Is uaidh a scríobh Seán Ó Cróinín síos a bhfuil in Seanchas ó Chairbre 1, 1985. Murach an mórchnuasach sin is beag eile de mhórthuairisc ar chaint agus ar bhéaloideas Chairbre a bheadh againn. Nuair a chuaigh an Cróiníneach go dtí an ceantar sin i 1939 ní raibh fágtha ann ach triúr nó ceathrar Gaeilgeoirí. I dtréimhse naoi mí thóg sé síos ón seanduine lán 1,500 leathanach de bhéaloideas mara agus tíre, mar aon lena chuntas féin ar chúrsaí a shaoil. I mbaile fearainn na Creige cúpla míle soir ó Chuan Dor a rugadh Seán Ó hAo 8 Meitheamh 1861. Máire Ní Chárthaigh a mháthair agus ba iascaire a athair Donnacha. Bhí sé ar scoil go raibh sé 15 bliana d’aois. Gan amhras ní raibh sé in ann Gaeilge a léamh ach dúirt sé féin nach bhféadfadh sé Béarla a léamh ach chomh beag, ach amháin fíorbheagán di. Chaith sé cuid mhór dá shaol ina chaptaen ar bhád iascaigh. ‘Ní raibh aon chuid de chósta na tíre seo nárbh eolach dó, agus labhair sé Gaeilge le Connachtaigh agus le Conallaigh agus fiú amháin le seanduine in Ó Méith. Dhein sé a shlí i mBéarla idir a lán saghas náisiúnach ó Mhanainn go Ceann Talaimh Shasana’, a scríobh Donncha Ó Cróinín, eagarthóir Seanachas ó Chairbre. Phós sé Mairéad Nic Cinnéide in 1891 agus bhí seachtar iníonacha acu agus cúigear mac. Nuair a thosaigh Coláiste Gaeilge i gCuan Dor thugtaí cuireadh dó scéalta a insint ann. ‘Ach do chuas a’ triall orthu trí nú ceathair ’o uairibh, nú cúig; agus gach aon tseachtain a théinn a’ triall orthu thugaidís fiacha na dí dhom go maith!’. Scríobh Séamus Ó Duilearga ábhar síos uaidh i 1936 agus tá cuntas an-inspéise ag Seán ar a theagmhálacha leis an gceannródaí sin. Cailleadh é 7 Márta 1946 agus tá sé curtha i dTeampall Rois. ‘Hamit’ an leasainm a bhí air agus deir Donncha Ó Cróinín gur ó Chaptaen Hamit cáiliúil a tugadh air é i gcuimhne an bháid ‘An Peata’ a thabhairt slán trí stoirm ó Mhanainn go Cuan Dor uair. Scríobh Seán Ó Cróinín síos mar fhocal scoir uaidh i 1940: ‘Deirid siad go bhfuil an speal ana-thrioblóideach, ach is dá mheasa an maide rámha, d’aoinne a dhéanfadh a dhíthcheall air. . . siní an obair is trioblóidí fé bhabhta ’n sgamaill ... tá an fharraige an-chaiteach ar fhear—caiteach agus contúirteach ... níl aoinne is fearr saol ná an té aimsíonn a bhróga fén leaba ar maidin’.

Diarmuid Breathnach

Máire Ní Mhurchú