Líon alt a bhfuil an ghné seo luaite iontu: 366
Tuairiscíodh in An Claidheamh Soluis 30 Márta 1907 go bhfuair a mháthair bás i Sasana ··· Ó Riain [B1] san alt ‘The Movement in Britain’ In An Claidheamh Soluis 1 Meitheamh 1901—‘an Irish speaker and a scholar’ ··· Ag cruinniú den Choiste Gnó 6 Nollaig 1902 a ceapadh é ina thimire i gContae Mhaigh Eo (An Claidheamh Soluis13 Nollaig 1902). Ar Lá Fhéile Bríde 1903 is ea a thosaigh sé sa phost nua ··· Bhunaigh sé craobh den Chonradh i gColáiste Ollscoile na Gaillimhe (An Claidheamh Soluis 23 Samhain 1907) ··· Cuireadh i gceannas an Claidheamh é nuair a thóg an t-eagarthóir, Pádraig Mac Piarais [B4], saoire chun a dhúthracht a chaitheamh le Scoil Éanna
I litir in An Claidheamh Soluis 29 Meán Fómhair 1900 dúirt sí go raibh an teanga á múineadh aici le 12 bliana agus tá a hainm i liosta Oifig an Oideachais Náisiúnta (i gcló in An Claidheamh Soluis 27 Nollaig 1902) de na scoileanna a raibh an teanga á múineadh iontu. Ba í Máire an duine ba shine; buachaillí ba ea an chuid eile den teaghlach a mhair ··· Bhí fear díobh i bPittsburgh agus tuairiscíodh in An Claidheamh Soluis 18 Márta 1911 go raibh sé ar dhuine den dream a d’fháiltigh go fial ann roimh Mhicheál Ó Flannagáin [B4] agus Fionáin Mac Coluim [B1] ··· Kenny (An Claidheamh Soluis 12 Bealtaine 1900) ··· Toghadh í ina ball de Choiste Gnó an Chonartha i 1902 agus bhuaigh a daltaí i Scoil Pheadair, Baile Phib, Duaiseanna an Chliabhraigh an bhliain sin (An Claidheamh Soluis 17 Bealtaine 1902) ··· Foilsíodh in An Claidheamh Soluis í Lá Samhna 1902 agus tugadh amach mar bhileog sílteagaisc í ina dhiaidh sin (idem 13 Nollaig 1902). Tá Máire liostaithe ag an mBord Náisiúnta Oideachais mar dhuine den tríur múinteoir ban i mBaile Átha Cliath a bhí ag múineadh na Gaeilge mar ábhar breise sa bhliain dar críoch 28 Feabhra 1902 (An Claidheamh Soluis 27 Nollaig 1902)
Dúradh in An Claidheamh Soluis 2 Meán Fómhair 1911 go raibh 43 bliain d’aois aige, go raibh Gaeilge aige ón gcliabhán agus gur thug sé cabhair mhór do Dhubhghlas de hÍde[B4] nuair a bhí seisean i mbun amhráin Raiftearaí a bhailiú (‘He had a taste for poetry and gave An Craoibhín considerable assistance in collecting Raftery’s poems’) ··· Bhí sé sa láthair nuair a bunaíodh Craobh Mhic Héil, ar do Chonnachtaigh í (An Claidheamh Soluis 23 Márta 1901) ··· Ó Maicín, sagart paróiste Chlár Chlainne Mhuiris. Bhí scéal i gcló ag Tomás (‘Taibhse an Phríosúin’) in An Claidheamh Soluis 23 agus 30 Bealtaine 1903 ··· D’fhógair An Claidheamh Soluis ar 7 Bealtaine 1903 go raibh Tomás ceaptha ina thimire i gConnachta ··· I nDeireadh Fómhair na bliana sin bhí sé ag teagasc agus ag scrúdú i >gClochar na Trócaire in Ailfinn (An Claidheamh Soluis 10 Deireadh Fómhair 1903)
Fhear Manach, dá athair Edward (tuairiscíodh a bhás in An Claidheamh Soluis 25 Bealtaine 1907) ··· D’éag Conchubhar ar 23 Feabhra 1944. Sa chuntas ar Chlár Chlainne Mhuiris sa Chlaidheamh ar 14 Deireadh Fómhair 1899 tá an tagairt seo ag Tomás Ó Concheanainn [B2]: ‘Níl Clár Chlainne Mhuiris chomh Gaelach leis an oíche úd a chodail Raiftearaí ann, ach muna bhfuil tá Gaeil mhaithe fós ann... ··· Ba é a thug óráid an Oireachtais i 1908 (i gcló in An Claidheamh Soluis 15 Lúnasa 1908). Bhí spéis aige sa bhéaloideas agus sna hamhráin tíre ··· Sholáthraíodh sé amhráin a bhí bailithe aige do An Connachtach, An Claidheamh Soluis, An Stoc.. ··· Tá tagairt in An Claidheamh Soluis 10 Nollaig 1904 do léacht ar bhéaloideas Mhaigh Eo a thug sé i láthair an Chumainn Liteartha Náisiúnta
Please go to http://www.ainm.ie/ for more information. 2010 Nuair a d’éag sé scríobh ‘Sceilg’ [Seán Ó Ceallaigh] [B3]: ‘The Gaelic League loses in him a great champion of their ideals and the Irish of Argentine their leader’ (An Claidheamh Soluis 5 Feabhra 1910) ··· Thuairiscigh An Claidheamh Soluis 6 Deireadh Fómhair go raibh an dara £100 le teacht ón Airgintín agus go raibh duaiseanna Oireachtais á dtairiscint ag The Southern Cross ··· To his acquaintance with these two Gaels and Mr Dinneen [Michael Dinneen ó Chorcaigh a bhí ina eagarthóir/úinéir roimhe in The Southern Cross], Mr Bulfin attributes generously his present strong interest in the old tongue’. Nuair a tháinig sé abhaile i 1902 le David Suffern (an fear a chuir a ainm ar an gcéad seic ó Bhuenos Aires chuig an Conradh) chuir Coiste GnóChonradh na Gaeilge dinnéar ar siúl in onóir na beirte in Óstán de Barra, Sráid na Danmhairge, Baile Átha Cliath (An Claidheamh Soluis 13 Meán Fómhair 1902) ··· Níl páipéar in Éirinn is féidir a chur i gcomórtas leis’ (An Claidheamh Soluis, 13 Meán Fómhair 1902) ··· Is inspéise gur sa Spáinnis a d’fhreagair Bulfin na sláintí. Bhí sé tugtha don rothaíocht—bunaíodh Cumann Rothaíochta Bulfin (An Claidheamh Soluis 6 Aibreán 1912) go luath i ndiaidh a bháis
Bhí Spáinnis agus Fraincis agus teangacha eile aige. Is iad na tagairtí is luaithe dó sna hirisí Gaeilge é a bheith ag seinm ar an bpíb ag scoraíocht in Kent ar 20 Aibreán 1904—‘Mr Power’s warpipes woke up Kent’ (An Claidheamh Soluis 7 Bealtaine 1904) ··· Thug Ó hEocha é go dtí an tAonach, An Port Rua, Eochaill, Tuaim Uí Mheára, agus Béal Átha Gabhann (An Claidheamh Soluis 10 Samhain 1906) ··· Bhí litir faoin gceannteideal ‘The National costume’ aige in An Claidheamh Soluis 14 Meán Fómhair 1907 ··· ‘In Aonach Urmhumhan neighbourhood An Paorach, who is as famous for his music as he is for teaching, has brought whole hosts into the movement’ (An Claidheamh Soluis 15 Bealtaine 1909) ··· Bhí aistí aige faoi ghnéithe de shaol na n-oileán ar chósta Mhaigh Eo in An tEaglaiseach Gaelach Márta 1920 go Meitheamh 1921. Tá an cur síos seo air in An Claidheamh Soluis 20 Nollaig 1913: ‘Agus sin é An Paorach leis an scian mhór airgid
Deirtear in An Claidheamh Soluis 29 Meán Fómhair : ‘One of the first schools to take advantage of the new interpretation of the National Board rules with reference to the teaching of Irish within ordinary hours has been the Dorset-street schools, where Irish is now being taught’ ··· In An Claidheamh Soluis 27 Aibreán 1901 tá an tagairt seo di: ‘who learned her Irish at Central Branch classes’ ··· Bhí ‘Miss Flanagan’ ag mórchruinniú den chraobh 16 Iúil 1899 (An Claidheamh Soluis 29 Iúil 1899) ··· Chuaigh sí ar thuras traenach na hArd-Chraoibhe go Port Láirge agus Trá Mhór i Meán Fómhair 1901 agus thuairiscigh ‘Glenmalure’ sa Claidheamh: ‘Pearse recited “Shamus O’Brien”—a capital performance ··· Is léir ar liosta na múinteoirí a bhí ag fáil táillí de bharr an teanga a mhúineadh lasmuigh d’uaireanta na scoile sa bhliain dar críoch 28 Feabhra 1902 (i gcló in An Claidheamh Soluis 27 Nollaig 1902) nach raibh ach triúr ban dá leithéid i mBaile Átha Cliath agus gur bhean díobh Sinéad
Bhí cáil na Gaeilge ar a athair Fionán (c.1849–1907). ‘Leon Gaelach Chill Mhic Chiaráin’ a thug An Claidheamh Soluis 14 Meán Fómhair 1907 ar shean-Fhionán ··· Tuairiscíodh in An Claidheamh Soluis 14 Aibreán 1900 go raibh beirt dá chlann, Fionán agus Eibhlín, i measc an tseisir a bhuaigh duaiseanna an Chliabhraigh do scoileanna na mbuachaillí agus na gcailíní i gCill Mhic Chiaráin ··· Bhí sí ina teachta ó chraobh Chill Mhic Chiaráin ag Ard-Fheis 1916 an Chonartha (An Claidheamh Soluis 5 Lúnasa 1916) ··· Nuair a oirníodh é bhí díomá ar An Claidheamh Soluis 15 Iúil 1905 a chlos go rabhthas lena chur go hAlbain: ‘Sin mar a scaoiltear an Ghaeilge in éag inniu féin’ ··· Bhí ceann de na príomhrólanna aige sa dráma Cú Roí i 1912 (An Claidheamh Soluis 20 Iúil 1912). Bhí sé ina bhall de Bhráithreachas na Poblachta agus chuaigh isteach sna hÓglaigh, Faoi Dheireadh Fómhair 1915 bhí sé ina chaptaen ar Chomplacht F mar a raibh cuid mhaith de bhaill Chraobh an Chéitinnigh
Tá an tagairt is luaithe dó in An Claidheamh Soluis 7 Meitheamh 1902: gur chan sé amhrán ag scoraíocht i nDún Garbhán ··· B’fhéidir gur roimhe sin a thosaigh sé: dar le tuairisc in An Claidheamh Soluis 7 Deireadh Fómhair 1905 go raibh sé ina leaschathaoirleach ar Chumann na Múinteoirí Taistil ··· Ag Oireachtas 1908 ghnóthaigh sé an chéad áit in ‘Aithris agus Óráid’ (An Claidheamh Soluis 15 Lúnasa 1908) ··· Bíonn tagairtí dá chuid oibre in An Claidheamh Soluis : é a bheith ag Feis Luimnigh (19 Meitheamh 1909); cuntas ar chaint a thug sé uaidh ag feis agus aeraíocht i nDroichead an Chláir (9 Deireadh Fómhair 1909) ··· Ach faraoir bhí an obair ródhian air is do chaill sé a shláinte agus b’éigean dó dul abhaile um Nollaig so imigh tharainn”.’ Bhí tuairisc in An Claidheamh Soluis 12 Márta 1910 go raibh sé ag téarnamh as breoiteacht bhaolach
‘Gaeilgeoir cliste dílis ba ea í’, a dúradh faoin mháthair i dtuairisc a báis in An Claidheamh Soluis 16 Deireadh Fómhair 1915 ··· Tagraíodh dó féin agus do Phádraig Ó Domhnalláin [B2] mar bheirt de na múinteoirí Gaeilge ab fhearr sa tír in An Claidheamh Soluis 18 Iúil 1908 ··· Bhí sé ina bhall de choiste an Oireachtais an bhliain sin (idem 27 Lúnasa 1909) agus arís i 1911. Tá mórchuid tagairtí dó sa Claidheamh i rith 1909-11: é ina mholtóir agus ina scrúdaitheoir ag feiseanna ar fud na hÉireann; é ag seinm an veidhlín ag aeraíocht i mBaile na Carraige san Iarmhí; ag seinm i gceolchoirm sa Chreagán i nGaillimh; ina rúnaí ar an bhfochoiste le breathnú isteach i meastacháin an Chonartha; dráma nua a bheith scríofa aige, Áine Ní Ruairc, a léireofaí ag an Oireachtas (4 Meitheamh 1910); é ina Ollamh Cúnta i gColáiste Chonnacht sa Spidéal; é a bheith ag breacadh síos cuid de na foinn a bhí á seinm ag Feis Chonnacht i 1910; comhfhreagras le Tomás Ó Máille[B3] ar siúl aige i dtaobh staid na teanga i gColáiste Ollscoile na Gaillimhe; gur aistrigh sé ‘The Wreath’ le Sir Julius Benedict ar mhaithe le ceolchoirm ag an Ard-Chraobh (17 Feabhra 1912); gur léiríodh dráma beag a scríobh sé i gcomhair Fleadh na Nollag—staicín áiféise a dhéanamh de dhream an Litrithe Shimplí fáth a scríofa (14 Eanáir 1911). In alt ar Scoil Éanna in Irish Independent 2 Aibreán 1938 scríobh Jerome F ··· Scríobh sé léirmheas ar an gceoldráma Eithne nó Éan an cheoil bhinn in An Claidheamh Soluis 14 Bealtaine 1910 ··· Thug sé léacht ar cheol traidisiúnta na hÉireann ar 2 Lúnasa 1911 ag comhdháil a tionóladh i rith an Oireachtais. Bhí aistí i gcló aige idir 1908 agus 1912 in An Claidheamh Soluis, An Macaomh, An Barr Buadh
Dúradh in An Claidheamh Soluis 6 Feabhra 1909 gurbh i Maigh Cuilinn, Co ··· An bhliain dár gcionn is é an seoladh a thug Labhrás, agus é ag tabhairt trí scilling do Chiste na Teanga, Bóthar an Chaisleáin Nua, Gaillimh (An Claidheamh Soluis, 1 Feabhra 1902) ··· Tugadh léirithe eile dó gan mhoill: ag Feis Chonnacht (idem 27 Lúnasa 1904); ag Oireachtas 1905; i gCarna (idem 20 Eanáir 1906); léiriú Scoil Haverstock Hill i mí Bealtaine 1906 (Conradh na Gaeilge i Londain 1894-1917, 1989 le Donncha Ó Súilleabháin); ag Feis Chonnacht sa Spidéal (An Claidheamh Soluis 3 Meán Fómhair 1910); léiriú Chraobh an Spidéil ag Oireachtas 1913 (Scéal an Oireachtais 1897-1924, 1984 le Donncha Ó Súilleabháin) ··· Foilsíodh a dhráma Lá an Chíosa in An Claidheamh Soluis 24 Deireadh Fómhair 1903 go 5 Nollaig 1903 ··· Luaitear freisin Ban-Laoch na hÉireann. Bhí scéim le haghaidh teagasc na Gaeilge curtha ar siúl i Muineachán Thuaidh agus ceapadh Labhrás i gceannas na scéime (An Claidheamh Soluis 3 Samhain 1906)
