Ba é a scríobh an t-aon leabhar Gaeilge a cuireadh i gcló le linn an Chomhlathais (1649–60): An Teagasg Críosttuí nó fundameint an Chreidimh Críosduithe, ar na chruinniughadh a sé bpuncuibh prinnsiopalta... Ar na tharruing a nGaoidhilge re Gothfraigh Mac Domhnuill... Agus mar an gceudna Ríaglach athgherr... do chum na tengadh Gaoidilge do léghadh. Ar na chur a gcló a Mbaile átha cliath, ré Huill. Bladen, MDCLII. Tá caibidil ina thaobh ag Nioclás Williams in I bprionta i leabhar ... 1567–1724, 1986. Deirtear gurb é an saothar deireanach é a cuireadh amach i gcló ‘Eilíse’. Níl aon chóip in Éirinn. Bhí Mac Domhnaill ina mhac léinn i gColáiste na Tríonóide i 1634 faoin sloinne Daniel. Tá céimeanna BA agus MA luaite leis ar leathanach teidil a chaiticeasma. Bhí sé ar dhuine de na ministrí easpagóideacha a ghlac leis an socrú nua eaglasta tar éis don Pharlaimint deireadh a chur le hEaglais na hÉireann. Fuair sé £40 sa bhliain chun an soiscéal a chraobhscaoileadh i nGaeilge. Is i bparóiste na Tulaí i mBaile Átha Cliath, i gceantar Charraig Mhaighin, a bhí sé ag obair. Deir Williams: ‘Is díol spéise go raibh gá le seanmóirí Gaeilge le haghaidh Phrotastúnaigh Charraig Mhaighin sa tréimhse seo.’ Ba le Coláiste na Tríonóide deachúna an pharóiste agus b’fhéidir baint éigin a bheith ag Mac Domhnaill leis an gcoláiste go fóill. Dhealródh sé gur thit sé i dtrioblóid mar tá a ainm ar liosta a rinneadh i 1657 de mhinistrí scannalacha agus mí-éifeachtacha agus tuairimíonn Williams nach raibh sé sách dilis do leagan amach eaglasta na Parlaiminte.

Aistriú is ea a chaiticeasma ar The Christian doctrine or the foundation of Christ’s religion. Gathered into six principles, necessary for every ignorant man to learn le William Perkins. Duine d’oidí William Bedell ba ea Perkins agus tar éis a bháis is ag Bedell a bhí a leabharlann. Deir Williams: ‘B’fhéidir go raibh baint ag Bedell freisin le haird lucht diagachta in Éirinn a dhíriú ar shaothair Perkins’, agus tugann sé ‘seoid bheag d’aistriúchán Gaeilge’ ar leabhar Mhic Dhomhnaill.

Diarmuid Breathnach

Máire Ní Mhurchú