Líon alt a bhfuil an ghné seo luaite iontu: 44
Sa chéad uimhir de Seanchas Ard Mhacha (1954) bhí aiste shubstaintiúil i dtaobh a shaothair staire ag Tomás Ó Fiaich agus tá an abairt seo aige sa chéad alt: 'Bíodh an aiste seo a leanas, mar sin, ina chéad chomhartha ómóis ó Sheanchas Ard Mhacha don té a bhí ina oibrí aonair sa ghort céanna ar feadh daichead bliain'. I gCairlinn, Co. Lú, mar a raibh a athair James Murray ina bhall den Chonstáblacht Ríoga, a rugadh é ar 8 Meitheamh 1883 ··· Bhí baint aige le cúrsaí na Gaeilge agus an náisiúnachais sa Choláiste. ls fear eile de bhunaitheoirí Chumann Seandálaíochta Co. Lú, Énrí Ó Muirgheasa [B1], a mhúscail a spéis sa Ghaeilge an chéad lá agus ba eisean faoi deara gur bronnadh air an scoláireacht a thug go Coláiste Uladh é in 1906 ··· ls inspéise gur faoi dhlínse Chomhaltas Uladh a bheadh Co. Lú, 'Nárbh é Co. Lú a chontae dúchais féin, agus nárbh ann, i nDún Dealgan, a bhí cónaí air um an dtaca seo áirithe' an tagairt a dhéanann Ó Muimhneacháin don socrú seo ··· Bhí sé ina chisteoir ag Comhaltas Uladh ó thosach go lá a bháis. Ceapadh ina shagart paróiste i nDún Léire, Co. Lú, é 1937 ··· Staraí Chontae Lú, staraí chléir Ard Mhacha, staraí fhilí Oirialla, sin an clú staire a bheas air agus sin an clú staire a ba ghile leis féin'
Please go to http://www.ainm.ie/ for more information. 2010 Áit thábhachtach i dtús an chéid ba ea Dún Dealgan, príomhchathair Oirialla: Gaeltacht agus coláiste samhraidh gar dó; seanchainteoirí Gaeilge ó Ard Mhacha, Muineachán agus féin ina gcónaí ann; baill cháiliúla tuaithe agus cósta sa cheantar—Ó Méith Mara, Cuailgne, Mullach Bán, An Bábhún, Cairlinn, Inis Caoin ··· I gCros an Mhaoir, Co. Lú, a saolaíodh é ar 29 Meitheamh 1881 ··· Tharla bheith i gCraobh na hÉireann sa pheil i 1950 chuir sé ceol máirseála le ‘Iomáil Léana an Bhábhúin’ le hómós don ócáid
Deirtear i lámhscríbhinn in Ollscoil na Ríona gur Bhrian a bhí ar a athair ach nuair a bhí an tAthair Lorcán Ó Muireadhaigh[B4] ag téisclim i gcomhair Amhráin Shéumais Mhic Chuarta, 1925 a fhoilsiú d’inis Brian Mac Cuarta, Ó Méith, ginealach an fhile dó, gur Art a bhí ar a athair agus gurbh é an Art sin an chéad duine dá mhuintir a lonnaigh in Ó Méith, Co. Lú ··· Dar le hÉnrí Ó Muirgheasa [B1] gur sa chuid den Mhí atá teorainneach le Muineachán agus an agus tuairim leathshlí idir Carraig Mhachaire Rois agus Droim Conrach a rugadh é ··· Is leor le Seán Ó Gallchóir i ndeireadh báire a rá gurbh in Ó Méith, Co. Lú, a rugadh é
B’as na Rosa dá athair, Proinsias, ach deirtear gurbh as dá mhuintirsean ··· Bhí poist aige i agus sa Mhí ach ó 1957 go 1986 is i Scoil Adhamhnáin sa Luinneach, Dún na nGall, a bhí sé, é ina phríomhoide ann ó 1978. ‘Peileadóir den scoth a bhí ann a bhí ar fhoireann Ghaoth Dobhair a bhain Craobh an Chontae i 1944, 1945 agus 1953 ··· agus Co
Toghadh é ina Theachta Dála thar ceann i 1923; ag Sceilg (Seán Ó Ceallaigh[B3]) a bhí an suíochán roimhe sin ··· ‘One of the most memorable achievements of that election was to have my constituency in Louth annexed in the interests of Mr de Valera’s pliant instrument, Frank Aiken, while I was a prisoner at Botany Bay, a proceeding without parallel in the history of Irish elections’, a dúirt an Ceallach (i gcló ag Brian Murphy in Patrick Pearse and the Lost Republican Ideal)
Nuair a d’éag sé dúradh in Fáinne an Lae, Márta 1930, go raibh sé ar an gcéad dream a d’ardaigh meirge Chonradh na Gaeilge agus nár comóradh feis ná céilí ná coirm cheoil i gcríoch ar feadh na mblianta nach é a bhíodh i mbun is i mbarr na hoibre ··· I mBaile Átha Fhirdhia, Co. Lú, a rugadh é