Tá an páipéar sin, ‘An Ghaedhealg ins na hIosgolaibh nuadha’, in An Claidheamh Soluis 23 Eanáir 1909 ··· Bhí sé ina bhall de choiste na hArd-Chraoibhe (Irisleabhar na Gaeilge 25 Samhain 1897) agus tuairiscíodh in An Claidheamh Soluis 6 Deireadh Fómhair 1900 go raibh éirithe as aige ··· Rinne An Claidheamh Soluis 17 Lúnasa 1907 comhghairdeachas leo ··· Bhí colún na mac léinn á scríobh aige in An Claidheamh Soluis i 1912 agus fógraíodh sa pháipéar sin 23 Márta go raibh sé le Sean-Ghaeilge a theagasc i gColáiste Samhraidh Charraig an Chabhaltaigh ··· Chuir sé Gaeilge ar Aristotle in An Claidheamh Soluis 13 Eanáir—18 Bealtaine 1912
Ainmníodh é mar theachta ó Chraobh Chúchulainn, Ard-Oifig an Phoist i gCorcaigh, chuig Ard-Fheis 1906 Chonradh na Gaeilge (An Claidheamh Soluis 28 Iúil 1906). Ó 1902 go 1913 is i Londain a bhí sé lonnaithe ··· ‘Pádraig Ó hÉigeartaigh, as most of our readers know was suddenly struck down during the month with a severe illness brought on by overwork, in season and out of season, in every national cause for which work could be done in London (An Claidheamh Soluis 24 Aibreán 1909) ··· Craobh an Chóibh a d’ainmnigh é mar iarrthóir i dtoghchán an Choiste Gnó (An Claidheamh Soluis 25 Iúil 1914) ··· Bhíodh ábhar aige in Guth na nGael, An Claidheamh Soluis, Irish Book Lover, Dublin Magazine, Sunday Independent ... ··· Phós sé Maghdalen (‘Mid’) Ní Laoghaire (An Claidheamh Soluis 17 Feabhra 1912), neacht leis an Athair Peadar Ó Laoghaire [B2], agus ba é an tAthair Peadar a d’aistrigh seirbhís an phósta chun gurbh i nGaeilge a bheadh an searmanas
Fuair sí an dara duais sa chomórtas céanna an bhliain dár gcionn (An Claidheamh Soluis 15 Lúnasa 1908) ··· Bhí an dráma trí ghníomh An Leoirghníomh aici in An Claidheamh Soluis 21 Lúnasa 1909 agus bhí an méid seo san iris chéanna 8 Deireadh Fómhair 1910: ‘Play staged by Monasterevan children on 17 March ··· Tosaíodh ar An Próca Óir, dráma do leanaí, a fhoilsiú in An Claidheamh Soluis 4 Meitheamh 1910 ··· Bhí scéalta aici in An Claidheamh Soluis in 1910 agus 1913 agus cúpla dráma i gcomhair páistí in 1910 agus 1914 ··· Tuairiscíodh in An Claidheamh Soluis 2 Bealtaine 1903 é a bheith tofa ina uachtarán ar Chraobh Ráth Maonais
An bua a rug sí i gcomórtas amhránaíochta i dTuaim nuair a bhí sí deich mbliana d’aois an chéad uair a tugadh a hainm os comhair an phobail (An Claidheamh Soluis 16 Lúnasa 1902) ··· Tuairiscíodh gur bhuaigh a deirfiúr Áine comórtas na sinsear agus na sóisear, rud nach ndearnadh riamh cheana, agus gur roinn Mairéad an chéad áit cúig huaire agus an dara háit i gceann amháin de na comórtais (An Claidheamh Soluis 13 Lúnasa 1904). Tá an t-aguisín seo i dtaobh Chorn Airgid an Oireachtais i leabhar sin Dhonncha Uí Shúilleabháin: ‘Fógraíodh ar Chlár Comórtas 1906 go raibh Corn Airgid le gnóthú ag an iomaitheoir is mó marc sa roinn litríochta agus i roinn na teanga ··· In Inniu 19 Samhain 1954 bhí litir ón Dr Seán Mac Cana i dtaobh an choirn airgid sin agus dúirt sé gurbh é Pádraig Mac Piarais [B4] a bhronn as a phóca féin é agus dúirt go raibh sé féin agus Mairéad toilteanach an corn a thabhairt do chumann éigin i ndilchuimhne an Phiarsaigh. ‘The ubiquitous Mairéad Ní Oisín’ a tugadh uirthi i gceann de thuairiscí An Claidheamh Soluis i ngeall ar a mhinice a bhuadh sí duaiseanna ag feiseanna ··· Tháinig de chor sa saol ag Mairéad i 1910 gurbh í féin agus Eileen Costello na moltóirí san amhránaíocht ag Feis Chonnacht sa Spidéal agus gurbh í a deirfiúr Eibhlín a bhain ceann de na chéad duaiseanna (An Claidheamh Soluis 10 Meán Fómhair 1910) ··· Tuairiscíodh in An Claidheamh Soluis ar 2 Meán Fómhair 1916 go raibh sí ag múineadh scoile i Sailearna, taobh thiar den Spidéal; ar 10 Márta 1917 go raibh sí ag cruinniú de Chumann Múinteoirí Ghaeltacht na Gaillimhe; agus ar 23 Meitheamh na bliana céanna sin go raibh sí féin agus Éamonn Ó Gógáin ina gcomhrúnaithe ar Chumann Gaelach na Múinteoirí Scoile. Fostaíodh Áine chun amhráin ar an sean-nós a mhúineadh i scoileanna Chill Scíre (An Claidheamh Soluis 26 Deireadh Fómhair 1907)
Bhí comhdháil múinteoirí chun an teanga a phlé ar siúl i mBéal Feirste tuairim an ama sin agus ba é a dúirt Alice Milligan[B2] faoi in An Claidheamh Soluis 22 Deireadh Fómhair 1904: ‘Two members of the Cork League, Mr P ··· Bhí ar a laghad beirt mhac eile acu, Fergus agus Rory, agus beirt iníonacha. Peadar a thug Sceilg (Seán Ó Ceallaigh) [B3] isteach sa Chonradh in 1897 (An Claidheamh Soluis 12 Meitheamh 1926) ··· Lean Peadar air i rúnaíocht Choiste Chontae Chorcaí den Chonradh (An Claidheamh Soluis 8 Iúil 1899) ··· Bhí sé ar dhuine de bhainisteoirí roinn ‘Éire na Gaeilge’ i dTaispeántas Chorcaí (An Claidheamh Soluis 15 Feabhra 1902). Sa chuntas atá ag Pádraig Mac Suibhne (1871-1936) [q.v.] ar Fheis na Mumhan i 1902 tá an abairt seo: ‘The two little children of Peadar Ua Laoidhléis—next to an tAthair Peadar the attraction of the Feis—who lisped Irish all day long, furnish abundant proof of what can be done in the home, if only parents will take heart, and face the problem of making the children Irish’ (idem 20 Meán Fómhair 1902). Bhí sé ina bhall de choiste Fheis na Mumhan i dtosach 1903 (idem 3 Eanáir 1903) ··· Faoi 1902 bhí sé ina chomhairleoir contae agus tuairiscíodh é a bheith ina chisteoir sealadach i gCraobh Cholm Cille de Chonradh na Gaeilge i Sord (An Claidheamh Soluis 8 Feabhra 1902)
Phós sé Catherine Lough (Cáit de Loch) ó Bhéal Feirste go luath sna 1890idí agus rugadh ceathrar mac dóibh: Sammy nó Somhairle a bhí i Scoil Éanna agus a bhuaigh an chéad duais don amhránaíocht ar an sean-nós ag Feis Laighean i 1902, Cathal óg a bhuaigh bonn óir ag an bhFeis Cheoil, Colm a bhfuil fógra a bhreithe i nGaeilge in An Claidheamh Soluis ar 9 Márta 1901, agus Jack ··· Tá tagairt in An Claidheamh Soluis go raibh sé i láthair thar ceann na hArd-Chraoibhe ag bunú Chraobh Chaoimhín ar 25 Feabhra 1900 ··· Shíl a mhac Cathal (a rugadh in 1896 agus a bhí fós ina bheatha i Newcastle-on-Tyne um Nollaig 1988) gur le cabhair Chonradh na Gaeilge a bhí an siopa ar cíos aige, nárbh acmhainn dó féin é. In An Claidheamh Soluis 31 Márta 1900 atá an chéad fhógra ina thaobh ··· Dúirt tuairisc in An Claidheamh Soluis an méid seo ar 16 Lúnasa 1902 i dtaobh na ndaoine a thaithíodh an áit: “Bíonn siad ag gabháil ceoil beagnach go dtí fáinne geal an lae ··· Bhíodh An Claidheamh Soluis, Irisleabhar na Gaedhilge agus Banba á ndíol ann. In Banba Bhealtaine 1902, tá cuntas taitneamhach ag an Seabhac – is í an chéad aiste i gcló aige í – ar An Stad agus luann sé Lotti Aungier (“Lotorum”): “..
Bhí aiste dar teideal ‘The People of Hungary’ i gcló aige in Midland Tribune i nDeireadh Fómhair 1909 agus b’fhiú leis An Claidheamh Soluis é a chóipeáil 6 Samhain ··· Bhailigh sé airgead don Chonradh san Oileán Sgiathanach in Albain mí Iúil 1911 agus is é Cill Chríost, Uiscephort (Oxford), a sheoladh ar litir in An Claidheamh Soluis 2 Márta 1912 ··· Tá tuairisc réasúnta fada ar an gcás in An Claidheamh Soluis 19 Feabhra 1916 ··· Bhí an deis ag Cluad agus Cathal a dhúshlán a thabhairt ach ní dúirt siad dada, in ainneoin gurbh í an chomhairle a chuir an Coiste Gnó orthu go labhróidís Gaeilge (An Claidheamh Soluis 8 Aibreán 1916). Bhí ceann dá chéad iarrachtaí ar Ghaeilge na hÉireann a scríobh i gcló in An Claidheamh Soluis 20 Deireadh Fómhair 1917 ··· Seo é an fógra a bhí in An Claidheamh Soluis 21 Deireadh Fómhair 1916: ‘Réitíodh cleamhnas idir Móirín Ní Shionnaigh, Coláiste Uí Chomhraí, le déanaí de Chnoc an Teampaill, Tír an Iúir, agus Cluad a Ceabhasa, B.E., Cill Chríost, Uiscephort agus Scoil Acla’
Please go to http://www.ainm.ie/ for more information. 2010 Ó 13 Aibreán 1901 amach bhí na fógraí dá ghnó mórdhíolta torthaí le feiceáil in An Claidheamh Soluis faoin teideal ‘Do chum Glóire Dé agus Onóra na hÉireann’ ··· Ar 22 Nollaig 1903 chuir Dr John Bligh agus Craobh Sheáin Uí Dhonnabháin, Learpholl, teachtaireacht chuige ag guí ‘that the nationalists of Inns Quay Ward will accord him increased opportunities for giving practical evidence of the sincere patriotism with which his former fellow workers in exile are long familiar’ (An Claidheamh Soluis 9 Eanáir 1904) ··· Bhí spéis ar leith aige i sráidainmneacha a bheith i nGaeilge (litir in An Claidheamh ar 25 Aibreán 1903) ··· Ar 16 Eanáir bhí sé ag achainí in An Claidheamh Soluis go dtabharfadh Conraitheoirí cabhair dó i mbun canbhasála ‘in returning the seat for the Gaelic and temperance cause’ ··· D’éirigh leis rún a chur i bhfeidhm go mbeadh cláir oibre na gcruinnithe i nGaeilge, gurbh i nGaeilge a bheadh ainmneacha agus seolta na mball ar chlúdaigh litreacha agus nach gceapfaí feasta aon chléireach nach mbeadh déanamh a ghnó i nGaeilge ar a chumas (Inniu 24 Márta 1961). Gearradh fíneáil air i ngeall ar a ainm a bheith i nGaeilge ar a chairt (An Claidheamh Soluis 16 Meán Fómhair 1905)
Nuair a fógraíodh bás a dhearthár Donncha in An Claidheamh Soluis 29 Meán Fómhair 1900 tagraíodh do Sceilg mar ‘one of the officials of the Central Executive’ ··· Roimhe sin bhíodh corralt aige in Weekly Independent agus tagraíonn An Claidheamh Soluis 15 Nollaig 1900 do alt leis bheith á léamh os ard ag Craobh Dhairbhre den Chonradh ··· Luaitear in An Claidheamh Soluis 2 Bealtaine 1908 gur léiríodh dráma trí ghníomh leis Seán Óg i gCathair Dónall agus gur ghlac cainteoirí dúchais na 17 ról ann. Toghadh ina bhall de Choiste Gnó an Chonartha an chéad uair é i 1912. Torna a ghríosaigh é chun dul i mbun pinn agus is é a bhí ina eagarthóir ar an iris Banba (1901–06) ··· B’fhéidir gur chuir ceapacháin Eoghain Uí Neachtain[q.v.] i 1901 agus an Phiarsaigh i 1903 mar eagarthóir ar An Claidheamh Soluis, de rogha ar Thorna agus ar Sceilg, leis an drochmhéin go léir. Ach ba é an peaca ba mhó dá ndearna bainistíocht an Chonartha, dar leis na Céitinnigh, gur áitíodar ar eagarthóir an Freeman i 1905, más fíor, gur cheart dó post an eagarthóra Gaeilge a thabhairt do Chonnachtach agus gur ar an gcuma sin a chaill Sceilg a shlí bheatha ··· Scríobh an ‘Rí Liath’ (Donncha Ó Liatháin [q.v.]) epithalamium in An Claidheamh Soluis 24 Nollaig 1904
In aiste aici in Inis Fáil, Meán Fómhair 1908, thagair sí do 500 páiste a bhí ag foghlaim Gaeilge i Londain agus i 1909 bhí sí i bhfeighil naonúir díobh sin ar feadh coicíse i gCloich Chionnaola. Ceapadh ina múinteoir taistil i ndeisceart Liatroma í an bhliain chéanna agus dúradh in An Claidheamh Soluis 15 Eanáir 1910: ‘The London Gaelic League has justified its existence, if in no other way, by the number of exceptionally fine workers it has given back to Ireland... ··· D’éirigh sí as an mhúinteoireacht taistil in Iúil 1918 nuair a bhí sí i gceantar Acla (An Claidheamh Soluis 20 Iúil 1918) ··· Choinníodh sí dialann i dtaobh imeachtaí na teanga i gCois Fharraige (An Claidheamh Soluis 1 Feabhra 1913 et seq.) ··· Fuair an mháthair bás 26 Feabhra 1914 (An Claidheamh Soluis 7 Márta 1914) agus an t-athair 12 Nollaig 1934 ach níor luadh a hainm sna tuairiscí ar na sochraidí sa Wicklow People, cé gur ainmníodh, i gcás an athar, an cúigear ainteanna a bhí aici san Ord Doiminiceach i gCabrach. I 1914 fuair sí an chéad duais Oireachtais ar ‘Stair na hÉireann ón am ab fhaide siar go teacht na Normánach’ ··· Tá a cuid aistí agus scéalta le fáil in Inis Fáil, Bean na hÉireann, An Claidheamh Soluis...
