oxford dictionary of national biography, 2004 ··· Deir Ann Moore gurb i dTiobraid Árann atá an Leifear sin ach ní léir ar Contae Thiobraid Árann: liostaí Logainmneacha, 2004 in eagar ag Pádraig Ó Cearbhaill go bhfuil aon Leifear ná Lifford sa chontae sin ··· Ann a chuir sé aithne ar Francis Darwin, mac Charles Darwin, agus ar Whitwell Elwin, a bhí tráth ina eagarthóir ar an Quarterly Review ··· He spoke Irish fluently, having learned the rudiments in childhood from an Irish shoemaker in Manchester, and achieved an international reputation as an Irish scholar and historian’ (Ann Moore) ··· In Catalogue of Irish Manuscripts in Cambridge Libraries, 1986 le Pádraig de Brún agus Máire Herbert tugtar an t-eolas seo faoi Norman féin: ‘Moore had obtained many of his Irish manuscripts after the death of Standish Hayes O’Grady in 1915 (see Appendix 11) but he also acquired manuscripts in other ways, being a frequent visitor to Ireland and having travelled in every county except Kerry.’ Chuir sé ar fáil aistriúchán ar leabhar Windisch[B4] (A concise Irish grammar with pieces for reading, 1882)
Aistríodh go dtí an Daingean é i 1925 agus bhí ann go 1934 ··· Ó 1928, bhí sé ina uachtarán ann ··· Ní raibh bliain ann nár ghnóthaigh scoláirí na Gaeltachta agus an Daingin féin breis is a gcion d’áiteanna ins na Coláistí Ullmhúcháin gan trácht ar scoláireachtaí Teistiméireachta, scoláireachtaí Chomhairle Chontae agus torthaí nárbh iad’ ··· Ba bheag áit díobh nár thapaigh sé gach deis ann chun ábhar a bhailiú ··· He told me that an old man named Hillary from the district near the cliffs had the most perfect Irish he had heard anywhere including the Kerry, West Cork, Ring and Donegal Gaeltacht areas’
Sa réamhrá le Aeschylus and Athens, 1941 scríobh sé: ‘I must also mention a special debt to my friends, the peasant fishermen of the Blasket islands in West Kerry, who taught me, among other things that could not have been learned from books, what it is like to live in a pre-capitalist society.’ Fuair sé onóracha den chéad ghrád sa tripos clasaiceach agus bhain scoláireacht Craven, rud a chuir ar a chumas bliain 1926 a chaitheamh i gColáiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath; ann a rinne sé an obair i gcomhair a chéad leabhair, Greek Lyric Metre, 1929 (eagrán nua 1960) ··· Gheofar cuntais air: in Island Home: the Blasket Heritage, 1988, leabhar deireanach Thomson, mar a bhfuil i gcló aiste bheathaisnéise Tim Enright[q.v.]; in Seoirse Mac Tomáis 1903-1987 (Ceiliúradh an Bhlascaoid 4), 2000 in eagar ag Máire Ní Chéilleachair mar a bhfuil aistí agus cuimhní ag Margaret Alexiou, iníon Thomson, Máire (Llewelyn) Ní Shúilleabháin-Uí Chíobháin, iníon Mhuiris Uí Shúilleabháin[B5], Katherine Thomson, beanchéile Thomson agus daoine eile; in Celtic Studies in Europe and other essays, 2000 le Seán Ó Lúing[q.v.] agus in ‘Seoirse Mac Tomáis—George Derwent Thomson’, mar aon le liosta a shaothair Gaeilge, ag an údar céanna in Journal of the Kerry Archaeological and Historical Society uimh ··· 13, 1980; ag Muiris Mac Conghail in The Blaskets: a Kerry Island Library, 1987; in Who’s Who, 1986 ··· Sé sheachtain a chaith sé ann agus ní hé amháin gur chuir sé aithne ar mhuintir an oileáin, Tomás Ó Criomhthain[B5] agus Peig Sayers[B5] ina measc, ach gur fhoghlaim sé Gaeilge go sármhaith ··· Ba mhinic ar cuairt ann é ina dhiaidh sin