Ó 1940 go 1969, bhí sé ag obair i nDomhnach Mór agus ansin ceapadh é ina shagart paróiste sa Tiarnas (Ravensdale) i gContae Lú
Séamus ab ainm dá athair agus is i sráid bhaile i gContae Lú a bhí cónaí ar a mhuintir le tamall maith
Liostaíonn sé a ainm in aon anáil le Mac Cuarta, Ó Doirnín, Mac Cumhaigh agus Mac a Liondain mar chruthúnas ar a fheabhas a bhí saothar bhaird Chontae
I dTearmann Feichín, Co. Lú, a rugadh é agus baisteadh é i bparóiste an Chlochair ar 3 Feabhra 1759
Lú’) ar lámhscríbhinn na dtairngreachtaí a aimsíodh i dTulach Eiscir, Co. Lú, i 1962
Scríobh Peadar colafan i lámhscríbhinn Egerton 208 (arb é atá ann filíocht na Mí agus , chomh maith le scéalta): ‘arna scríobhadh ag Peadar mac Lucais, mic Uilliam Ó Dálaigh ó Bhaile an tSléibhe.’ Chreid Ó Muirgheasa gurbh é Ballintslieve i bparóiste Mhaigh nEalta an Baile an tSléibhe a bhí i gceist ... Bhí scoil aige i mBóthar Mín cúig mhíle taobh thiar den Uaimh tamall roimh 1826 agus d’fhógair sé: ‘In teaching the young our old Mother Tongue/ At least I may venture to mention / I’m better than some who greedily thumb / The Bible-Society-Pension.’ Is cosúil go raibh cónaí air i mBaile Átha Cliath in 1824 mar tá Mr P
Alice Kelly as Tulaigh Álainn, Co. Lú, a mháthair
Bailiúchán é de dhánta ar sna lámhscríbhinní a bhí an chuid ba mhó díobh, dánta a cumadh sa Mhí, in Ard Mhacha agus i
Ceapadh é ina phríomhoide i scoil náisiúnta Bhaile Philib in aice le Dún Léire, Co. Lú, 14 Feabhra 1878
Nuair a d’éirigh sé as an ngnó chuir sé féin agus bhean, Annie Murphy ó Dhromainn Tí in Ard Mhacha, fúthu sna Creagacha Dubha, Co. Lú
Chuir údair an chuntais seo litreacha chuig clochair sa Mhí agus i ach ní bhfuair aon eolas i dtaobh cad a bhain di
Is cosúil go socraíodh sé go mbeadh poist mar mhonatóirí le fáil ag cuid de dhaltaí seo na Gaeilge i gcontaetha
Ní luann de hÍde ainm an timire ach ní foláir nó ba é Pádraig s’againne é. Chaith sé tamaill ina mhúinteoir taistil ansin i gcontaetha , Thír Eoghain, an Dúin agus Mhuineacháin
In A hidden Ulster: People, songs and traditions of Oriel, 2003 deir Pádraigín Ní Uallacháin gurbh in Áth na gCasán, Co. Lú, a rugadh é
Bhailigh sé ábhar ar fud Chúige Uladh agus i
Please go to http://www.ainm.ie/ for more information. 2010 Sa Ghrianfort, Co. Lú, a rugadh May Haughton Risk ar 15 Eanáir 1924
Ní go dtí 1971 a foilsíodh An Phoblacht—Leabhar a hAon: An tÉirí Amach, faoin ainm ‘Séamas Ó Duibhir’. Nuair a athbhunaíodh An Mhainistir Mhór i gCollann, Co. Lú, i 1942, theastaigh uaidh aistriú ann ach níor géilleadh dá achainí go dtí 1946
Le George Thomson[q.v.] agus Donn Piatt[B2] thug sé cuairt ar Ó Méith, Co. Lú
In olltoghchán 1944 sheas iarrthóirí Ailtirí na hAiséirí i bPort Láirge, Tiobraid Árann, Ros Comáin, , Co
Fiafraíonn Ó Catháin cá bhfuair Ó hAnluain an t-eolas go léir a bhí aige ar an nGaeilge agus tugann d’fhreagra gur ó na Bráithre ar scoil a fuair sé é agus i gColáiste Mhuire, Marino, óna bheith ar saoire sa Ghaeltacht i seacht gcinn de chontaetha agus ó sheanchainteoirí i agus i dTír Eoghain; bhí spéis ar leith aige i nGaeilge an Chabháin agus Mhuineacháin. I 1960 toghadh é ina Ard-Rúnaí ar na Bráithre
Nuair a cuireadh deireadh leis an roinn sin chuaigh sé isteach sa tSeirbhís Chustaim agus Máil agus bhí ag obair i gceantar Chairlinn i , post a thug deis dó aithne a chur ar sheancainteoirí Gaeilge in Ó Méith agus i ndeisceart Ard Mhacha. Laistigh de shé mhí díoladh 20,000 cóip de phaimfléad Béarla a scríobh sé do Ghlúin na Buaidhe, Tusa agus an Ghaeilg: A Word to the Worker, 1944 (Inniu 1 Nollaig 1950), ach níor cuireadh ainm údair leis