Luaitear in An Claidheamh Soluis 18 Lúnasa 1906 gur chruthaigh Proinsias Mac Siúlaigh agus é féin go maith sa dráma Talamh, aistriúchán Thorna ar dhráma Phádraic Colum. Bhí sé i láthair ag léiriú de Playboy of the western world in Eanáir 1907 ··· Idir 1912 agus 1916 chuireadh sé aistí abhaile, chuig An Claidheamh Soluis go háirithe ··· Is dóigh gurbh é a chuir an fógra seo in An Claidheamh 29 Iúil 1916: ‘POST IN ÉIRINN ··· Cuirtear freagraí go dtí “Danar Dubh”, f/ch Oifig An Chlaidhimh Soluis’. Ní thabharfaí cead dó filleadh ar Éirinn i 1917 ná arís i 1918 ··· Bhíodh idir dhánta agus aistí i gcló aige in An Claidheamh Soluis agus in Fáinne an Lae
Is gnách leis An Claidheamh Soluis a thuairisciú gurbh eisean a chuir tús leis an eagraíocht agus leis an bhfeis i mBaile Átha Luain ··· ‘Mac Conshnámha’ an leagan Gaeilge dá shloinne—‘Fr Forde (Mac Conshnámha) directing work of Athlone Branch’ (An Claidheamh Soluis 15 Feabhra 1902) ··· ‘This is the ablest discussion of the philosophical side of the language movement which has yet been published’ (An Claidheamh Soluis 27 Iúil 1901) ··· Is i ngeall ar an bpaimfléad sin is mó a chuimhneofaí air feasta: thagair An Claidheamh Soluis 28 Aibreán 1906 dó mar ‘the man who awakened Baile Átha Luain and who wrote The Philosophy of the language movement’. Ó 1904 go 1908 bhí sé ina ollamh i gColáiste Chnoc an tSamhraidh, Sligeach ··· Labhair sé i dtaobh ceist na Gaeilge in Ollscoil na hÉireann ag ollchruinniú sa bhaile (An Claidheamh Soluis 31 Eanáir 1909)
Please go to http://www.ainm.ie/ for more information. 2010 Bhí ainm an cheoltóra seo le feiceáil beagnach gach seachtain in An Claidheamh Soluis sna blianta tosaigh den pháipéar sin ··· Ar 30 Nollaig 1899 dúradh: ‘This week An Claidheamh Soluis commences the publication of Irish songs with music in Tonic Sol-fa notation ··· ‘The songs have been arranged for the Central Branch Committee and the Claidheamh Soluis by Mr Brendan Rogers, whose name needs no introduction to the musical public of Ireland ··· Ceapadh é ina eagarthóir ceoil in An Claidheamh Soluis agus mar dhuine d’eagarthóirí ceoil fhoilseacháin an Chonartha (An Claidheamh Soluis 19 Iúil 1902)
Tá scata aistí óna pheann i dtaobh Ghaeltacht an chontae i gcló in An Claidheamh Soluis 1911–12, chomh maith le tuairiscí i dtaobh na hoibre ··· Ó Bhealtaine 1911 amach bhí contaetha Luimnigh agus Thiobraid Árann ina chúram freisin agus ó Iúil 1916 Cúige Mumhan ar fad, tharla Fionán Mac Coluim[B1] tinn agus Peadar Ó hAnnracháin i bpríosún (An Claidheamh Soluis 15 Iúil 1916) ··· Ní luann Ó Murthuile féin téarma i Frongoch san iontráil a d’ullmhaigh sé don Who’s who a foilsíodh nuair a bhí toghchán don Seanad ar siúl i 1925. Díbríodh go Wetterby i Yorkshire é in earrach 1917 (An Claidheamh Soluis 24 Márta 1917) ach d’éalaigh sé abhaile go hÉirinn agus bhí ar a choimeád go ceann tamaill ··· Cant or humbug or hypocrisy he could not stand’. Maidir leis an amhránaíocht tá tagairt in An Claidheamh Soluis 12 Márta 1910 dá pháirt i gceolchoirm sa Rotunda agus ar 23 Nollaig 1911 don chaoi arbh éigean dó suas le dosaen amhrán a chasadh ag coirmeacha sa Bhreatain Bheag ··· an Chláir (An Claidheamh Soluis 30 Eanáir 1915)
In An Claidheamh Soluis 14 Meán Fómhair 1901 tuairiscíodh gur thionóil sé leathdhosaen cruinniú an Domhnach roimhe sin i Luimneach agus gur thug dosaen óráid i nGaeilge agus i mBéarla ··· In An Claidheamh Soluis 22 Márta 1902 bhí cearclán ag Hugh Courtney, 4 Duke St, ‘appealing for funds to defray heavy expenses of his projected tour through the USA and Canada for the purpose of promoting and popularising the Gaelic League movement’ ··· Burke, one of the best Irishians in Leinster although 49 years away from the City of the Tribes’. An bhliain dár gcionn bhí rang aige i gCraobh Bhreandáin den Chonradh (idem 28 Deireadh Fómhair 1899) agus tuairiscíodh in An Claidheamh Soluis 11 Samhain 1899 gur toghadh é ina chisteoir ··· Bhíodh cóipeanna den Claidheamh á ndíol aige ina shiopa (idem 17 Márta 1900) ··· Ta tuairisc in An Claidheamh Soluis 13 Feabhra 1904 go raibh sé sa chathaoir ag cruinniú de Choiste Ceantair Chill Airne
Please go to http://www.ainm.ie/ for more information. 2010 ‘He is one of the comparatively few Irish members who take a keen interest in all phases of the language movement; he keeps himself fully informed on the progress of the Gaelic League, and never loses an opportunity of furthering its principles; while he has from time to time made many valuable suggestions which have helped us along our difficult path’, a dúirt eagarthóir An Claidheamh Soluis 27 Iúil 1901 agus é ag tagairt do litir a bhí ag an mBeolánach in Daily News Londan ··· Ba é ba thúisce a mhol don Chonradh scoileanna samhraidh a bhunú chun go n-oilfí múinteoirí Gaeilge (An Claidheamh Soluis 8 Meitheamh 1901) ··· Tuairiscíodh in An Claidheamh Soluis 9 Aibreán 1904 gur chuir sé ceist i nDáil na Breataine i dtaobh táillí múinteoirí a bhí ag múineadh na teanga agus, coicís ina dhiaidh sin, gur thug sé duaiseanna le bronnadh ag Feis na Mumhan ··· Faoi Shamhain 1908 bhí sé ina chathaoirleach ar choiste an Aonaigh (An Claidheamh Soluis 21 Samhain 1908) ··· Thuairiscigh An Claidheamh Soluis 20 Feabhra 1909 gur labhair sé ag comhdháil an United Irish League: ‘The calm and logic of Mr Boland and Father Mac Branáin[q.v.] carried with them the full intellectual assent of the audience’
In Ó pheann an Phiarsaigh [g.d.] tá cuid dá raibh i gcló aige in An Claidheamh Soluis ··· Ó Riain[B1] agus Seán Ó Ceallaigh (‘Sceilg’) [B2] chuir sé isteach ar phost eagarthóir An Claidheamh Soluis in 1903 ··· Ó 1898 amach bhí aistí agus scéalta i gcló aige in Fáinne an Lae, Irisleabhar na Gaedhilge, St Stephen's, An Claidheamh Soluis.....Chuir sé féin agus Tadhg Ó Donnchadha[B1] eagar ar An tAithriseoir, dhá chuid (1900–02) ··· Rinne sé iarracht ar éirí as eagarthóireacht An Claidheamh Soluis 20 Meitheamh 1908 chun iomlán a ama a chaitheamh leis an gcúram nua ach iarradh air fanacht sa phost ··· Comhthoghadh é ina bhall de Choiste Gnó an Chonartha nuair a d’fhág sé slán leis An Claidheamh Soluis
B’fhéidir gur leagan de ‘Lahiff’, atá le fáil sa Chlár agus in oirthear na Gaillimhe, an sloinne sin. Bhí litir aige in An Claidheamh Soluis 7 Deireadh Fómhair 1899 á chosaint féin ar chúiseamh ina aghaidh a bhí i gcuntas 23 Meán Fómhair ar an timire nuacheaptha Tomás Ó Concheanainn[B2] ··· Léadh sé as An Claidheamh Soluis ag cruinnithe an Chonartha san oileán ··· Bhuaigh a iníon Máire agus a mhac Micheál duaiseanna (An Claidheamh Soluis 7 Aibreán 1900) ··· D’áitigh sé in An Claidheamh Soluis 19 Eanáir 1901 go rithfeadh an Conradh feachtas chun go bhfaighfeadh daltaí ábalta sa Ghaeltacht meánoideachas saor in aisce i gcoláistí cónaithe mar mhalairt ar an gcabhair a thabharfadh siad do mhic léinn agus do mhúinteoirí na gcoláistí sin ··· D’eascair sé as an gcaitheamh anuas a rinne Conraitheoirí ar an Athair Charles White ar an ábhar go raibh sé seoiníneach, más fíor; dúradh freisin gur chuir Ó Fearchair bac ar oidí scoile Árann dul go Feis Chonnacht—is inspéise gur bhuaigh iníon Uí Cheallacháin duais i gcomórtas sóisearach na n-aistí ag an bhfeis sin (An Claidheamh Soluis 7 Meán Fómhair 1901)—agus nach dtabharfadh sé cead do Ó hIceadha aifreann a rá sna hoileáin
Tuairiscíodh in An Claidheamh Soluis 15 Meán Fómhair 1906 gur éirigh leis i scrúduithe Choláiste na Mumhan ··· Faoi 1910 bhí sé ag múineadh i gCill Dara (An Claidheamh Soluis 1 Deireadh Fómhair 1910) ··· Lean an chéad sraith ar aghaidh go hAibreán 1913. Bhí baint aige le bunú Choláiste an Daingin in 1908 agus bhí sé ag múineadh ann (An Claidheamh Soluis 18 Bealtaine 1912) ··· In An Lóchrann agus in An Claidheamh Soluis a bhí na scéalta seo go léir i gcló ar dtús ··· Deir Philip O’Leary in The prose literature of the Gaelic revival 1881-1921 (1994): ‘Gaeltacht writers like [Peadar] Ua Laoghaire[B2], Pádraig Ó Siochfhradha, and Séamus Ó Dubhghaill[B2] believed that the ideal “readership” for their work would be illiterate native speakers to whom it would be read aloud’ agus tarraingíonn sé as alt an tSeabhaic in An Claidheamh Soluis 11 Nollaig 1909 (‘Scríobhtar Finnscéalta dúinn’) chun an aidhm spreagthach sin a léiriú
Please go to http://www.ainm.ie/ for more information. 2010 ‘Is beag Gael i gCúige Mumhan a bhfuil níos mó déanta aige ar son na Gaeilge ná mar atá déanta ag Muircheartach, oide scoile’ (An Claidheamh Soluis 8 Bealtaine 1915) ··· Bhí sé ina theachta ag Ard-FheisChonradh na Gaeilge i 1905 (An Claidheamh Soluis 29 Iúil 1905) ··· Bhéadh sé ina chathaoirleach ar ball ar Bhord Bhéarra de Chumann Lúthchleas Gael. Bhí guth maith teanóir aige agus bhuaigh sé an chéad duais ar amhránaíocht ag Feis na Mumhan (An Claidheamh Soluis 24 Meán Fómhair 1910) ··· Ba é a thug an óráid nuair a bhí leacht á chur suas d’fhilí Chiarraí; tá sé i gcló in An Claidheamh Soluis, Lúnasa 1930 ··· Mhúineadh sé i gColáiste Samhraidh Chuan Dor agus scríobhadh scripteanna raidió do Shéamus Caomhánach [q.v.]. Tuairiscíodh in An Claidheamh Soluis 1 Bealtaine 1915 gur phós sé Siobhán Ní Eidirsceoil ó Oileán Faoide
.’ (An Claidheamh Soluis 7 Samhain 1908) ··· D’éag sí ar 14 Iúil 1914 in Brisbane (An Claidheamh Soluis 25 Iúil 1914) ··· The best diplomacy he knew was the exposure of the bigoted and the anti-Irish directors and it was a diplomacy that succeeded’ (An Claidheamh Soluis 20 Meitheamh 1914) ··· Tá litir dar teideal ‘Irish in railway examinations’ aige in An Claidheamh Soluis 28 Lúnasa 1909 ··· Ainmníodh é mar iarrthóir sna toghcháin do Choiste GnóChonradh na Gaeilge (An Claidheamh Soluis 30 Iúil 1904)