Is i ndiaidh tamaill de bhlianta ann a casadh a fear céile uirthi, ar bhall é de phóilíní Londain ag an am sin ··· Ba ghairid ann iad nuair a bhris an Cogadh Cathartha amach agus bhíothas in amhras tamall gur spiaire é an t-iarphóilín seo a bhí tagtha ina measc ··· Phort Láirge é in 1938 agus bhí ardmhúinteoirí aige ann, go háirithe Micheál Feirtéar ó pharóiste Bhaile an Fheirtéaraigh i gCorca Dhuibhne ··· I measc na leabhar a scríobh sé tá: Leoithne aniar (1982); Cois Laoi: léarscáil logainmneacha (1985); Blasket memories: the life of an Irish island community (1998); Abair leat Joe Daly (1999); An tAthair Tadhg (2000) faoin Athair Tadhg Ó Murchú[q.v.]; Sliabh gCua m’óige (2003); West Kerry camera: camera Chorca Dhuibhne (2006)
34 Part 1); in Dictionary of National Biography; ag Pádraig de Brún in Kerry Historical and Archaeological Society Journal, 1971; ag Breandán Ó Conchúir in Scríobhaithe Chorcaí 1700-1850 (1982); ag J.P ··· I gcathair Chorcaí a rugadh é, agus ag Cnoc an Bhláraigh ann a bhí cónaí air agus bhí post aige in Oifig an tSirriam ann ··· In 1826 bhí sé ina eagarthóir ar Bolster’s Quarterly Magazine (1826-30) agus ann a d’fhoilsigh sé a chéad aiste
Bhí ann freisin Kate (15), cailín aimsire, John (13), dalta scoile; Denis (11); Maurice (7); Ellen ( 5); Edward (3); Michael (naoi mí) ··· Béarla ar fad a bhí ann lena linn ach dúirt sé féin le Muiris Ó Droighneáin[B2]: ‘Ní foláir go dtuigimís an Ghaeilge go maith, ámh, mar is cuimhin liom go mbaininn taithneamh mór as an scéalaíocht a bhíodh ar siúl ag na seandaoine le linn tórraimh nó ócáide dá shaghas’ (Taighde i gcomhair stair litridheachta na nua-Ghaedhilge ó 1882 anuas, 1936) ··· Bhí baint aige le bunú Choláiste an Daingin in 1908 agus bhí sé ag múineadh ann (An Claidheamh Soluis 18 Bealtaine 1912) ··· Bhí sé ina ollamh ann go dtí tuairim 1921 ··· Tá cuntas in Kerry’s fighting story ar an obair a bhí idir lámha aige: ranganna Gaeilge, druiléail agus timireacht
Feirmeoir ba ea a athair James agus Ann Kerry a bhí ar a mháthair ··· I measc na scoláirí óga ó Éirinn a rinne staidéar ann bhí Tomás Ó Máille [q.v.] ··· Tholg sé niúmóine ann agus fuair bás 25 Meán Fómhair ina theach féin, Thorndale, Hilton Park, Prestwich
An caidreamh a bhí aige ar Thomás Ó Criomhthain a adhnann spéis daoine ann ··· Chaith sé ó Aibreán go 31 Nollaig 1917 ann ··· Thug sé eolas ann freisin ar an oideachas a fuair Brian i gColáiste na Tríonóide agus ansin i bPáras agus in Marburg sa Ghearmáin ··· Foilsíodh an léacht fhíorspéisiúil seo in Journal of the Kerry Archaeological and Historical Society, 1992
“D’fhásadar ann i ndlúthchaidreamh le saol na tuaithe agus leis an bhfíor-Ghaeltacht a bhí ina dtimpeall .. ··· Tá cuntas cuimsitheach ar James Goodman (nó Séamus Gudman) mar bhailitheoir ceoil ag Breandán Breathnach in Journal of the Kerry Archaeological and Historical Society, Uimh ··· In Mise agus an Conradh deir an Craoibhín: “Bhí grá aige don Ghaeilge ach ní raibh aon bhlas de spiorad na náisiúntachta ann, sílim ··· Bhí mórán daoine den tsórt sin ann an uair sin”
An t-ainm céanna a bhí ar an dara múinteoir aige ann, an fear ar thug sé an chreidiúint dó faoina fheabhas a d’éirigh leis féin mar mhúinteoir ··· Bhí sé i measc na mac léinn a bhí ag áitiú go gceapfaí ollamh le Gaeilge ann ··· Bhí ‘Amhrán na Leabhar’ le Tomás Rua Ó Súilleabháin i gcló aige in An Gaodhal, Nua-Eabhrac, in Iúil 1892 agus cuid eile díobh de réir a chéile ina dhiaidh sin in The Kerry Sentinel agus in Loch Léin, 1903–5 ··· Le linn dó bheith ann is ea bhí sé ar dhuine de bhunaitheoirí Chumann na Múinteoirí, eagraíocht na múinteoirí Gaeilge sna scoileanna, múinteoirí náisiúnta go háirithe ··· Chuaigh sé ar pinsean i 1939 agus scríobh Lughaidh Breathnach[B2] chuig Énrí Ó Muirgheasa: ‘When you and your Kerry friend leave the Department it will be the end of our hopes for saving Irish in the schools’ (It all happened, lch 338)
