BEATHA NA SEACHTAINE

Ó MURCHÚ, Liam (1929–2015)

Ó MURCHÚ, Liam (1929–2015)

Leascheannasaí Clár agus Leas-Stiúrthóir Gineáralta in RTÉ ab ea Liam ó Murchú, a raibh aithne i measc an phobail air mar láithreoir an chláir stiúideo Trom agus éadrom, a craoladh ó lár na 1970idí go dtí lár na 1980idí.

Ar Shráid na Blarnan i gcathair Chorcaí a rugadh Liam Ó Murchú, nó Billy Murphy mar a bhí air ina óige, ar an 10 Feabhra 1929, an duine is óige clainne ag Kennedy Murphy, a throid le Fiúsailéirí Bhaile Átha Cliath sa Chéad Chogadh Domhanda, agus a bhean Julia Buckley, oibrí i muileann línéadaigh. Dháréag a rugadh don lánúin ar bhásaigh a leath díobh, William eile ina measc, sular tháinig Liam ar an saol. In aois a chúig bliana d’aistrigh an teaghlach ó thionóntán i lár na cathrach chuig teach comhairle ar Bhóthar na mBráthar, i gCrois an Tornóra. Ba de bhunadh na cathrach na tuismitheoirí. Ní uathu ach ar scoil a d’fhoghlaim Liam an Ghaeilge.

Ó na Bráithre Críostaí a fuair Liam a chuid oideachais, i Scoil Naomh Colm Cille a bhí ar leac an bhaile, agus sa Mhainistir Thuaidh, ar scoláireacht Bhardas Chorcaí, inar bhain sé an chéad áit amach sa scrúdú. Tar éis bliana i gColáiste Ollscoile Chorcaí, d’fhág sé a chúrsa léinn le dul ag obair mar oifigeach cléireachais sa státseirbhís. D’aistrigh sé go Baile Átha Cliath agus le himeacht ama ceapadh mar chomhairleoir ar chúrsaí dlí é ag na hairí sláinte, Seán Mac an tSaoi agus Cathal Ó hEochaidh faoi seach.

Sa bhliain 1964 fuair Liam post in RTÉ, mar eagarthóir ar chláir Ghaeilge. Níos déanaí bheadh sé ina Leascheannasaí Clár agus ina Leas-Stiúrthóir Ginearálta. Sa bhliain 1988 d’fhág sé RTÉ lena chomhlacht léirithe féin, Gaelcom, a bhunú lena bhean Margaret. D’fheictí fós ar an teilifís ó am go chéile é, ar chláir ar nós Lifelines agus Up for the final.

Is óna chlár teilifíse Trom agus éadrom is fearr a bhí aithne ar Liam, clár stiúideo a bhuaigh Gradam Jacobs sa bhliain 1976 agus a craoladh idir 1975 agus 1985, le lucht éisteachta beo, míreanna ceoil agus cainte, agus gur chuid de an nath ‘bualadh bos.’ Deireadh sé gur theastaigh uaidh a léiriú nár le ‘cainteoirí foirfe’ amháin an Ghaeilge. Chaith Liam tamall mar chathaoirleach ar Bhord na Gaeilge. Bhí baint aige le logainmneacha Gaeilge a chur ar na busanna.

Nuair a tháinig Liam go Baile Átha Cliath bhí uaigneas air go dtí gur casadh Margaret Fagan ó Dhumhach Thrá air. Phós siad i bhfómhar na bliana 1952 agus bhí ochtar clainne orthu: Veronica, Noelle, Des, Enda, Brian, Colmán, Éadaoin agus Úna. I nGleann na gCaorach a bhí cónaí ar an teaghlach. Níorbh í an Ghaeilge teanga an tí, ach ba chuid dá saol í.