In An Claidheamh Soluis ó 27 Iúil 1902 amach go 6 Nollaig bhí dráma dar teideal ‘Ar lorg poitín; nó, an t-oifigeach agus Seaghán Bán’ i gcló aige ach b’fhéidir gur ghnóthaigh sé duaiseanna ag feiseanna roimhe sin ··· Tá sé in An Claidheamh Soluis 29 Deireadh Fómhair 1910 amach ··· Is mór an obair d’fhear dá leithéid ná fuair scolaíocht riamh is dócha is nár fhoghluim focal Gaeilge riamh ach uaidh féin, is mór an obair dó suí agus aiste dá leithéid sin do chur le chéile’. Scríobh an t-eagarthóir Seosamh Laoide [B1] alt in An Claidheamh Soluis 25 Márta 1916 i dtaobh an leabhair: ‘Very little time, unfortunately, was available for investigating the interesting and peculiar words, most, if not all, derived from the speech of the oldest generation near Faill Sheamraim and re-investigated , I believe, by the author himself, who, in his great desire to be exact went to the trouble of crossing the ferry and travelling to his homeland in order to answer some of my troublesome queries with the full authority of the sean-ionndúirí.’ Chuaigh sé chun cónaithe lena dheirfiúr Máire Bean Uí Chonaill i Rinn Ard ag am éigin i ndiaidh 1911 ··· Is beag ar fad a tháinig óna pheann chuig na hirisí i ndiaidh 1903, ach thosaigh sé ag scríobh arís i 1915 agus bhí breis is tríocha aiste agus scéal i gcló aige idir sin agus 1932 in An Claidheamh Soluis, Misneach, Catholic Bulletin, An Camán, An Lóchrann
Scríobh sé aistí agus scéalta idir 1903 agus 1904 san iris sin agus in An Claidheamh Soluis, The Leader, Banba, Irisleabhar na Gaedhilge ··· Rinceoir breá ba ea é. Bhí Diarmuid Ó Súilleabháin ó Chill Airne ina Leasuachtarán ar Chumann na Múinteoirí Taistil, más fíor do An Claidheamh Soluis 10 Meán Fómhair 1904 ··· Ainmníodh é mar iarrthóir do Choiste GnóChonradh na Gaeilge (An Claidheamh Soluis 13 Lúnasa 1907) ··· Ag Oireachtas 1916 i bPort Láirge bhí sé ina mholtóir sa chomórtas a bhain le seanchas na haimsire (An Claidheamh Soluis 18 Márta 1916). Ní raibh aon phrós aige sna hirisí ó 1905 go 1924 nuair a thosaigh sé ag foilsíu ábhair in The Leader, An Branar, Fáinne an Lae
Ba ar éigean Londain sroichte aige: ‘The chair was admirably filled by Mr George Shorten and in the mellifluous and idiomatic style peculiar to West Cork and Kerry he delivered an exceedingly able and eloquent speech eulogising the work of the the Gaelic League in London as well as in Ireland and condemning the presumptuous attitude of those witnesses before the Intermediate Commission who, while ignorant of the Irish national language as it is spoken, took on themselves to decry its teaching’. Tuairiscíodh in An Claidheamh Soluis 22 Aibreán 1899 gur aistríodh go Learpholl é ··· Chuir Tadhg chuig Tadhg Ó Donnchadha [B1] iad agus is ar an gcuma sin a foilsíodh ‘An Capaillín Bán’ in An Claidheamh Soluis 25 Samhain 1899 ··· D’aistrigh sé arís go Learpholl agus bhí an píosa seo in An Claidheamh Soluis 18 Eanáir 1902: ‘The Cork branch has just suffered a severe loss in the resignation of its secretary Mr George Shorten ··· In An Claidheamh Soluis 31 Eanáir 1903 deirtear go raibh ról aige sa dráma Lá na nAmadán ach gur ghairid go bhfágfadh sé Londain mar go raibh post faoin gConradh faighte aige i Loch Garman
These girls with their wonderful little magazine started the so-called Irish revival’. Dúirt Alice Milligan in An Claidheamh Soluis 26 Márta 1904 gur chuala Eithne ó Eoin Mac Néill [q.v.] in Eanáir 1894 go raibh Conradh na Gaeilge bunaithe ach nár thosaigh sí mar bhall go Samhain na bliana sin ··· ‘Miss Johnston proposed a prize for an old map of Ireland or of Ulster, and a competition for collections of unpublished Irish airs, a work neglected by the Feis Cheoil, although it was one of the objects which called that society into existence’ (An Claidheamh Soluis 21 Iúil 1900) ··· I léirmheas ar a cnuasach dán The four winds of Éirinn in An Claidheamh Soluis 21 Meitheamh 1902 dúirt Peadar Mac Fhionnlaoich [B1]: ‘Tá intinn na mná ba Ghaelaí lem’ linn ó bhun barr sna hocht dánta is trí fichid atá sa leabhar ··· Is trí Eithne a tháinig airgead uaidh le haghaidh Fheis na Mumhan uair (An Claidheamh Soluis 21 Iúil 1900 lch 297). Ar 31 Nollaig 1868 in aice le Tamhnach an tSalainn, Co
Ach ba ghairid gur ceapadh ina bhainisteoir ar An Claidheamh Soluis é ··· ‘Má bhí mé i mo thimire ag an Claidheamh Soluis san am sin, bhí mé i mo thimire onóra don IRB san am céanna’, Bhí sé páirteach san fheachtas in aghaidh chuairt an Rí i 1903 ··· Toghadh é ina bhall de Bhardas Bhaile Átha Cliath thar ceann Sinn Féin ar 15 Eanáir 1906 (An Claidheamh Soluis 20 Eanáir 1906) ··· sáite sa pholaitíocht agus i mBráithreachas na Poblachta, cé nár éirigh sé as bainistíocht An Chlaidhimh go hAibreán 1909
Tuairiscíodh in An Claidheamh Soluis 21 Bealtaine 1905 gur aistríodh go Baile Átha Cliath é agus dúradh gur éirigh leis Gaeilge a fhoghlaim go tapaidh, gurbh in Fulham agus iardheisceart Londan is mó a shaothraigh sé i gcúis na teanga agus go raibh de cháil ar leith air go dtugadh sé cainteoirí dúchais isteach sa ghluaiseacht ··· Deir Earnán de Blaghd gurbh é an chéad duine riamh é a chuala sé ag labhairt na Gaeilge agus gurbh é a thug isteach i gConradh na Gaeilge é. D’aistrigh sé dráma ón bhFraincis faoin teideal An Bhean Mhíchomhairleach agus léiríodh é ag fleá san Ard-Chraobh (An Claidheamh Soluis 23 Márta 1907) ··· I gcomhpháirt le Pádraig Mac Piarais [q.v.] bhí léachtanna faoi stair na hÉireann á dtabhairt aige san Ard-Chraobh agus bhíodh colún nuacht an Chonartha á scríobh aige in An Claidheamh Soluis ··· Faoin teideal Fé bhrí na mionn d’aistrigh sé dráma Rutherford Mayne, The troth, agus léiríodh é sa halla i Sráid Hardwicke 4–9 Eanáir 1915—tá sé i gcló in An Claidheamh Soluis 30 Meán Fómhair 1911 agus d’fhoilsigh An Comhar é i 1927. Ó 1903 amach is ag obair i roinn na gCoimisinéirí loncaim a bhí sé
Nuair a thug Tomás Ó Concheanainn[B2] cuairt ar an gcoláiste scríobh sé in An Claidheamh Soluis 29 Nollaig 1900: ‘This Training College deserves the very greatest credit, as it was the first to appoint a Professor of Irish, and as they are now issuing their own certificates, it cannot but have a healthy effect on the study of the language’ ··· ‘Mr James Ahern, BA, Professor of Irish at De La Salle, Waterford, delivered a splendid address’ (An Claidheamh Soluis 13 Eanáir 1900) ··· Thosaigh raic i 1902 nuair is é Kuno Meyer[B2] agus nach scoláire Éireannach a cheap Bord an Oideachais mar scrúdaitheoir idirmheánach agus in eagarfhocal in An Claidheamh Soluis áiríodh Ahern i measc na scoláirí aitheanta a bheadh i dteideal an phoist sin ··· Nuair a d’fhógair Coláiste De La Salle go dtabharfadh siad tús áite d’iarrthóirí a mbeadh eolas acu ar an nGaeilge is dó a thug An Claidheamh Soluis (25 Deireadh Fómhair 1902) an chreidiúint
Thug sé óráid an Oireachtais, ‘Ár náire nó ár n-onóir’, in 1899 (An Claidheamh Soluis 24 Meitheamh agus 1 Iúil 1899) ··· In An Claidheamh Soluis 18 Márta 1899 tá léirmheas ar An Teagasg Críostaighe Geárr (The Short Catechism in Irish and English) ··· Deirtear ann: 'We earnestly commend the book to the notice of the clergy and teachers in Irish-speaking districts and elsewhere, as affording an unexampled opportunity for bilingual teaching, the only kind of teaching that will give our children a really efficient knowledge of English while encouraging and perfecting them in the use of their native tongue.' Rinne sé péire amhrán a aistriú in An Claidheamh Soluis : ‘Memory of the Dead’ (‘Cuimhne na Marbh’) ar 22 Aibreán 1899 agus ‘I’m sitting on the stile, Mary’ (‘Caoineadh an Deoraí ó Éirinn’) ar 4 Samhain 1899 ··· Scríobh sé stair an pharóiste. Nuair a labhair sé ag Feis Chonnacht dúradh in An Claidheamh Soluis : ‘Scaoil an tAthair Uaitéar as Gleann na Madadh óráid mhaith chiallmhar uaidh i nGaeilge
Bhí sé ina bhall tofa de Chomhairle Chontae Chiarraí agus tuairiscíodh in An Claidheamh Soluis 8 Nollaig 1900 gurbh é a mhol rún go gcaithfeadh an chomhairle céad punt ar scéim chun an Ghaeilge a athbheochan sa chontae ··· Ghlac sé páirt i bhfeachtas na Gaeilge éigeantaí i máithreánach Ollscoil na hÉireann i 1909 agus luadh é ar na príomhchainteoirí ag cruinniú mór in Éadan Doire (An Claidheamh Soluis 13 Márta 1909). D’éirigh sé as rúnaíocht Chraobh Uíbh Ráthach i nDeireadh Fómhair 1907 agus chuaigh chun cónaithe i dteach ag 47 Bóthar Lindsay, Glas Naíon, Baile Átha Cliath, ar ar bhaist sé ‘Cuilleanach’ ··· Bhí Tomás i láthair ag comhdháil i dtaobh na teanga in Óstán Gresham 1 Iúil 1916 agus in An Claidheamh Soluis 25 Samhain 1916 tuairiscíodh go raibh sé ina rúnaí ag an gcompántas aisteoirí, Na Cluicheoirí. Woodford ab ainm don eastát i gCill Airne a fuair Tomás le hoidhreacht óna aint ··· ‘His booklet making a start in the collection of the lyric lore of Iveragh’ an chaoi a dtagraítear dó in An Claidheamh Soluis 16 Bealtaine 1903
Ag Oireachtas 1902 bhuaigh sé an chéad duais ar óráid ullmhaithe i dtaobh lánstaonadh ón ólachán agus ar óráid impromptu (An Claidheamh Soluis 31 Bealtaine 1902) ··· In Banba, Bealtaine 1902, d’fhoilsigh sé ‘Cois Abha Mhóire’, amhrán a bhailigh sé ó Mháire Ní Chrotaigh. Scríobh Donnchadh Ó Laoghaire[B1] faoi in aiste dar teideal ‘Gluaiseacht na Gaeilge i Mainistir Fhear Maí’ (An Claidheamh Soluis 20 Nollaig 1902): ‘Is é Pádraig Mac Suibhne an “Réalt Eoluis” atá acu, agus is dócha, mura mbeadh é sin, go mbeadh sé thiar orthu ··· Bhuaigh sé an chéad duais ar liosta de logainmneacha ag Oireachtas 1904. I Márta 1903 bhí sé ar dhuine den cheathrar a chuir isteach ar phost eagarthóir An Claidheamh Soluis ··· Tuairiscíodh in Sinn Féin 3 Samhain 1906 gur shroich ‘An Déiseach’ (Pádraig Mac Suibhne) Cúirt Uachtarach Chomhaltas an Phléimionnaigh. Iarradh air óráid an Oireachtais a thabhairt i 1906 agus tá sé i gcló in An Claidheamh Soluis 25 Lúnasa 1906
Bhí sé pósta ar bhean as Port Láirge agus bhí beirt iníonacha acu. Tháinig sé abhaile ar saoire in 1899 agus bhí ag Feis Ghobnatan (An Claidheamh Soluis 12 Lúnasa 1899) ··· McSweeney’) (An Claidheamh Soluis 22 Iúil 1899) ··· Tá ‘Cois Leasa’ bunaithe ar ‘Among the heather’ le William Allingham (An Claidheamh Soluis 26 Lúnasa 1899) ··· Is léir ar na tuairiscí a chuireadh sé chuig an gClaidheamh go raibh tuiscint don ghreann aige.