Ba ar éigean Londain sroichte aige: ‘The chair was admirably filled by Mr George Shorten and in the mellifluous and idiomatic style peculiar to West Cork and Kerry he delivered an exceedingly able and eloquent speech eulogising the work of the the Gaelic League in London as well as in Ireland and condemning the presumptuous attitude of those witnesses before the Intermediate Commission who, while ignorant of the Irish national language as it is spoken, took on themselves to decry its teaching’ ··· Thuairiscigh an páipéar ar 9 Meán Fómhair 1899 gur toghadh é ina chomhrúnaí ar chraobh an Chonartha ann ··· Níorbh fhada ann é nuair a fuair sé litir óna athair i mBéal Átha an Ghaorthaidh agus scéala báis an Chapaillín Bháin inti ··· Bhí seisean ag obair i Londain agus bhí ina bhall den Chonradh ann agus bhíodh i bhfeighil ranga
Is é a shíl Tomás Ó Criomhthain gur timpeall 1825 a saolaíodh é ach an t-aon duine den ainm a bhí Críostóir in ann a aimsiú sna cláir bhaiste roimh 1828 ná an Seán Ó Duinnshleibhe a rugadh 19 Meitheamh 1812 ··· Tá fianaise éigin ann go raibh féith na filíochta ag duine dá dheirfiúracha, ag duine dá iníonacha, agus ag a gharmhac ··· Deir Muiris Mac Conghail: ‘I believe that Tomás Ó Criomhthain’s genesis as a writer is set out by him in his account of this encounter with Ó Duinnshlé ...’ (The Blaskets: a Kerry island library, 1987)
Chaith sé cúpla bliain timpeall 1831 i Nua-Eabhrac agus d’fhoghlaim léamh na Spáinnise ann ··· Is dóigh gur lena uncail, Robert Swanton, a bhí sé ag fanacht ann; mar bhall de na hÉireannaigh Aontaithe a theith seisean go Meiriceá agus d’éirigh leis a bheith ina bhreitheamh sa Marine Court i Nua-Eabhrac ··· Rinne sé iarracht in 1844 ‘The Cork and Kerry Irish Poetry and Music Society’ a bhunú ··· Chuir sé spéis i leasú an litrithe i dtreo gurbh fhearr a bheadh scríobh na teanga ag teacht le fuaimeanna chanúint Chorcaí agus chun gurbh fhusaide a bheadh gnáthchainteoirí in ann an teanga a léamh
Tá i bhfonóta ann liosta d’ailt ar shaol agus ar shaothar an scoláire sin ··· Bhí spéis ar leith aige sa ghrianghrafadóireacht agus tá pictiúir a thóg sé san oileán i gcló in Allagar na hInise, 1977 le Tomás Ó Criomhthain agus in The Blaskets: a Kerry Island library, 1987 le Muiris Mac Conghail ··· Faoin am seo bhí sé in ann é féin a thomadh i mbéaloideas na hÉireann
Bhí sé ina rúnaí ag Craobh Chonradh na Gaeilge ann (An Claidheamh Soluis 21 Aibreán 1900) ··· Nuair a thug Richard Hayward cuairt air tuairim 1944 agus é ag taighde le haghaidh a leabhair The Kingdom of Kerry dúirt Domhnall leis gur ghnách dó deich míle a shiúl gach lá ··· Fear cuardaigh agus taighde ba ea é; saoi den tseana-mhúnla arbh onóir agus pléisiúir don duine suí tamall ag éisteacht leis ag cur síos ar an saol a bhí ann lena linn féin agus i bhfad roimis; é séimh pearsanta uasal ina mheon agus é ullamh síoraí ar nós fíor fhir-léinn ar an eolas a bhí aige a thabhairt uaidh’