Please go to http://www.ainm.ie/ for more information. 2010 Duine tábhachtach é i gcúrsaí logainmníochta agus teangeolaíochta, i gCúige Uladh go háirithe, agus, i gcás chanúintí an Bhéarla, sa Chabhán, i Liatroim, Dún na nGall, Muineachán agus
Sheas Proinsias in olltoghchán 1965 i gCo. agus tugadh 3,461 vóta dó ach níor toghadh é
Bhuaigh sé duais a thairg an colúnaí agus d’éirigh cairdeas eatarthu i gcaoi gur chaith sé seachtain i dteach de Blácam sna Creagacha Dubha i gContae Lú
Mar chigire réigiúnach de chuid Roinn an Oideachais bhíodh air a theaghlach a aistriú anseo nó ansiúd gach cúigiú bliain. Bhailigh Pádraig amhráin, paidreacha agus scéalta i nDún na nGall agus bhailigh ábhar Gaeilge freisin sa Chabhán agus ar theorainn Ard Mhacha agus
Bhí a dheirfiúr Lil Bean Uí Chiardha ina huachtarán náisiúnta ar an Réalt agus chaith an deirfiúr eile, Máire Bean Uí Ghógáin, tamall fada ag obair ar son na teanga i agus i gCúige Uladh, í ina hUachtarán ar Chomhaltas Uladh (1974–1978), tamall freisin ina huachtarán ar Chomhdháil Náisiúnta na Gaeilge, ina rúnaí ag Éigse Oirialla, agus baint mhór aici i rith fiche bliain leis na comórtha móra a rinneadh ar Chathal Buí Mac Giolla Ghunna[B7], Peadar Ó Doirnín [B7], Aodh Mac Domhnaill [B6], Peadar Ó Dubhda [B1], Énrí Ó Muirgheasa [B1], Peadar Ó Gealacáin [B6], Art Mac Bionaid [B6]
Garmhac don Francis sin ba ea Edward Conway Dobbs, Ard-Sirriam Charraig Fhearghais agus Co. Lú, breitheamh síochána i gContae Aontroma
Chruinníodh sé lámhscríbhinní agus bhí sé beartaithe aige leabhar ar fhilí a scríobh
, a tógadh é, agus gur chaith sé cuid dá shaol i gCill Choirle in aice le Dún Dealgan, gur sa cheantar sin a bhí cónaí ar chuid de na daoine ar scríobh sé dánta orthu. Feirmeoir beag, dhá acra is fiche aige, a athair agus roinn sé an fheirm ar a bheirt mhac
In aigne an phobail agus ar bhéalaibh daoine a mhair sé agus níor bacadh puinn le haon eolas ina thaobh a chur ar phár.’ Mionteaghlach i gContae Fhear Manach ba ea muintir Mhic Ghiolla Ghunna uair ach i ndiaidh an 17ú haois bhí an sloinne le fáil sa Chabhán agus i agus in iarthar Uladh
Seachas go raibh sé tugtha don ól agus do mhealladh ban, gur chaith sé formhór a shaoil i agus in Ard Mhacha, dáta a bháis, gur cuireadh é in Urnaí in aice le Dún Dealgan, agus cibé eolas eile atá sna dánta a bhfuiltear cinnte gurbh é a chum, níl a fhios go cinnte i dtaobh aon rud eile ina shaol
Sa Lagán i bparóiste Chluain Caoin, Co. Lú, a rugadh é ar 17 Aibreán 1599
Tar éis tamaill chuir sé féin agus fear ón Ísiltír tús le gnó garraíodóireachta i nDroim Ineasclainn, Co. Lú
I nDún Dealgan, Co. Lú, a rugadh é ar 17 Deireadh Fómhair 1928 agus ba é an duine ba shine den chailín agus ceathrar buachaillí ag Bernard McEnteggart, siopadóir, agus a bhean Isabella McHugh
Ba í Caitlín Ní Bhroin ó , sráidbhaile in aice le Dún Dealgan, a mháthair agus ba é Patrick McCann, arbh as Baile an Iúir, Bealach Cláir, Co
Tagraíonn a hiníon Méadhbh do ghné thábhachtach dá pearsantacht in Éirinn na linne sin: ‘Thug sí gach gné agus gach aicme de dhaoine léi, uasal agus íseal, agus cuma cén teampall nó eaglais le n’ar bhain siad, chomh maith le gnáthdhaoine agus lucht léinn i mbaile is i gcéin.’ Sa Cholgaigh, Co. Lú, a rugadh í ar 21 Nollaig 1898
Bhí léamh agus scríobh i nGaeilge agus i mBéarla ag a seanathair, Ó Cathaláin as Co. Lú, agus ba chainteoir dúchais Gaeilge a seanmháthair ar de mhuintir Uí Ailpín as tuaisceart na Mí í, agus bhíodh iarsma den Ghaeilge i bhfriotal na seanmháthar a bhí in aontíos leo.’ D’éag triúr de dheirfiúracha Mhéadhbh go hanabaí agus ceathrar buachaillí agus ceathrar cailíní a mhair