Ó 1901 bhí sé ina ionadaí Connachtach ar choiste gnó an IAOS, eagras comharchumannaíochta Horace Plunkett. Agus tagairt á déanamh in eagarfhocal An Claidheamh Soluis 16 Lúnasa 1901 do laethanta tosaigh ghluaiseacht na hath­bheochana deirtear: ‘Many things have changed since then and so have many minds ··· Bhí aiste, ‘The National School as a National Education’, aige in Daily Express i Lúnasa 1899 (i gcló in An Claidheamh Soluis 2 Meán Fómhair 1899) a bhí ag teacht go hiomlán le haigne an Chonartha ··· ‘Bhí an tréadaí dílis fíor, an tAthair Ó Donnabháin as Baile Locha Riach láithreach ag an gcruinniú’ (An Claidheamh Soluis 31 Lúnasa 1901) ··· Thug sé Léacht Cuimhneacháin Uí Ghramhnaigh ar 29 Meán Fómhair 1902 sa Rotunda agus chinn Coiste na bhFoilseachán ar 1 Nollaig é a fhoilsiú mar phaimfléad (An Claidheamh Soluis 13 Nollaig 1902)
Please go to http://www.ainm.ie/ for more information. 2010 Is dóigh gurbh é an t-eagarthóir Pádraig Mac Piarais [B4] a scríobh an abairt seo ina thaobh in An Claidheamh Soluis 31 Deireadh Fómhair 1908: ‘Micheál Smidic, mathematical professor at Scoil Éanna and auditor of the Law Students’ Debating Society ··· Is é an cur síos air in An Claidheamh Soluis 11 Meán Fómhair 1909: ‘Late professor of mathematics, Rockwell, and lecturer in maths and science, University College, Blackrock’ ··· ‘An t-oide ar áirimhíocht i Scoil Éanna’ an cur síos atá air in An Claidheamh Soluis 12 Meán Fómhair 1908 ··· Bhí sé ina bhall den Choiste Gnó ó 1909 go 1915, ina rúnaí ar Chraobh na Carraige Duibhe, ina uachtarán ar Choiste Ceantair Bhaile Átha Cliath (An Claidheamh Soluis 10 Aibreán 1909)
Among his pupils was a student, Mr Patrick Keawell, who became later on in Dublin, as the old Gaelic Leaguers will know, one of the pioneers of the present Irish movement’ (An Claidheamh Soluis 3 Iúil 1909) ··· In aiste ar Phádraic Ó Conaire [B2] in Blackrock College Annual 1982 maíodh gur thrí thionscantacht Keawell a ceapadh Tomás Bán Ó Concheanainn [B2] ina thimire. Léigh sé páipéar i dtaobh an dátheangachais san oideachas ag Oireachtas 1899 (An Claidheamh Soluis 17 Meitheamh 1899) ··· Luaitear é a bheith ina theachta chuig an gCoiste Gnó ón gCumann in aghaidh Imirce (An Claidheamh Soluis 12 Samhain 1904) agus bhí Mairéad Ní Raghallaigh sáite san obair sin freisin ··· Bhí an fógra seo in An Claidheamh Soluis 21 Samhain 1914: ‘You need not look old if you use Hirsolene, the marvellous hair restorer
I rith 1900 bíonn tagairtí dó faoin ainm Hugh MacMillan in An Claidheamh Soluis sna míreanna nuachta a bhaineann le Craobh Bhaile Mhic Airt de Chonradh na Gaeilge: ar 10 Feabhra 1900 gur toghadh d’aon ghuth é (‘a very energetic member’) chun folúntas ar choiste na cathrach a líonadh—cuimhnigh nach raibh 16 bliana slán aige go fóill; ó 14 Aibreán amach mar dhuine de mhúinteoirí na craoibhe; ar 14 Iúil gur bhuaigh sé leabhar mar dhuais ar an bpíosa reacaireachta ab fhearr, ‘Mo phíopa gairid donn’ (‘Mr M’Millen also contributed to the enjoyment of those present by the excellent manner in which he recited the winning piece’); ar 13 Deireadh Fómhair ‘the energetic assistant of Cú Uladh’ an tagairt a dhéantar dó. Nuair a bhí Daonáireamh 1901 á dhéanamh bhí sé ina chónaí ag 243 Albertbridge Road i mBéal Feirste lena mháthair agus a dheirfiúr ··· Tá Ó Duibhín sásta gurbh é a scríobh sraith dar teideal ‘Sean-ranna Ultacha’ in An Claidheamh Soluis 2 Bealtaine-25 Iúil 1908 faoin ainm Greagóirína Nic Ghréagóir Gréagach ··· Le béaloideas Ghleann Aichle a bhaineann an tsraith sin. Tuairiscíodh in An Claidheamh Soluis 3 Lúnasa 1907 gur thairg sé corn airgid don té ab fhearr saothar ag an Oireachtas ··· In An Claidheamh Soluis 9 Bealtaine 1914 tuairiscíodh gur thug sé an barr leis i gcomórtas snámha i mBéal Feirste
Tuairiscíodh torthaí chomórtais Fheis Laighean in An Claidheamh Soluis 30 Márta 1901: ‘In the small harp contest the first and second prizes were respectively secured by Miss M.B ··· Thabharfá leat ó thuairisc ar cheolchoirm an Oireachtais in An Claidheamh Soluis 17 Meitheamh 1899 gur phíobaire maith freisin é: ‘He plays in the traditional style, with the simple melody first presented, and then the characteristic variations’ ··· (An Claidheamh Soluis 17 Samhain 1900) ··· Sa tuairisc ar an gcéad cheolchoirm Ghaelach a bhí riamh i nGlaschú deirtear: ‘The next item was a selection of Irish airs on the harp by Mr Owen Lloyd, whose appearance on the platform was signalled by a loud outburst of cheering’ (An Claidheamh Soluis 9 Samhain 1901). D’éag sé ag Mentone, Cill Iníon Léinín, Co
O’Leary (Liscarrigan)’ sa láthair nuair a bunaíodh craobh i gCluain Droichead ar 26 Samhain 1899 (An Claidheamh Soluis 16 Nollaig 1899) agus is dóigh gurbh é Diarmuid s’againne é ··· Bhí sé ina uachtarán ar Chumann na Múinteoirí Taistil, dar le tuairisc in An Claidheamh Soluis 10 Meán Fómhair 1904, agus ba é Maigh Chromtha a sheoladh ag an am ··· ‘Ag múineadh Gaeilge dóibh siúd nach bhfuil an teanga ar fónamh acu i gColáiste na Mumhan’ a dúradh in An Claidheamh Soluis 28 Iúil 1906 ··· In ainneoin gur chara agus gaol leis an Athair Peadar é bhí sé sásta síntiús a thabhairt nuair a bhí comhartha measa á bhronnadh ar Mhicheál Ó hIceadha [B1] (An Claidheamh Soluis 14 Lúnasa 1909). Bhí comhfhreagras san iris sin i 1918 a léiríonn a mhíshastacht a bhí sé le pá na múinteoirí taistil
Bhí sé orthu sin a shínigh achainí ar Éireannaigh i Meiriceá gan daoine a mhisniú chun dul ar imirce agus gan dul i muinín an ‘mischievous prepaid ticket’ (An Claidheamh Soluis 9 Aibreán 1904) In Sinn Féin 28 Eanáir 1911 tá tuairisc ar léacht a thug sé do Ard-ChraobhShinn Féin agus dúirt sé ann gur cuireadh ina leith uair gur rainseoir é agus go raibh tailte i Meiriceá agus in Éirinn aige: ‘For over 40 years my hobby has been the abolishing of ranches and 30 years ago I bought over 20,000 acres of grassland in America for the purpose of breaking it up into small farms and I succeeded in doing so’ ··· In An Claidheamh Soluis 4 Bealtaine 1901 dúradh go raibh litir in Irish Independent aige faoi bhunú craoibhe i gCeannanasna Mí ··· I litir dar ceannteideal ‘An tOireachtas’ in An Claidheamh Soluis 26 Lúnasa 1911 iarrann sé go mbainfí leas as an mBéarla i gcásanna áirithe ··· Thacaigh sé le huachtaránacht an Chraoibhín i 1913 (An Claidheamh Soluis 19 Iúil 1913)
In An Claidheamh Soluis 26 Aibreán 1902 scríobh sé i litir: ‘Níor dhearcas ar aon Ghaeilge chlóbhuailte ón uair sin go dtí gur tháinig Fáinne an Lae amach’ ··· Dúirt sé sa litir úd in An Claidheamh Soluis i 1902: ‘Muna mbeadh an t-ollamh, an t-údar agus an sagart urramach oirirc úd an tAthair Eoin Ua Cearbhshúil, rialtóir i dTeampall Naomh Tomás i gcathair Chicago, bheadh mo chuid Gaeilge imithe ar fán ··· Is annamh a chloiseadh sé an teanga á labhairt i ndiaidh 1903. Is fiú an dá litir in An Claidheamh Soluis 1 Iúil 1899 agus 26 Aibreán 1902 a léamh ··· Chuir sé £1, suim nár shuarach ag an am, chuig ciste na teanga (An Claidheamh Soluis 22 Feabhra 1902).
Clery, Catholic University College, was elected an associate’) 25 Deireadh Fómhair 1899 (An Claidheamh Soluis 4 Samhain 1899) ··· As it is I must be content with writing an article’ (An Claidheamh Soluis 3 Eanáir 1914) ··· Nuair a mhol Osborn Bergin[B2] go mbunófaí an Cuman um Letiriu Simpli ba é Art a chuidigh leis an rún (An Claidheamh Soluis 5 Márta 1910) ··· Nuair a d’éag sé in Bournemouth 5 Bealtaine 1915 tuairiscíodh a bhás in An Claidheamh Soluis agus bhí fógraí i mBéarla agus i nGaeilge sna páipéir náisiúnta
Nuair a cuireadh drámaí Gaeilge ar an stáitse i nGlaschú den chéad uair riamh dúradh in An Claidheamh Soluis 31 Márta 1906: ‘The remarkable success of the venture is in a large measure due to the energy, organising ability and popularity of the Craobh chairman, Micheál Ó Foghlú’ ··· Bhí an tuairisc seo in An Claidheamh Soluis 4 Nollaig 1909, i dtaobh a chuid oibre: ‘The Ardmore Branch is about the best in Ireland, in the organiser’s opinion ··· Ach nuair a scríobh Ussher litir i mBéarla chuig An Claidheamh Soluis faoin obair sin tharraing sé fraoch Phiarais Béaslaí, bunaitheoir an Fháinne, anuas air féin agus ar Mhicheál. I 1924 phós sé Mary Cowley ó Bhaile na Móna agus bhí beirt iníonacha acu ··· D’éag sé ar 13 Nollaig 1952 agus d’éag a bhean trí lá ina dhiaidh. Faoina ainm pinn ‘Déaglán’ bhí aistí agus scéalta i gcló aige in An Claidheamh Soluis, Fáinne an Lae, An Branar, The Leader
‘Hagerty’ an chaoi a litrítear a shloinne ansiúd agus sin é a bhíonn i gcló in An Claidheamh Soluis agus atá greanta ar an leacht i Reilig N.Micheál i Springfield ··· Bhí baint mhór aige leis an gConradh ina dhiaidh sin agus chuireadh sé bailiúcháin airgid chuig an gceannáras; samplaí air sin na litreacha agus na liostaí in An Claidheamh Soluis 9 Feabhra agus 10 Lúnasa 1901 ··· Deirtear gur thóg sé morgáiste $3,000 ar a theach chun é a sheoladh chun an IRA in Éirinn. D’fhoilsigh Pádraig Mac Piarais an caoineadh a chum sé ar a mhac in An Claidheamh Soluis ··· He sent it to me while I was editing An Claidheamh Soluis, and I published it in the issue of 7 April 1906
Is cinnte go raibh sé ar ais i nGaillimh samhradh 1900 mar ba é a stiúraigh Feis na Gaillimhe 23 Lúnasa na bliana sin (An Claidheamh Soluis 8 Meán Fómhair 1900) ··· Bhí de mheas ag an ngluaiseacht ansiúd air gur bhronn siad slabhra óir air ag cruinniú den Ard-Chraobh 30 Eanáir 1902. Ceapadh ina eagarthóir ar An Claidheamh é ar 8 Deireadh Fómhair 1901 ··· Ba é an chéad eagarthóir ar phá ag an iris é. Deir Donncha Ó Súilleabháin in An Piarsach agus Conradh na Gaeilge, 1981: ‘Is cosúil go raibh míshástacht éigin ann faoi An Claidheamh Soluis mar cuireadh fochoiste ar bun ag cruinniú den Choiste Gnó 5 Eanáir 1903 chun an scéal a fhiosrú agus tuairisc a thabhairt chuig an gcéad chruinniú eile’ ··· Chuir sé eagar ar roinnt téacsanna: ‘Tochmarc Fhearbhlaidhe’ in Ériu, 1904; Céadtach Mac Fhinn as Éirinn (1907); ‘Tóraíocht Fhiacail Rí Gréag’ i gcomhpháirt le Pádraic Mac Piarais, in An Claidheamh Soluis, 1904; Stair Éamuinn Uí Chléire do réir Sheáin Uí Neachtain, 1918; Torolbh Mac Stairn le Micheál Coimín (1923)
Dubhghlas de hÍde [q.v.] a scríobh an réamhfhocal. Bhí ardmheas ag Fionán ar an gCraoibhín agus is í an tagairt is luaithe dó féin go raibh dán aige in The Shanachie agus in Freeman’s Journal ag fáiltiú abhaile ó Mheiriceá roimhe (An Claidheamh Soluis 14 Iúil 1906) ··· Tuairiscíodh in An Claidheamh Soluis 26 Eanáir 1907 go raibh rang tosaithe sa Bhaile Breac i bhFine Gall agus go raibh Fionán fostaithe mar mhúinteoir ··· not unknown to An Claidheamh Soluis readers under a certain nom de plume ··· Faoi 1909 bhí sé ina mhúinteoir taistil i gceantar Áth Cinn (An Claidheamh Soluis 2 Deireadh Fómhair 1909)
