BEATHA NA SEACHTAINE

MAC GIOLLA GHUNNA, Cathal Buí ( c.1680– c.1756)

In éineacht le Séamas Mac Cuarta, Art Mac Cumhaigh, agus Peadar Ó Doirnín, áirítear é ar dhuine de na filí ba cháiliúla i gCúige Uladh lena linn. A phearsantacht aerach agus a shaol réiciúil, mar a léirítear sa bhéaloideas iad, an dán aoibhinn, ‘An Bonnán Buí’, agus, gan amhras, ‘Aithreachas Chathail Bhuí’ a thuilleann cáil mharthanach dó. Shíl Seosamh Mac Grianna (Pádraic Ó Conaire agus aistí eile, 1936) ‘An Bonnán Buí’ a bheith inchomórtais le ‘The Rubaiyat of Omar Khayyam’.

In Cathal Buí: amhráin (1975) tá a bhfuil d’eolas ar fáil faoi bailithe ag Breandán Ó Buachalla. Deir sé: ‘Ach maidir le heolas cruinn cinnte a chur ar fáil i dtaobh dátaí is dálaí a shaoil is measa an scéal aige siúd ná ag aon duine eile d’fhilí an 18ú céad. In aigne an phobail agus ar bhéalaibh daoine a mhair sé agus níor bacadh puinn le haon eolas ina thaobh a chur ar phár.’ Mionteaghlach i gContae Fhear Manach ba ea muintir Mhic Ghiolla Ghunna uair ach i ndiaidh an 17ú haois bhí an sloinne le fáil sa Chabhán agus i agus in iarthar Uladh. Toisc rud a dúirt Seosamh Laoide in 1905, nach raibh ann dáiríre ach tuairimíocht, tá glactha leis go coitianta gur i dTeallach Eachach, Co. an Chabháin, a rugadh Cathal. Ach dar le duine de na seanchaithe deireanacha i nGleann Gaibhle gurbh é Gleann Fearna i gContae Liatroma a áit bhreithe. Luaití Fear Manach agus Muineachán freisin. Tar éis dó tuairiscí an bhéaloidis agus eile a scagadh tá Ó Buachalla sásta gur sa chuid de Bhréifne a bhí i bhFear Manach a rugadh é ach gurbh i Liatroim agus sa Chabhán a chaith sé a óige agus cuid dá shaol. Tá Bréifne ag cuimsiú Liatroma agus an Chabháin agus, ó thaobh na litríochta de, cuid de Fhear Manach. B’fhéidir gur fíor go ndeachaigh sé le sagartacht agus gur chuir bean ar strae é - luaitear Caitlin Tiriall an amhráin - agus gur chaith sé saol drabhlásach as sin amach, é ag fánaíocht mar mhangaire ar fud Uladh, i dtuaisceart Chonnacht agus i dtuaisceart Laighean, in Oirialla go háirithe. Phós sé go minic. Dhealródh gurbh i bhFearnaigh, Co. Mhuineacháin, a chaith sé a bhlianta deireanacha. Is é an traidisiún gur sa tseanreilig i nDomhnach Maighean a cuireadh é agus deir Ó Buachalla nach foláir nó tá bun leis an traidisiún sin. In 1846 scríobh Nioclás Ó Cearnaigh go raibh sé marbh le timpeall nócha bliain agus go raibh aois mhór aige nuair a d’éag sé.

Tugtar an chreidiúint d’Ó Cearnaigh agus do Pheadar Ó Gealacáin gurb iad is mó faoi deara dánta Chathail a bhailiú. Ní féidir a leagan air ach 15 dhánta ar a mhéid. Fáth áirithe nár mhair cuimhne ar a shaothar i mBréifne féin go ndeachaigh briseadh an-tobann ar an traidisiún liteartha agus ar labhairt na Gaeilge ann de dheasca na bioblóireachta, dar le Ó Buachalla. Leagtar ‘Caitlín Tiriall’ go minic air. Tá leagan de i gcló ag Ó Buachalla ar an ábhar gur air a leagtar é ach deir sé faoin leagan a roghnaigh sé in Nua-Dhuanaire II (1976): ‘Is cinnte nach é [Cathal Buí] a chum é, ámh, agus b’fhéidir go dtéann an bunamhrán siar go dtí an 17ú haois.’

Tá tuilleadh eolais faoin mbeatha seo ar fáil ar http://dib.cambridge.org/ »

Diarmuid Breathnach

Máire Ní Mhurchú

Léigh ar aghaidh »