In A Tipperary Parish: A History of Knockavilla Donaskeigh, 1985, stair Chnoc an Bhile, deir Micheál Mac Cárthaigh gurbh é an máistir scoile seo ba thúisce a spreag spéis an Athar Mathúin Ó Riain sa Ghaeilge. Is um Meán Fómhair 1897 a tháinig an Rianach chun an pharóiste. B’fhéidir a rá mar sin gurbh é an Cuisíneach seo faoi deara áit thábhachtach a bheith ag Cnoc an Bhile ar léarscáil na hathbheochana ó 1904 amach. I nDún Droma, Co. Thiobraid Árann, a rugadh é. Ba iad John Cussen agus Johanna O’Keefe a thuismitheoirí agus fágadh é féin agus a haon deirfiúr ina ndílleachtaí go luath ina saol. In 1895 ceapadh é ina phríomhoide i scoil nuabhunaithe na mbuachaillí i gCnoc an Bhile. Deir Mac Cárthaigh gur mhúin sé Gaeilge dó féin agus go raibh togha blas ar a raibh aige di. Gan amhras bhí sean-Ghaeilgeoirí sa cheantar go fóill agus go háirithe i gCill Mhór, mar a raibh cónaí air i dteach a uncail William Keeffe. Bhí cáil ar an uncail mar dhéantóir píob. Ní raibh áitreamh múinteora ag Éamonn go 1913.

Níor cuireadh síos i nDaonáireamh 1901 go raibh Gaeilge aige, cé gur léir ar litir a bhí ag John S. Wayland in An Claidheamh Soluis 15 Meán Fómhair 1900 go raibh cáil na díograise cheana féin ar an Athair Mathúin (‘We can see in the Irish press that there are not a few enthusiasts in the county, such as Father Mat Ryan of my native parish of Knockavilla...’). B’fhéidir nár cheadaigh an t-uncail é faoin bhfreagra a thug sé ar an gceist faoin nGaeilge ar fhoirm an Daonáirimh. Nuair a bunaíodh Craobh Chnoc an Bhile i 1904 ba é an Cuisíneach a toghadh ina rúnaí agus d’fhan sé sa phost go dtí gur cuireadh an Conradh faoi chois ar fud na hÉireann 25 Samhain 1919. Deir Dónal Ó Muirgheasa in Education in the parish of Knockavilla, 1995: ‘Mr Cussen was always credited with the excellence of the performances [ag Feis Chnoc an Bhile], all the more noteworthy by the fact that he was not a trained teacher’. Deir sé freisin: ‘He is something of an unsung hero when the activities of the Conradh are discussed in the parish, being overshadowed by Fr Matt Ryan...’. Duine dá mhonatóirí sa scoil ba ea Pádraig Mac Cormaic. Sna 1920idí chuaigh sé i gcion go mór ar dhuine dá dhaltaí, Micheál Mac Cárthaigh, a bhí ina uachtarán ar an gConradh ar ball.

Níor phós sé. Deir Ó Muirgheasa: ‘Mr Cussen, “Neddy”, affectionately, was a strange, austere kind of man who reputedly never stood for a photograph; who taught “parsing till supper”, book-keeping and na seanfhocail sa Ghaeilge, many of which survived on the tongues of the learners until their old age. He had a strong dislike of the female species—and referred to girls and women as “nasty creatures”, which might account for the fact that he remained single all his life’. D’éirigh sé as a phost 31 Nollaig 1939 agus d’éag 19 Meán Fómhair 1946. Tá sé curtha i mBaile an Teampaill. Col seisir dó an file Áine Ní Ghlinn.

Diarmuid Breathnach

Máire Ní Mhurchú