Thuairiscigh An Claidheamh Soluis 23 Márta 1912 bás an athar. Dúirt a bhean Áine an méid seo in An Camán 28 Aibreán 1934: ‘In 1898 he marched in the centenary processions held in commemoration of the ’98 rebellion and the following St Patrick’s Day he purchased a copy of O’Growney’s book and spent the evening poring over it ··· De réir An Claidheamh Soluis 10 Samhain 1906 bhí rang idirmheánach tosaithe aige i gColáiste Laighean ··· Tuairiscíodh in An Claidheamh Soluis 21 Nollaig 1907 gur bhain deacracht le breith a mic Rónán a chlárú i nGaeilge. Píobaire ba ea é agus bhí sé ina rúnaí ag Cumann na bPíobairí i dtús an chéid ··· Foilsíodh Supreme Sacrifice: the story of Éamonn Ceannt 1881-1916, 2005 le William Henry. Scríobh sé aistí in An Barr Buadh, An Claidheamh Soluis, The Irish Nation, Sinn Féin, Volunteer Gazette, Spark..., cuid mhaith díobh i nGaeilge
Fournier d’Albe a chuirtear síos air sa tuairisc ar chruinniú tionscnaimh na craoibhe (An Claidheamh Soluis 6 Deireadh Fómhair 1900) nuair is ‘Mister’ a bhí ar gach duine eile ··· Bhuaigh sé an dara duais ar amhránaíocht ag Feis Laighean agus thug an t-airgead do Chiste an Oireachtais (An Claidheamh Soluis 17 Feabhra 1900) ··· Is léir ar eagarfhocal in An Claidheamh Soluis 27 Bealtaine 1899 nár thaitin an obair sin in aon chor le Conradh na Gaeilge: ‘The idea was started a year ago in Belfast during the Feis Cheoil week, the moving spirit being Mr Fournier, who is not a native of this country, and who was then the paid official of the Feis Cheoil ... ··· Seo é an fógra i dtaobh an fhoclóra in An Claidheamh Soluis 2 Eanáir 1904: ‘Just out Fournier’s English-Irish Dictionary 21,000 words, giving synonyms, idioms, genders, declensions, and verbal nouns
Chuir sí litir i nGaeilge chuig An Claidheamh Soluis 1 Samhain 1912 nuair a bhí cónaí uirthi go fóill in Folkstone, Sasana. Nuair a tháinig sí go hÉirinn cheangail sí le Conradh na Gaeilge agus le Cumann na mBan ··· Foilsíodh cuid dá sceitseanna in An Claidheamh Soluis i rith 1913-14 ··· Faoi Dheireadh Fómhair 1900 bhí sé ina bhall d'Ard-Chraobh an Chonartha (An Claidheamh Soluis, 13 Deireadh Fómhair 1900, lch 490) ··· Bhí litir Ghaeilge i gcló aige in An Claidheamh Soluis ag gearán gur mhinic Gaeilgeoirí ag sleamhnú isteach sa Bhéarla a luaithe a bhí rud tábhachtach le rá acu
In An Claidheamh Soluis, mar shampla, ar 8 Márta 1913 deirtear: ‘Cuireadh scoil shamhraidh ar bun ann bliain go leith ó shin ··· Tá a hainm i measc na mball de Chraobh na gCúig gCúigí a thug síntiúis do chiste na teanga in An Claidheamh Soluis 23 Meitheamh 1906 ··· Bealtaine 1913 chuaigh sí go Leitir Móir chun fóirithint ar dhaoine a bhí ag fáil bháis den tífeas agus i litir dar dáta 24 Aibreán in An Claidheamh Soluis dúirt sí: ‘The people have been treated worse than beasts should be treated, and they are almost all that remains to us of the unsullied Irish race ··· Nuair a bunaíodh tionscal cniotála sa Chaol in 1912 ní foláir nó bhí baint aici leis an bhfiontar ach is do dheirfiúr Claude Chavasse [q.v.] a thug sí iomlán na creidiúna i litir in An Claidheamh Soluis 1 Márta 1913 (‘Miss Chavasse who studied Gaelic in the Dooagh Summer School last year where her brother Cluad the Gaelic enthusiast of Oxford gave us very valuable assistance’)
Fuair athair Shéamais bás ar 26 Lúnasa 1904 (An Claidheamh Soluis 3 Meán Fómhair 1904) ··· Tá nóta faoi dheartháir Mary Adelaide Joyce in An Claidheamh Soluis 2 Eanáir 1915 ··· In Eanáir 1903 bhí litir aige in An Claidheamh Soluis agus an abairt seo ann: “Cé hiad a bhí ag múineadh na Gaeilge i mBéal Feirste cúig bliana ó shin nuair a bhíos féin agus Cú Uladh i dteannta a chéile ann ··· Bhí sé á shrathú in An Claidheamh Soluis ó 1899 go 1902 agus foilsíodh mar leabhar é i 1903
Naoi mí i ndiaidh a cheaptha bhí an méid seo i gcló in An Claidheamh Soluis (23 Meán Fómhair 1899): “A man of untiring perseverance, gigantic energy, and sterling business qualities, he is emphatically the right man in the right place ··· Toisc go raibh sé fionn a thugtaí ‘Tomás Bán’ air agus toisc go raibh Tomás eile ina chomharsa aige. San uimhir chéanna úd de An Claidheamh Soluis dúradh i dtaobh an tamaill a bhí caite aige ar scoil in Inis Meáin: “Many a cut did he get from the master’s cane for venturing, now and then, to speak a word in the only language he knew and even at that early age, his heart would swell with indignation at the injustice against which he dare not protest ··· Dúradh in An Claidheamh Soluis: “He has gathered oranges in Florida, grapes in California, bananas in Mexico ··· Tá na cuntais a scríobh sé ar a chuid timireachta le fáil in An Claidheamh Soluis as sin amach
Ar na cairde dílse aige bhí Torna, Conall Cearnach, Pádraig Archer (bainisteoir An Claidheamh Soluis), Séamus Beairtle Ó Sé, Pádraig Ó Súilleabháin ··· Dúirt Torna in An Claidheamh Soluis ar 10 Eanáir 1903: “Ón gcéad uair do chuala Aonghus an Ghaeilge dá labhairt bhí ampal air chuici ··· Tá “Caoineadh Aonghuis”, a scríobh Torna, in An Claidheamh Soluis 4 Eanáir 1903, caoineadh Chonaill Chearnaigh in Irisleabhar na Gaedhilge, Feabhra 1903 agus caoineadh “An File” in An Claidheamh Soluis 21 Feabhra 1903. Tá tagairtí dó ag Séamus Beairtle Ó Sé ina chuimhní cinn (“The Speckled bird” i gcló in The Church of Ireland Gazette).
In An Claidheamh Soluis i ndiaidh a bháis scríobh an Piarsach i dtaobh a cháilíochtaí mar mhúinteoir: “Such patience ··· D’fhoghlaim sé léamh agus scríobh na Gaeilge nuair a bhí sé 17 mbliana d’aois agus d’fhaigheadh sé An Claidheamh Soluis. Deirtear gur tháinig Tomás Bán Ó Concheanainn, timire an Chonartha, isteach sa scoil lá agus go ndeachaigh an chuairt sin i gcion ar Mhicheál ··· Thosaigh sé ag scríobh aistí do An Claidheamh Soluis ··· D’aistrigh sé Knocknagow le Kickham in An Claidheamh Soluis i 1904–5; foilsíodh ina chodanna é faoin teideal Cnoc na nGabha (Cuid a 1 is a 2 i 1906–10 agus cuid a 3 is a 4 i 1924–29). Tháinig babhta trom den fhliú air i 1905
Iarradh air meamram a chur chuig Coimisiún an Oideachais Idirmheánaigh 1899 agus tá sé i gcló in An Claidheamh Soluis 23 Meitheamh 1900 ··· Foilsíodh a uacht mar fhógra in An Claidheamh Soluis 15 Nollaig 1906 agus iarradh ann ar dhaoine a raibh éilimh acu ar an eastát iad a shonrú ··· D’fhág sé £300 le huacht ag Conradh na Gaeilge, dar leis An Claidheamh Soluis, 10 Samhain 1906
In An Claidheamh Soluis ar 16 Samhain 1907 scríobh an t-eagarthóir: ‘ Is iontach an scanradh atá ar go leor daoine roimh an aer úr ··· Thug An Claidheamh Soluis an-phoiblíocht don fheachtas ··· A book might be filled with his experiences’ (An Claidheamh Soluis, 14 Márta 1908). Níor dhuine láidir Séamus Ó Beirn
Tá tagairt d'Eibhlín in An Claidheamh Soluis 14 Lúnasa sula raibh a fhios gur bádh í: ‘Do chónaigh sí i gCúirt an Rí an fhad a bhí sí ann [sa Bhlascaod]’ ··· Dar le Ruth Dudley Edwards, beathaisnéisí an Phiarsaigh, go ndúirt George Nicolls le Geraldine Dillon go raibh cinneadh déanta ag Eibhlín gan pósadh toisc fadhb an alcólachais sa chlann. Bhí an Piarsach ina eagarthóir ar An Claidheamh Soluis ag an am agus is ó James H ··· Eveleen had answered ‘To be drowned saving another’.” Tá cuntais in An Claidheamh Soluis ar 21 Lúnasa agus tá litreacha i gcló ó mháthair Eibhlín, ó Sheoirse Ó Muanáin agus ón mBanaltra B.V
D’fhreastail sé ar Choláiste Laighean agus bhíodh Seán Ó Conaill, Ciarraíoch a bhí ag obair in oifig An Claidheamh Soluis, ag tabhairt ceachtanna príobháideacha dó ··· B’éigean dó dul go Sasana i 1913 nuair a tháinig tinneas néarógach air ach d’fhill sé i 1915 agus fuair obair eagarthóireachta in An Claidheamh Soluis agus thosaigh ag scríobh arís don Freeman ··· In Iúil 1916 foilsíodh a aistriúchán cáiliúil ar “Mac an Cheannaí” in An Claidheamh Soluis Bhí sé go mór in aghaidh an Chonartha Angla-Éireannaigh agus bhí gnéithe den Éirinn nua nár thaitin leis
Nuair a fuair sé bás 17 Márta 1909 bhí fógra i nGaeilge in An Claidheamh Soluis ··· I 1905 freisin chuir sí a hainm le hachainí go gcuirfí scrúdú simplí Gaeilge ar iarrthóirí le haghaidh scoláireachtaí agus go bhféadfadh cailíní cur isteach orthu sin (An Claidheamh Soluis 18 Samhain 1905) ··· Deirtear in An Claidheamh Soluis 7 Feabhra 1931 gur tháinig taom breoiteachta uirthi i mí Lúnasa
Bhí a n-aigne déanta suas ag an gConradh go mbeadh iris dá gcuid féin acu agus foilsíodh an chéad uimhir de An Claidheamh Soluis ar 18 Márta 1899. Le cabhair Chraobh na Laoi lean Fáinne an Lae ar aghaidh go dtí Iúil 1900 ach bhí ag teip uirthi nuair nach raibh tacaíocht an Chonartha aici ··· Cheannaigh an Conradh teideal na hirise sa deireadh, cé nach bhfuair Brian féin aon phingin dá luach, agus is é teideal pháipéar an Chonartha ó 4 Lúnasa 1900 amach An Claidheamh Soluis agus Fáinne an Lae. Bhí a ghnó ar fad caillte ag Brian ··· D’fhoilsigh siad ‘Testimonial to Mr Bernard Doyle’ in An Claidheamh Soluis 3 Bealtaine 1902
Thuigfeá ó litir in An Claidheamh Soluis, uimhir Oireachtas 1909, gur theastaigh uaidh a chur in iúl os íseal go raibh sé ag tacú leis an gConradh san aighneas ··· Bhí sé ina bhall de Choiste Gnó Chonradh na Gaeilge ó 1910 ar aghaidh. I 1911 chuaigh sé ar ais chun na hAfraice Theas chun airgead a bhailiú ‘i gcóir an Ard-Teampaill agus i gcóir an Choláiste nua atáthar a thógáil i nGaillimh’, mar a dúradh in An Claidheamh Soluis 7 Deireadh Fómhair 1911 ··· Atoghadh é ina bhall den Choiste Gnó ag Ard-Fheis 1915 agus bhí sé ina bhall arís i 1925 nuair a cuireadh mar chúram air féin, ar Chormac Breathnach [B1] agus ar Mhicheál Ó Loingsigh [B2] eagar a chur ar an eolas a bhaileofaí le cur faoi bhráid Choimisiún na Gaeltachta mar fhianaise ón gConradh. I 1915 bhíothas ag fiafraí in An Claidheamh Soluis cérbh é an paróiste ba Ghaelaí in Éirinn
Tá scéal ag a mhuintir gur rug sé ar naoscach i súil ribe uair lena dhíol, agus gur chaith an t-airgead ar leabhar Gaeilge. Fógraíodh in An Claidheamh Soluis 17 Meitheamh 1905 gur toghadh é ina mhúinteoir taistil le haghaidh cheantar Chloich Chionnaola ··· Tá liosta dá raibh i láthair in An Claidheamh ar 19 Lúnasa ··· Tá cuntas air in An Claidheamh Soluis 18 Meitheamh 1904. Tuairiscíodh in Donegal Democrat 4 Eanáir 1992 go raibh eagar á chur ag an Athair Anraí Mac Giolla Chomhaill ar chnuasach de na haistí a bhí i gcló ag Ó Baoighill in An tUltach.
