UÍ BHRAONÁIN, Neans Bean (1936–2013)
© Nemeton

Sa tSeanchill i Rinn Ó gCuanach, Co. Phort Láirge, a rugadh Neans ar 4 Feabhra 1936. Feirmoir as an mbaile sin ab ea a hathair, Deuglán Ó Réagáin, agus ba as Baile na nGall in aice láimhe dá máthair, Peig (Turraoin). Ba í Neans an duine ba shine de thriúr clainne a mhair. Buachaillí ba ea an bheirt eile, Liam agus Seán. Ba phoblachtaigh iad a hathair agus a máthair. B’éigean do Dheuglán agus do bheirt deartháireacha leis a dhul ar a seachnadh le linn Chogadh na Saoirse – bhí duine acu, Liam, in Ardoifig an Phoist leis an bPiarsach in 1916, agus bhí Peig i gCumann na mBan.

Le Gaeilge a thóg siad Neans, rud nach raibh chomh mór sin san fhaisean sa cheantar ag an am. I Scoil Náisiúnta na Rinne a fuair sí a cuid bunscolaíochta agus ina dhiaidh sin d’fhreastail sí ar Chlochar na Trócaire i gCarraig na Siúire. As siúd chuaigh sí chuig Coláiste Sion Hill i mBaile Átha Cliath, áit ar oileadh í mar mhúinteoir tís.

Chaith sí tamall ag teagasc agus ansin, in 1965, ceapadh í mar chigire de chuid na Roinne Oideachais agus thaistil sí an tír ag tabhairt cuairte ar mheánscoileanna agus ar cheardscoileanna. I dtús na seascaidí phós sí Breandán Ó Braonáin as Carn an Bhua i gContae Chill Mhantáin. Poblachtaigh ab ea a mhuintir siúd freisin agus chaith a athair, Tomás, agus a dheartháir, Paudge, tréimhsí ina dTeachtaí Dála idir 1954 agus 1982.

Agus a máthair, Peig, ag teannadh amach sna blianta, thosaigh Neans ag roinnt a cuid ama idir an teach a bhí aici féin agus ag Breandán i nDún Laoghaire agus an áit ar tógadh í sa tSeanchill. Bhí sí an-ghníomhach sa phobal ansiúd, í ar bhord bainistíochta Choláiste na Rinne agus ar bhord Mheánscoil San Nioclás, áit ar chaith sí tamall i mbun teagaisc arís, mar a rinne sí in Ardscoil na nDéise, sa Cheardscoil i nDún Garbhán agus sa scoil ar an gCarraig Liath dóibh siúd a bhfuil riachtanais speisialta acu, obair as ar bhain sí an-sásamh.

Bhí sí ina ball de Chomhairle Raidió na Gaeltachta i ndeireadh na seachtóidí agus bhí baint aici freisin le cúrsaí craolacháin ina ceantar féin agus í mar láithreoir ar Raidió Pobail na Rinne in 1978 nuair a chuir RTÉ an tionscnamh sin ar bun i gcearnaí éagsúla den tír.

I bhfad sula raibh aon trácht ar ‘chógais mhalartacha,’ bhí an-suim agus an-scil ag Neans i luibheanna, ina gcomhdhéanamh agus sna leigheasanna a bhí iontu agus is iomaí sin clár a rinne sí ina dtaobh ar Raidió na Gaeltachta. Go deimhin ba bheag craoladh a rinne an stáisiún sin as Rinn Ó gCuanach nach mbíodh sí le cloisteáil air ag cur síos ar ghnéithe éagsúla eile den saol a raibh suim aici iontu, agus ba líonmhar iad: polaitíocht, litríocht, cúrsaí sóisialta, spórt agus go leor tharstu sin. Bhíodh sí i láthair ar fhormhór na gcluichí a d’imir foirne peile agus iomána na Rinne agus ba ghnách léi taisteal ina bhfochair chuig Comórtas Peile na Gaeltachta

Bhí sí gníomhach i mBantracht na Tuaithe sa Rinn agus i gcúrsaí drámaíochta agus carthanachta agus bhíodh tarraingt daoine ar an teach a bhí aici sa tSeanchill ag foghlaim Gaeilge uaithi. Buaileadh buille trom ar Neans nuair a bhásaigh a fear céile Breandán in 1997.

Sa bhliain 2010 bhí an phríomhpháirt ag Neans i gclár faisnéise teilifíse dar teideal Torann na dtonnta a craoladh ar TG4, scéal tragóideach faoi thriúr iascairí as Heilbhic a bádh le linn an Dara Cogadh Domhanda nuair a phléasc mianach a chuaigh i bhfostú i líon trálaeir, an Naomh Garbhán, naoi míle farraige amach ó Dhún Garbhán.

Bhí amharc na súl caillte ag Neans faoin tráth sin, ach mar a dúradh san eagrán de An Linn Bhuí: iris Ghaeltacht na nDéise 17, a foilsíodh ina cuimhne tar éis a báis ar 13 Feabhra 2013: ‘níor tháinig aon tréigean ar a misneach, ar a cumas intleachta ná ar a buaidh urlabhartha.’ San eagrán céanna, scríobh a cara agus a comharsa, Nioclás Mac Craith, na línte seo ina hómós:

Sa tSean-Cill ’s ea chomhnuigheadh an deigh-bhean, Fuair gradam is meadhar thar mhnáibh, A hiontsamhail ní raibh lena linn ann, A comhsamhail ní thiocfaidh go bráth.

Go gairid tar éis a báis, reáchtáladh Comhdháil na nDéise 2013 ina hómós, an chomhdháil a reáchtálann Grúpa Taighde na Cruthaíochta agus an Chultúir in Institiúid Teicneolaíochta Phort Láirge.

Tá Neans Bean Uí Bhraonáin curtha i Reilig na Seanchille i Rinn Ó gCuanach.

Mártan Ó Ciardha

Ailt

  • Mac Craith, N. (2013) ‘In iothlainn Dé’ An Linn Bhuí: iris Ghaeltacht na nDéise 17, 263–264.