Bhí sé ag staidéar ar an Sean-Ghaeilge i dteach Mhic Néill an lá a chuaigh Ó Rathghaille ann chun plé a dhéanamh le Mac Néill i dtaobh cruinnithe phoiblí ag a mbunófaí na hÓglaigh ··· Nuair a bhí súil le Roger Casement a theacht san Aud d’ordaigh an Pluincéadach síos go Cathair Saidhbhín é chun bheith i gceannas ar sheilbh a ghabháil ar ghléas raidió ann ··· Scríobh Colm cuntas ar an eachtra in Dublin Magazine, July/Sep 1949 (‘A Night in Kerry’ Written in 1920 when the boyish adventure was still a vivid memory, this narrative is printed unaltered against the maturer judgement of the writer) ··· Ó 1933 go 1943 bhí sé ina chúntóir i Roinn na Nua-Ghaeilge sa Choláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath, agus thugadh léachtaí freisin i Scoil na Leabharlannaíochta ann
Tá léirithe ag Muiris Mac Conghail in The Blaskets: a Kerry Island Library (1987) a dheacracht a bhí sé teacht ar chéilí sa Bhlascaod i gcomparáid leis an mórthír agus dá réir sin go raibh trom na scríbhneoirí Blascaodacha den dara glún gaolmhar le chéile ··· Bhraith sé doicheall ann, cé go raibh sé fial flaithiúil ina theach féin ··· Kerry author killed in hit-and-run’ an cheannlíne a bhí ar thuairisc a bháis san Irish Times 10 Nollaig 1975 ··· Is é rud atá ann na litreacha i mBéarla i dtaobh a saoil san oileán agus sa mhórthír a chuir sí in imeacht fiche bliain chuig George Chambers, Sasanach a thug cuairt ar an oileán in 1931 agus arís in 1938
Bhí sé ann go dtí na 1920idí deireanacha ··· Tá leathanach bán ann agus a hainm leis ··· Bhí sí cairdiúil le daoine mar Dr Kathleen Lynn agus Dorothy Macardle—ar cuairt aici a bhí Dorothy nuair a bhí sí ag scríobh The tragedies of Kerry
Thuig Thomson go raibh mianach scríbhneora ann ··· san mbliain 1942 ina raibh Muiris féin páirteach ann ··· ‘Níorbh fhada do bhí sé ann [i gConamara] nuair a thuig sé nár mhaith leis bheith iontu ··· ‘Muiris Ó Súilleabháin had never really been satisfied as a policeman, and certainly he disliked the late night and early morning raids for illicit poitín stills’, a deir Muiris Mac Conghail in The Blaskets: a Kerry island library (1987)
I dtuairisc bháis in The Kerryman 25 Aibreán 1942 dúradh: ‘One of the greatest Gaels Kerry ever produced, he was born in Valentia eighty years ago ··· Chuir sé Beirt Ghaeilgeoirí isteach sa chomórtas le haghaidh ‘Leabhar ar nós Beirt Fhear ón dTuaith ach amháin go gcaithfear cur síos go cruinn ann ar ghnáthshaol na cathrach’ ··· B’fhéidir go raibh Domhnall Ó Murchadha eile ann i gCiarraí ··· An chuimhne is mó a bhí ag a gharneacht air go dtéadh sé féin agus a hathair ag ól cúpla pionta agus ansin go dtéadh siad a fhéachaint ar an uaigh a raibh a chos curtha ann
Ba é John O’Riordan, a bhí seal ina eagarthóir ar an Kerry Champion agus a chaith seal ina chearrbhach gairmiúil, a athair agus ba í Nóra Ní Dhomhnaill ó Inis i gCorca Dhuibhne a mháthair ··· Bhí Doiminic ar scoil ag na Bráithre Críostaí ann ··· Sin an cineál duine a bhí ann: níor scríobh sé féin cuid mhór ach ghríosaigh sé féin cuid mhór daoine eile chun scríofa’
Kerry, 21 Apl., 1601 [no ··· Is dóigh go raibh Fraincis agus Spáinnis aige agus go raibh sé in ann Laidin a léamh ··· Tuairimíonn Williams gurbh ann a cuireadh ar altram é
Ina dteanntasan tá cur síos air in Kerryman 1 Meitheamh 2006, Kerry’s Eye 1 Meitheamh 2006 agus in Kildare Nationalist 2 Meitheamh 2006 ··· Nuair a dhún an Roinn Oideachais Scoil Naomh Gobnait, Dún Chaoin, i 1970 seo é an múinteoir scoile a bhí ag múineadh ann gur athosclaíodh í mar scoil oifigiúil i 1973 agus a lean air sa phost sin go 2003 ··· Thosaigh Micheál ag múineadh ann um Shamhain 1970 agus d’athoscail an Roinn Oideachais an scoil nuair a tháinig comhrialtas i gcumhacht i 1973