Tar éis a bháis, scríobh Éamonn Ceannt ina thaobh in An Claidheamh Soluis: ‘Thaistil sé Cúige Laighean tráth in éineacht le Liam Ó Maolruanaidh [q.v.] ag tóraíocht píobairí agus amhránaithe ··· chaill sé roinnt mhaith airgid leis.’ Tosaíodh ar cheachtanna den ‘Modh Réidh leis an nGaedhilg d’Fhoghluim’ in An Claidheamh Soluis 16 Samhain 1901 ··· Bhí spéis ag Séamus Ó Casaide[B2] in cibé lámhscríbhinní agus páipéir a bhí ina sheilbh. I gcuntas ar an bpíobaire dall Máirtín Ó Raghallaigh in An Claidheamh Soluis 7 Márta 1903, deir ‘Craobh Rua’: ‘Ní raibh aon trácht ar Mháirtín leis na ciantaibh go dtí go ndeachaigh Pádraig Mac an Fhailghe ar lorg na bpíobairí timpeall is a hocht nó naoi de bhlianta ó shin
Cuireadh a ainm i measc síntiúsóirí an Oireachtais in An Claidheamh Soluis 6 Deireadh Fómhair 1900 ··· Ó Mheitheamh go Lúnasa na bliana sin bhí Troid Bhaile an Droichid i gcló aige in An Claidheamh Soluis agus an t-ainm pinn ‘Giarrot’ leis – Toraigh litrithe óna dheireadh agus ‘r’ breise ann ··· Sa phoiblíocht in An Claidheamh Soluis 13 Iúil 1907 dúradh faoi Shéamus: ‘So well known in Dublin as “The Prince of Tory” and famous for his wonderful dancing’. Tháinig sé amach as Toraigh tuairim 1927 agus anuas go 1948 bhí sé ag obair mar ionadaí do Bhord Mhara sna Dúnaibh tar éis dó bheith ina chara agus ina chomhairleoir ag iascairí le fada an lá
lena ainm i dtuairiscí An Claidheamh Soluis). Bhí sé ag rang i scoil Mhullach Bán an Aoine, 13 Nollaig 1901 ··· De réir thuairisc An Claidheamh Soluis ar an gcruinniú mór in Ó Méith ar 7 Lúnasa 1899 chun craobh a bhunú, bhí sé in éineacht leis an gCairdinéal Ó Lúóg mar dhuine de na cainteoirí ··· In no part of this district would a learner have very far to go to get some assistance in the pronunciation’ (An Claidheamh Soluis 15 Iúil 1899)
Tá tuairisc ar an ócáid sin in An Claidheamh Soluis 2 Márta 1901 ··· Rinne sé sin agus fuair sé féin agus Áine an vóta ! Tuairiscíodh in An Claidheamh Soluis 29 Meitheamh 1912 go raibh breis agus céad múinteoir Gaeilge á n-oiliúint aige i scoil sa Chaisleán Glas ··· Séamus Ó Grianna[B2] a bhí ina eagarthóir ar an bpáipéar ag an am agus is dóigh gurbh eisean a scríobh an teistiméireacht sin ar a fheabhas a bhí an teanga ag Pilib. Faoi ‘Bhaldraithe’ a bhí an fógra báis agus is faoin leagan sin a scríobh sé aistí agus scéalta agus ábhar béaloidis in An Lóchrann, An Claidheamh Soluis, Timire Chroí Naofa Íosa, Irisleabhar Mhaigh Nuad, An Chearnóg, Béaloideas..
Chuirtí a thuairiscí i gcló in An Claidheamh Soluis ··· Thug sé féin agus a dheartháir Tomás cuairt ar oileáin Chonamara i mBealtaine 1913 le linn don tíofas a bheith forleata ann agus rinne siad roinnt moltaí in An Claidheamh Soluis 7 Meitheamh 1913, i dtaobh tithíochta, sláinteachais, fostaíochta ··· Bhíodh aistí aige in Sinn Féin , An Claidheamh Soluis, An Stoc timpeall an ama sin. Bhí baint aige le Sinn Féin beagnach óna thús agus bhí sé sna hÓglaigh
Dúradh in An Claidheamh Soluis 5 Lúnasa 1916: ‘Peadar Ó Maicín, who, like Ó Rathghaille, died of wounds received in fighting, was a type of Dubliner that is all too rare ··· Nuair a fuair a bhean chéile bás 25 Aibreán 1901 bhí an fógra báis i nGaeilge in An Claidheamh Soluis ··· Deirtear sa chuntas sin freisin gur dornálaí fiúntach ab ea é agus é ‘ar fheabhas leis an meáchan a ardú’. In ainneoin na tagairte sin do chósta an oirthir is léir ar litreacha a bhí i gcló aige in An Claidheamh Soluis go mbíodh sé ag taisteal sna ceantair Ghaeltachta, i dToraigh, Dún na nGall, Maigh Eo, agus Corcaigh, go háirithe, agus é ar dualgas sna tithe solais, agus go gcuireadh sé an taisteal sin chun tairbhe dá eolas ar cheart na Gaeilge
Dúradh in An Claidheamh Soluis 11 Bealtaine 1901: ‘It is owing to his great knowledge of Irish music, and to his tireless energy that the scoraíochta of the Central Branch have done such good work, and have reached such a high state of musical development’ ··· Bhí sé ar dhuine den dáréag a ainmníodh (An Claidheamh Soluis 27 Aibreán 1901) mar ionadaithe na hArd-Chraoibhe ag Ardfheis an Chonartha ··· Foilsíodh Prose writings i 1909. In An Claidheamh Soluis 11 Bealtaine 1901 luaitear é i gcomhluadar Eoghain Uí Ghramhna agus Dhonncha Pléimionn [B1]: ‘a martyr to a high and noble sense of duty’
Ba é an Piarsach é agus ba í an chéad chuairt aige í ar Ros Muc. Thosaigh Colm ag scríobh tamall beag ina dhiaidh sin agus foilsíodh scéal a scríobh sé óna athair, ‘Scolb Glas Mac Rí in Éirinn’, in An Claidheamh Soluis i 1904 ··· Nuair a ceapadh Colm mar fhothimire i gContae na Gaillimhe i nDeireadh Fómhair 1917 rinneadh tagairt in An Claidheamh Soluis 3 Samhain dó féin, do Thomás Ághas[B1] agus de Valera beith ‘i ngarraí prátaí i bpríosún Lewes i Sasana ag leogaint orthu bheith ag rómhar agus gan pioc ar siúl acu mar chúrsaí cainte ach an Ghaeilge agus obair náisiúntachta na hÉireann’. Toghadh é ina bhall de Choiste GnóChonradh na Gaeilge i 1919 agus toghadh é ina chathaoirleach ar an gComhairle Dúiche in Uachtar Aird i 1920 (Fáinne an Lae 26 Meitheamh 1920) ··· D’éag sé 13 Márta 1954. Scríobhadh sé in An Claidheamh Soluis faoin ainm ‘An Gruagach Bán’ agus is faoin ainm sin a foilsíodh Sidheog na rann: seanamhráin Gaeilge ó Chúige Chonnacht, 1911
Bhíodh aistí agus scéalta béaloidis i gcló aige in An Claidheamh Soluis, Irisleabhar na Gaedhilge, Ard na hÉireann.... D’aistrigh sé go Lusca, Co ··· Is mar seo a chuir An Claidheamh Soluis 5 Eanáir 1907 síos air nuair a ceapadh é: ‘The recoverer of the only fragment of pre-Gaelic League drama known to exist’ ··· Tá tagairt don iarsma sin in An Claidheamh Soluis 22 Bealtaine 1915 agus bhí sé i gceist ag an bPiarsach é a léiriú in Amharclann Shráid Hardwick. Nuair a ceapadh é go buan mar chigire is i gceantar Bhéal an Átha, Co
Is dóigh gurbh eisean an John Curreen a bhuaigh ceann de dhuaiseanna an Chliabhraigh i 1900 (An Claidheamh Soluis, 30 Márta 1901) ··· Ceapadh é ina bhall de chomhchoiste Dháil Déise agus Choiste Ceantair Dhún Garbhán (An Claidheamh Soluis 13 Deireadh Fómhair 1917) ··· Bhí sé ina theachta ó Chraobh Luimnigh den Chonradh ag cruinniú roimh an bhFéile (An Claidheamh Soluis 17 Meitheamh 1899)
Kelleher of Milleens, Ballyvourney’ san iomaíocht san óráidíocht ag Feis na Mumhan (An Claidheamh Soluis 29 Meán Fómhair 1900) ··· Nuair a aistríodh ar ais go Londain é i 1901 tuairiscíodh in An Claidheamh Soluis 16 Feabhra 1901 faoi Chraobh an Phointe: ‘The departure of Mr D ··· Toghadh é ina chisteoir ar Chraobh na Fáschoille (An Claidheamh Soluis 4 Eanáir 1902)
Bhí an bheirt acu i measc na ndaoine aitheanta a dúirt amhráin agus a chuir píosaí aithriseoireachta i láthair ag scoraíocht mhór na craoibhe i Halla na Measarthachta, Sráid Gloucester, 14 Nollaig 1902 (An Claidheamh Soluis 27 Nollaig 1902) ··· Fuair sé post mar thimire breise i gCúige Mumhan le hobair a dhéanamh i dTiobraid Árann agus Luimneach Thoir (An Claidheamh Soluis 19 Bealtaine 1906) ··· I 1911 bhí sé ina bhall de Choiste na gClólann agus de Choiste an Oireachtais (An Claidheamh Soluis 19 Lúnasa 1911) sa Chonradh
Ceathrar clainne a bhí acu—beirt mhac agus beirt iníonacha. Bhuaigh sé an chéad duais ar scéalaíocht ag Feis Inse Geimhleach (An Claidheamh Soluis 14 Deireadh Fómhair 1899) agus ag Feis Bhaile Bhuirne (idem 11 Lúnasa 1900) ··· Bhuaigh sé arís í i 1902 (An Claidheamh Soluis 31 Bealtaine 1902) ··· Moladh go hard a iarracht ar amhrán nuadhéanta ag Feis na Mumhan (An Claidheamh Soluis 20 Meán Fómhair 1902) agus san iomaíocht an lá sin bhí Riobard Bheldon [B2], Conchubhar Ó Deasumhna [B4], Domhnall Ó Conchubhair (1847-1930) [B3] agus Diarmuid Ó Muimhneacháin [B2].
AgOireachtas 1901 bhí sé ina mholtóir ar an gcomórtas céanna in éineacht le Pádraig Mac Piarais[B4] agus Dubhghlas de hÍde[B4] (An Claidheamh Soluis 2 Márta 1901) ··· Tuairiscíodh in An Claidheamh Soluis 29 Meán Fómhair 1900 go gcuirfeadh an Bord fógraí i nGaeilge san iris ··· Baineadh a ainm as liosta bhaill Chraobh an Chéitinnigh nuair a d’fhostaigh Bord Chaomhnóirí Thithe na mBocht duine gan Ghaeilge (An Claidheamh Soluis 13 Bealtaine 1911)
D’aistrigh sé ansin go Lubhghortán (mar Bhaile na Sceach a thagraítear dó in An Claidheamh Soluis 20 Deireadh Fómhair 1900) agus bhí ann go ndeachaigh ar pinsean i 1921 ··· He speaks Irish and has a cert but does not teach it’ (An Claidheamh Soluis 28 Iúil 1900) ··· B’fhéidir gurbh é an Diarmuid Ó hÉigceartuigh é ar éirigh leis i scrúduithe Choláiste na Mumhan i 1906 (An Claidheamh Soluis 15 Meán Fómhair 1906). Phós sé Eibhlín de Barra, múinteoir cúnta i gCill Chomáin, in 1891
An bhliain dár gcionn ba é Coláiste Chaoimhín, Glas Naíon, a sheoladh. Ceapadh é ina eagarthóir ar An Claidheamh Soluis in Iúil 1930 agus go ceann cúpla bliain ba é Conradh na Gaeilge, 25 Cearnóg Pharnell, a sheoladh ··· Deir sé faoi Mhaoghnas: ‘Fear léannta ilteangach ab ea an t-eagarthóir nua seo, agus bhí a rian sin ar An Claidheamh Soluis fad a bhí sé ina cheann air ··· Tháinig deireadh leis An Claidheamh Soluis agus lena phost tamall gairid i ndiaidh 28 Bealtaine 1932
Níor luadh an Ghaeilge, cé gur cosúil ar thuairisc in An Claidheamh Soluis 1 Bealtaine 1915 gurbh in 1900 a thosaigh sé ar an teanga a fhoghlaim ··· Bean rialta i mBaile Átha Luain ba ea Mary. In An Claidheamh Soluis 10 Iúil 1909 atá an chéad tagairt do Pheadar mar mhúinteoir taistil, é ag teagasc Gaeilge ar tháillí i 17 scoil i gceantar Mhainistir na Búille agus i mbun ranganna i gcomhair múinteoirí ··· Trí bliana ina dhiaidh sin thosaigh sé ag múineadh faoin gConradh san Iarmhí (An Claidheamh Soluis 20 Meán Fómhair 1913)
Tuairiscíodh in An Claidheamh Soluis 17 Márta 1899 go raibh Miss Ann Dennehy ó Chraobh Bhéal Átha an Ghaorthaidh i láthair ag Feis Dhún Mánmhaí ··· Is í Áine a scríobh ar dtús an dráma seo, agus ní miste a rá gur dhin sí an obair go maith’. ‘Miss Dennehy, a native speaker of Baile Bhuirne, teaching at Ballagh’ an nóta atá in An Claidheamh Soluis 17 Feabhra 1906 ··· An tAthair Mathúin Ó Riain [B1] a thug go Cnoc an Bhile í faoin bpolasaí a bhí aige cainteoirí dúchais Gaeilge a fhostú i scoileanna a pharóiste. Idir Nollaig 1903 agus Iúil 1914 bhí aistí agus scéalta aici in Banba agus in An Claidheamh Soluis faoin ainm cleite ‘Bean Dubh an Ghleanna’
he has induced the parents to turn their backs to a great extent on English’ (An Claidheamh Soluis 26 Lúnasa 1911) ··· Tuairiscíodh in An Claidheamh Soluis 1 Aibreán 1905 go raibh sé ag tabhú clú i mBéal na mBuillí ··· B’fhiú leis An Claidheamh Soluis 20 Iúil 1907 bás a athar, leaschathaoirleach Chomhairle Chontae Shligigh, a thuairisciú