Bhí Gaeilge mhaith scoile ag Liam, ach tháinig splanc léargais chuige nuair a thosaigh a pháistí ag freastal ar Scoil Lorcáin i mBaile na Manach agus go raibh an chéad bheirt ag teacht abhaile le scéalta beaga agus dánta acu ó Bhean Uí Chadhain, bean chéile Mháirtín. Dar leo gur ansin a thit Liam ‘go hiomlán i ngrá leis an teanga.’ Spreagadh dó ab ea tuismitheoirí eile a chloisteáil ag labhairt i nGaeilge, Seán Ó Riada agus Dónall Ó Móráin ina measc. Gaeilge scoile a bhí ag Margaret freisin, a d’fhreastail ar Chnoc Síon, ach arís, le deis cleachtaidh le pobal na scoile, chuir sí barr feabhais uirthi agus ba mhinic í á labhairt.

Théadh an chlann ar saoire go Conamara go minic, ach sna 1960idí théidís go Baile an Fheirtéaraigh. Bhí tithe ag Gael Linn ar an mBuailtín agus thógaidís ceann ar cíos ar feadh míosa. D’fhoghlaim Liam na hamhráin mhóra a bhíodh á gcanadh sa cheantar an t-am sin, cuid acu ó Sheán de hÓra. Ba mhinic a chan sé ‘Sliabh na mBan,’ ‘Dónall Óg’ agus go leor eile, i dTigh Uí Chatháin i mBaile an Fheirtéaraigh nuair a bhíodh oícheanta go maidin acu. Ag baile, thaitin garraíodóireacht le Liam agus snámhaí laethúil ag Cladach an Daichead Troigh i gCuas an Ghainimh ab ea é.

Lean Liam foireann iománaíochta Chorcaí, agus go háirithe tar éis bhás a dhearthár Ken, a raibh mac leis, Tim Murphy ag imirt sna cúlaithe dóibh. Thaistealaíodh sé an tír le deartháir eile leis, John Murphy, le breathnú ar na cluichí. Is iomaí cuairt a thug sé, leis, ar Chlub Iománaíochta na Dúcharraige, na ‘Rockies’ agus bhí cáil ar na seisiúin amhránaíochta ann.

Sheas Liam in olltoghchán na bliana 1982. Mar seo a labhair ceannaire Fhianna Fáil, Micheál Ó Máirtín faoi tar éis a bháis:

He made an enormous contribution to Irish culture, heritage and the Irish language... Such was his commitment to public service Liam also sought public office in the early 1980s where he was the Fianna Fáil general election candidate in the Cork North-Central constituency at a very volatile time for the country. Though he was unsuccessful in that election Liam remained committed to public service and the Irish language and he continued his work in that regard.

Sa bhliain 2002 bhronn Coláiste na hOllscoile, Corcaigh, dochtúireacht oinigh ar Liam. Ar na leabhair a scríobh sé tá na cuimhní cinn, A little trom and a little éadrom (1982), A time to love (1986) Black cat in the window (1999), Hindsights (2000) Black cat’s tale (2002) agus an dráma Gaeilge Na Connerys (1974).

D'éag Liam Ó Murchú ar an 28 Meitheamh 2015. I ráiteas ón Uachtarán Micheál D. Ó hUiginn dúradh gur oibrigh Liam gan staonadh leis an Ghaeilge a chur chun cinn, os comhair an cheamara agus taobh thiar de. Dúradh gur chreid sé gur le gach duine an Ghaeilge, rud a léirigh sé mar láithreoir Trom agus éadrom. Duirt an tUachtarán go raibh cuimhne aige ar Liam mar iar-chomhghleacaí in earnáil na meán a bhí gairmiúil agus lán anam agus brí.

Ag aifreann na sochraide dúirt an tAthair Dermod McCarthy, iar-eagarthóir clár reilgiúnda in RTÉ, go raibh laoch de chuid na Gaeilge ar lár. Dúirt sé gur chaith Liam mórchuid dá shaol craoltóireachta ag cur na Gaeilge chun cinn agus gur thug sé misneach do dhaoine an Ghaeilge a labhairt.

Éilis Ní Anluain

Léigh ar aghaidh »