Deir Seán Ó Coileáin (Éigse XXXIII, 2002): ‘Risteard Breatnach’s particular contribution to scholarship in Irish derives from three separate but interrelated sources: a knowledge of the history of the Irish language that rivalled that of Bergin[B2], O’Rahilly B2, Murphy B2] and Greene[B3], and that is scarcely approached by any present-day scholar; a familiarity with the modern dialects, extending to Scottish Gaelic and Manx, such as few others have possessed (one thinks of O’Rahilly and Wagner[q.v.]); an intellectual rigour and a keen linguistic sense informed by the best international theory and practice.’ Tá cuntas air in Irish Times 19 Bealtaine 2001 agus deirtear ann: ‘The former Professor of Irish Language and Literature at University College Cork built up a very important school of Irish at UCC, and many of his students went on to occupy university chairs of Irish and Celtic Studies elsewhere in Ireland and in the US.’ Bronnadh féilscríbhinn air, Folia Gadelica: aistí ó iardhaltaí leis a bronnadh ar R.A ··· In Ar muir is ar tír (1991) tá ábhar a thaifead sé ó Mhuiris Ó Catháin, Blascaodach, agus is é an meas a thug an Coileánach air ‘one of a very few trustworthy representations of West Kerry Irish published in literary form’ ··· Bhí a chéad aiste léannta i gcló in Éigse, geimhreadh 1939, ‘Carraig Seac’, arb é atá ann cúlra stairiúil amhrán sin na ndeachúna, téacs an amhráin, leaganacha de véarsa a scríobh sé síos go foghrúil ó Shéamus Breatnach i Sliabh Rua in 1938 agus ó Mhaitiú Ó Broin in aice le Caisleán an Chomair, a aistriúchán Béarla den amhrán, agus nótaí ar an gcanúint agus ar logainmneacha
Tá cuntais air in: Who’s Who 1986; Éigse XXV, 1991 ag Brian Ó Cuív[q.v.]; Études Celtiques XXX, 1994 ag Ann T.E ··· He was a scholar whose learning was both deep and wide.’ Ag tagairt do Robin Flower[B3] deir Muiris Mac Conghail: ‘He established, with some other Englishmen, such as George Thomson[q.v.], the Greek and Homeric scholar, and Kenneth Hurlstone Jackson, the Celtic scholar, a climate for the island [an Blascaod] community in which it would be possible for the Islanders to write about their lives and the Island in their own language’ (The Blaskets: a Kerry island library, 1987) ··· Léiriú beag ar an dua a bhain leis an obair, agus gurb é atá ann dáiríre ná tráchtas ar an Meán-Ghaeilge, is ea nach líonann an téacs féin ach 43 as breis is 200 leathanach
Bhí sé in ann Gaeilge a labhairt ··· Ba é Where the river Shannon flows, 1940 an chéad leabhar díobh agus ina dhiaidh bhí: The Corrib country, 1943; This is Ireland: Leinster, 1949; In the Kingdom of Kerry, 1950; Ulster, 1950; Connacht, 1952; Mayo, Sligo, Leitrim and Roscommon, 1955; Munster and the city of Cork, 1964
Chaith sé tamall ina thuairisceoir ar chúrsaí creidimh agus bhí sraitheanna d’ailt Ghaeilge aige ann ··· Tá cuntas eile in De bhunadh Protastúnach ach an cuntas is iomláine is ag John Corcoran atá sé in Journal of the Kerry Archaeological and Historical Society 2005
Tar éis cúig bliana aistríodh é go Béal Átha Longfoirt agus chaith 26 bliana ann ··· D’fhoilsigh sé an taighde i leabhrán dar teideal The Kerry Searchlight
Kerry, composed or rather revived, some remarkable funeral lamentations, which came down to my own time, and I dare say are still chaunted in regular parts of bass and treble, by the voices of men and women, in concert, at funerals in the South of Ireland.’ Tá cuntas cuimsitheach air ag John H ··· Pierce in Journal of the Kerry Archaeological and Historical Society, 1973 (‘Nicholas Dall Pierse of Co ··· Kerry, Harper’) ··· D’éirigh leis an údar sin teacht ar lámhscríbhinn in Oifig na dTaifead Poiblí sa Bhreatain arb é atá ann achainí a rinne Nicholas Pierse, Gent., ar Shéarlas II i 1664
