Sa Ghleann, Carraig na bhFear, Co. Chorcaí, a rugadh é ar 21 Eanáir 1876. Deartháir é le Tadhg Ó Donnchadha. Chloiseadh sé Gaeilge ina óige ag seandaoine sa cheantar. I ndiaidh cúpla bliain i gColáiste Phádraig, Droim Conrach, thosaigh sé ag múineadh i Scoil Mhuire ar Chnoc Easúin i gcathair Chorcaí in 1897 agus bhí sé ina dhiaidh sin ina phríomhoide i Scoil na gCloichíní sa Pharóiste Thuaidh. Deirtear gurbh í an scoil sin an scoil ba Ghaelaí i nGalltacht na Mumhan agus gurbh é Éamonn an chéad mhúinteoir náisiúnta sa Ghalltacht a thug faoi ábhair a mhúineadh trí mheán na Gaeilge. Mar chabhair don mhúinteoireacht a scríobh sé leabhair ar nós Mionchainnt scoile (1906), Ceachta mioneolais (1906), Uimhríocht (1928); Uimhríocht: an eochair, 1930; Áireamh scoile, 1935; Gluais matamaitice, 1935; Arda na huimhríochta, 1936 agus a leithéidí. Is i gcomhar le Tomás Mac Conraoi a scríobh sé Bunús na heoluíochta, 1920. Aistriúcháin leis is ea Céimseata scoile 1-VI, 1935 agus Uraiceacht triantánachta, 1936. Deirtear gurbh é a Graiméar Gaedhilge (1923) an chéad ghramadach nua-aimseartha i nGaeilge amháin.

Bhí sé gníomhach sa Chonradh ó 1899. Faoi 1907 bhí sé ina rúnaí ar Fheis Mhór na Mumhan. Thosaigh sé ag scríobh sna hirisí i 1902 agus bhíodh aiste gach seachtain aige in An Claidheamh Soluis faoin ainm ‘An Muimhneach’. Ba mhinic an t-ainm cleite ‘Éamonn an Chnoic’ aige freisin. Ba é a chum an t-amhrán ‘An Buachaillín Bán’.

Ó 1905 ar aghaidh bhí post páirtaimseartha aige mar léachtóir sa Ghaeilge i gColáiste Ollscoile Chorcaí (Coláiste na Banríona). Ceapadh é go lánaimseartha nuair a bunaíodh Ollscoil na hÉireann i 1909. Ó 1916 go 1944 bhí a dheartháir Torna ina ollamh sa roinn chéanna leis. Bhíodh cúrsaí samhraidh do mhúinteoirí ar siúl ag an mbeirt acu sa Choláiste sa tréimhse 1922–9. Éamonn a bhunaigh agus a d’eagraigh Éarna (1922–5), irisleabhar Scoil na Ceiltise sa Choláiste. Bhí baint aige le Sinn Féin agus bhí sé ina bhreitheamh sna cúirteanna Poblachtacha. Phós sé Johanna O’Leary i 1913. Bhí cúigear iníonacha agus beirt mhac acu. D’éag sé ar 11 Márta 1953.

Diarmuid Breathnach

Máire Ní Mhurchú