Lyne in Journal of the Kerry Archaeological and Historical Society, 1976 (‘The Mac Fínín Duibh O’Sullivans of Tuosist and Bearehaven’) agus in uimhir 1980 den iris chéanna (‘Peter McSwiney [1783-1860] and the vexed succession to the last Mac Fínín Duibh’), agus ag Seán Ó Súilleabháin in Diarmuid na Bolgaighe agus a chómhursain, 1937 ··· Ghluais an tsochraid Bóthar an Leachta siar go Cill Macallóg agus cuireadh an bile deireanach den fhuil uasal sa tuama ann
Tá cur síos air in The apostle of Kerry or the wonders of the Irish General Mission, being the life and labours of the Reverend Charles Graham together with those of the celebrated Gideon Ouseley,1869 le William Graham Campbell ··· Fuair an t-athair eastát i gContae Ros Comáin le hoidhreacht agus chuaigh an teaghlach chun cónaithe ann
Tá aiste fhada air ag Pádraig de Brún in Journal of the Kerry Archaeological and Historical Society (1969) ··· B’fhéidir gur dhaoine tábhachtacha i gCill Airne a mhuintir ach bhí tuairim ann gur shaighdiúir sa gharastún a athair, Michael, agus deirtear i gceann de na hamhráin gur ghréasaí é; Mary Lyne ab ainm dá mháthair
O’Connell, Bishop of Kerry, who lived in the sixteenth Century, 1824 (athchló i nDroichead Átha in 1851) agus Ireland’s Dirge, an Historical Poem written in Irish by the Right Rev ··· John O’Connell, Bishop of Kerry ··· Is é atá ann: ‘Tuireamh na hÉireann’ le Seán Ó Conaill, file in Uíbh Ráthach nárbh aon easbag é (tá an leagan is údarásaí den téacs i gcló ag Cecile O’Rahilly in Five Seventeenth Century Political Poems, 1946); aistriúchán Béarla atá bunaithe ar aistriúchán nár de dhéantús Uí Chléirigh é agus nach bhfuil ag teacht go hiomlán leis an leagan áirithe Gaeilge sa leabhar; nótaí staire a thugann stair na hÉireann anuas go dtí 1691, cé nach bhfuil an dán féin ag dul níos faide ná aimsir Chromail; ‘The Author’s Tour’, dán barrúil ina gcuireann Ó Cléirigh síos ar na daoine, sagairt go háirithe, a thug cabhair dó; liosta na síntiúsóirí
Scríbhneoir bisiúil a bhí ann ··· Wells); Ciarraidhe, 1941 (County Histories 1V: Kerry)
Sa tuairisc sin géilltear go raibh saineolas aige ar stair, dinnseanchas agus seandálaíocht na hÉireann ach deirtear ann freisin: “His knowledge was unfortunately not worked up into a connected whole such as would adequately represent his learning ··· Tá cuntas cuimsitheach ag Seán Ó Lúing air in Journal of the Kerry Archaeological and Historical Society No
Tuairiscítear (idem) gur iarr sé ar chomhghleacaí a bhí chun cuairt a thabhairt ar Éirinn a dhea-mhéin a chur in iúl do ‘a certain informant in Kerry who years before had been his own first instructor in the living oral Irish tradition’ ··· I 1940 fuair sé post in Ollscoil Nua-Eabhrac agus ceapadh é ina Ollamh le Béarla ann i 1948 agus bhí cúrsa sna teangacha Ceilteacha á stiúradh aige freisin
Státseirbhíseach ar iasacht ba ea é agus bhí Máire mar bhean an tí ann ··· Ach bhí máthair Patrick O’Sullivan (I heard the wild birds sing: a Kerry childhood, 1991) ina cócaire sa teach agus deir sé: ‘In the years prior to 1922 songs in praise of the reigning British monarch were a regular feature of any children’s parties they gave, and the country children were constantly reminded of the blessings bestowed upon Ireland by the Royal family across the Irish sea’