Ceann de na tagairtí is luaithe dó go raibh seirbhís Ghaeilge ar siúl aige in Eaglais an Chroí Naofa i mBéal Feirste (An Claidheamh Soluis 30 Márta 1907) ··· Bhí sé ar dhuine d’ollúna Choláiste Ó Méith (idem 3 Lúnasa 1912) Bhí aiste Ghaeilge aige chomh luath le 1910 in An Claidheamh Soluis faoi chuairt Kuno Meyer ar Bhéal Feirste ··· Bhí alt aige ‘How to save the language’ in An Claidheamh Soluis 18 Márta 1916 inar léirigh sé a thuairimí faoin tábhacht a bhain leis an nGaeilge sna bunscoileanna agus sna coláistí oiliúna
Bhí tuairisc in Fáinne an Lae 22 Aibreán 1899 gur aistrigh sé go Conamara agus dúradh in An Claidheamh Soluis 11 Samhain go raibh sé i láthair ag Feis Eanach Dhúin agus gur bhronn sé duaiseanna ar na daltaí scoile ba mhinice a labhraíodh Gaeilge taobh amuigh den scoil ··· Tuairiscíodh in An Claidheamh Soluis 12 Eanáir 1901 gur bhronn sé imleabhair 1-3 d’imleabhair Chumann na Scríbheann Gaeilge (ITS) ar leabharlann Árann. Deir Donnchadh Ó Súilleabháin gur chuir sé £5 ar fáil i 1902 le haghaidh leabhair ar ‘An chóir is fearr chun Gaeilge a mhúineadh’ agus gur ghnóthaigh Peadar Mac Fhionnlaoich[B1] an duais sin lena Handbook of Irish teaching (Conradh na Gaeilge i Londain 1894-1917) ··· Nuair a d’éag sé i Londain ar 22 Eanáir 1905 ní raibh aon tuairisc in An Claidheamh Soluis
Bhí sé ina rúnaí ar Chraobh Bhaile Átha Fhirdhia (An Claidheamh Soluis 24 Meitheamh 1905) agus ba ghnách é ina theachta acu chuig an Ard-Fheis ··· Thugadh sé léachtaí: ar ghleann na Bóinne i gColáiste Uladh (An Claidheamh Soluis 29 Lúnasa 1908); ar bharrshamhail Chonradh na Gaeilge sa Choláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath (idem 22 Bealtaine 1909) ··· Bhí sé ina bhall de choiste oideachais na scoile le tamall (An Claidheamh Soluis 13 Feabhra 1911)
Bhí litir dar teideal ‘Which is greater, the Gaelic League or the Irish language?’ i gcló aige in An Claidheamh Soluis 28 Márta 1914, sórt tuair ar an aigne a bheadh aige i leith an Chonartha i bhfad ina dhiaidh sin ··· Chonaic Peadar Ó hAnnracháin [B1] é i mBaile an Fheirtéaraigh: ‘Bhíos oíche ann agus Earnán Mac Meidhrigh [sic] ag caint go poiblí i dtaobh gnóthaí na Féinne agus ba bhreá mar a thaitin a chaint agus a theagasc leo san a bhí ag éisteacht leis, ach amháin le roinnt stróinséirí atá faoi thuarastal Gall a bhí i láthair’ (An Claidheamh Soluis 18 Márta 1916) ··· Deir sé i gcaibidil XI de Gaeil á múscailt (1973) gurbh in 1919 a chuir sé an argóint sin i gcló den chéad uair. Ní íoctaí táillí leis ar an ábhar Béarla a bhíodh i gcló aige in The Peasant, Sinn Féin, Irish Freedom ná Ulster Guardian agus bhí ionadh air íocaíocht a fháil nuair a thosaigh sé ag scríobh aistí Gaeilge in An Claidheamh Soluis agus Misneach idir 1917 agus 1921
Bhí litir aige in An Claidheamh Soluis 22 Aibreán 1899 (ar cóip í de litir a bhí in Irish World): ‘May I suggest a way in which the various Irish societies could perform a direct and valuable service to scholarship ··· Chuir eagarthóir an Claidheamh nóta leis an litir á rá go raibh laethanta saoire samhraidh 1898 caite ag Robinson i gConamara ag foghlaim Gaeilge ··· Faoi 1908 bhí sé ina bhall de choiste an chumainn. Tuairiscíodh in An Claidheamh Soluis 18 Bealtaine 1901 go raibh sraith léachtaí i dtaobh na Gaeilge á tabhairt aige in Ollscoil Chaitliceach Washington
Tháinig sé ar ais go hÉirinn in 1896 agus thaistil i mbun sílteagaisc trí Chontae Dhún na nGall lena dheartháir Séamus, le heagarthóirí an Shan Van Vocht, Alice Milligan[B2] agus Anna Nic Sheáin [B4], agus le Tomás Ó Concheanainn[B2] (An Claidheamh Soluis 26 Meán Fómhair 1907) ··· Is cosúil gur chláraigh sé mar bhall de Chonradh na Gaeilge i Londain ar a bhealach abhaile chun na hAirgintíne mar chuir sé cárta poist chucu ó Uruguay (An Claidheamh Soluis 22 Aibreán 1899) ··· Phós sé Ailsa Ní Ruairc, deirfiúr le banchéile Bulfin agus an iníon ab óige le Pádraig Ó Ruairc, Baile an Chorraigh, an Iarmhí, i dTeampall Bhanríon na mBua, Buenos Aires, ar 11 Meán Fómhair 1907 (An Claidheamh Soluis 26 Meán Fómhair 1907)
The language is becoming more “respectable”, is more commonly used at fairs and markets and in the shops, than heretofore’ An Claidheamh Soluis 5 Iúil 1902) ··· Tuairiscíodh in An Claidheamh Soluis 1 Samhain 1902 go raibh duaiseanna á dtairiscint chun múineadh na Gaeilge a spreagadh i scoileanna a pharóiste ··· Bhí sé ina bhall de choiste Dháil UladhAn Claidheamh Soluis 9 Bealtaine 1908)
In An Claidheamh Soluis 4 Bealtaine 1901 et seq chosain sé an fheis sin ar a raibh líomhnaithe air ··· Toghadh é ina leasuachtarán ar chraobh nua de Chonradh na Gaeilge in Ard Raithin agus mhol sé rún ag an gcruinniú tionscnaimh go bhféachfadh an Bord Oideachais Náisiúnta chuige go gceapfaí múinteoirí Gaeilge sna scoileanna agus gurbh í an Ghaeilge an príomhábhar iontu (An Claidheamh Soluis 4 Deireadh Fómhair 1899) ··· Bhí drochmheas aige ar rince i gcoitinne agus dúirt in An Claidheamh Soluis : ‘There is something degrading in the male being thus engaged in this essentially female pastime, and it fills the heart with sorrow and commiseration, as when we see humanity lowered to some undignified use
Bhuaigh sí féin agus Pádraig Ó Séaghdha (1864–1955) [B1] an dara duais ar aiste ag Feis na Mumhan (An Claidheamh Soluis 22 Meán Fómhair 1900) ··· Ní luaitear an comhúdar in aon chor sa chur síos ar an léiriú a fuair an dráma seo i mBéal Feirste (An Claidheamh Soluis 4 Deireadh Fómhair 1902): ‘The curtain then rose upon Beart nótaí, the charming modern comedy in two acts, by Dul amú (Miss Minnie Sheehy, Clonakilty, Co ··· Is inspéise b’fhéidir go raibh Máire agus an ‘Muirneach Buadhach (D.O’Leary, Cork) ‘luaite le chéile ag Feis na Mumhan 1900 mar bheirt ar moladh go hard a n-iarrachtaí i gcomórtas aiste ar éifeacht na bPéindlíthe ar an teanga (An Claidheamh Soluis 6 Deireadh Fómhair 1900)
Bhí Caitlín ar an seisear cailíní a fuair an marc ab airde in Éirinn i nGaeilge sa ghrád sóisearach i 1901 (An Claidheamh Soluis, 31 Lúnasa 1901) ··· Nuair a thug an bord bonn óir eile do chailín a raibh marc ní ba airde aici thacaigh An Claidheamh Soluis le Caitlín toisc gur de bharr marc níos airde don Ghermáinis ná don Ghaeilge a bhí marcanna níos airde ag an gcailín eile (féach an mhír nuachta dar teideal ‘The Gold Medal Controversy’ in uimhir 30 Samhain 1901) ··· Chuir sí isteach ar chomórtais aithriseoireachta ag Oireachtais 1901 agus 1902 agus tugadh ardmholadh dá hiarrachtaí (Irisleabhar na Gaedhilge, Aibreán 1901; An Claidheamh Soluis 31 Bealtaine 1902)
D’fhág sé Corcaigh i samhradh na bliana sin (An Claidheamh Soluis 15 Iúil 1899) ··· Bhí sé in ann beagán Gaeilge a labhairt: tar éis dó léacht a thabhairt i Luimneach is i nGaeilge a thug sé freagra ar an rún buíochais (An Claidheamh Soluis 4 Eanáir 1902) ··· Dúirt sé in óráid i Loch Garman uair eile: ‘I can assure you, ladies and gentlemen, from my own experience that the labour of learning Irish is not a painful or tiresome one’ (An Claidheamh Soluis 11 Iúil 1908). Bhí sé mór le hArt Ó Gríofa agus i 1900, i nDún Dealgan, bhí sé ar dhuine de bhunaitheoirí Chumann na nGael, eagraíocht a bhí ina réamhtheachtaí ag Sinn Féin
Ar 13 Meán Fómhair 1899 bhí sé ag cruinniú den Ard-Chraobhi mBaile Átha Cliath: ‘Mr Michael Mullin, Inis Meáin, gave in the vernacular an interesting account of the work of the League in his native island’ (An Claidheamh Soluis 23 Meán Fómhair 1899). Dúirt Cathal Ó Tuathail [q.v.] in aiste ar Mhicheál in Sunday Independent 6 Bealtaine 1934 gurbh in 1899 a tháinig sé chun cónaithe sa phríomhchathair ··· Ní raibh rothaíocht ar a chumas toisc radharc na súl bheith go dona aige agus tuairimítear gur shiúil sé 8,000 míle i mbun dualgais an phoist sin agus is cosúil go raibh eagla roimh an oíche air i rith a shaoil agus gur mhaith leis riamh píolóta bheith lena chois. Chaith sé téarma i gColáiste Chonnacht in 1905 (An Claidheamh Soluis 23 Meán Fómhair 1905) ··· Tá cur síos san aiste freisin ar na húdair a léadh an bheirt acu agus ar na hábhair chomhrá a bhíodh acu. Tá litir bharrúil ghearánach i nGaeilge ó Sheán in An Claidheamh Soluis 18 Bealtaine 1912 faoin gcaoi ar chaith Micheál, agus é ina rúnaí ar Fheis Bhaile Átha Cliath, le Cumann Píobairí Lorcáin Uí Thuathail
Bhí an mhír nuachta seo i gcló in An Claidheamh Soluis 20 Bealtaine 1899: ‘At an entertainment given to the boys of St Kevin’s Evening School, Dublin, by Mr Dorney, he urged them to study the Irish language’ ··· Fuair sé teistiméireacht ó Choláiste Laighean (An Claidheamh Soluis 29 Meitheamh 1907). Scríobh sé an dráma Ar son baile agus tíre do Chraobh an Chliabhraigh ··· Bhíodh aistí i gcló aige in An Claidheamh Soluis, Timire Chroí Naofa Íosa, The Leader
Tuairiscíodh in An Claidheamh Soluis 3 Eanáir 1906 é bheith tofa ina rúnaí ar cheantair Thrá Lí ··· Tuairiscíodh in An Claidheamh Soluis 12 Meitheamh 1909 go raibh an gradam ab airde bainte amach aige i gColáiste Laighean ··· Bhí tamall de mhíonna roimh an Éirí Amach caite aige in ospidéal (An Claidheamh Soluis 23 Meitheamh 1916)
They take the Claidheamh but consider it somewhat stiff’. Nuair a bunaíodh craobh de Chonradh na Gaeilge i bhFairche 13 Nollaig 1899 bhí Seosamh acu mar mhúinteoir agus mar rúnaí ··· As an dáréag a bhí sa láthair an chéad oíche úd bhí an sloinne Ó Ceit ar sheachtar díobh (An Claidheamh Soluis 28 Nollaig 1899) ··· Bhí aiste agus scéal i gcló aige in Irisleabhar na Gaedhilge agus bhí os cionn 30 píosa filíochta aige in An Claidheamh Soluis agus Fáinne an Lae
Tá litir a scríobh sé chuig de hÍde i gcló in An Claidheamh Soluis 26 Bealtaine 1899 ··· Rinne Zimmer sin agus tá a fhreagra i gcló in An Claidheamh Soluis 22 Aibreán 1899 ··· B’fhéidir gurbh í drochshláinte de Hindeberg féin faoi deara a ghangaid mar dúirt sé Lá ‘le Déaglán 1899 san Ard Mhóir: ‘Do ghabhas ansin an bóthar ó thuaidh go bruach na mara soir sa Phrussia, áit ar léas go ceann bliana eile i bhfochair an duine sáruasail agus an dochtúir fial fáilteach Heinrich Zimmer’ (in An Claidheamh Soluis 19 Lúnasa 1899). Scríobh E
Tá sampla dá Ghaeilge i litir in An Claidheamh Soluis 16 Nollaig 1899. B’fhéidir gurbh eisean an ‘Mr Neville’ a bhí mar mhúinteoir ag an gcraobh de Chonradh na Gaeilge i nDoire a raibh tuairisc uirthi in Irisleabhar na Gaedhilge, Márta 1894: ‘The members meet in St Columb’s Hall and and the classes are conducted by Mr Neville, who quite recently received a certificate for teaching Irish’ ··· Ní mar theanga scríofa atá Micheál ag múineadh na Gaeilge dhóibh ach mar theanga bheo-labhartha agus tá a rian ar an scéal, is mór an tsuim a chuirid na scoláirí inti’ (An Claidheamh Soluis 4 Samhain 1899) ··· He teaches Irish to every child in school and Irish prayers also’ (An Claidheamh Soluis 10 Bealtaine 1902)
In An Claidheamh Soluis 8 Aibreán 1899 bhí litir bharrúil aici i dtaobh fhianaise Robert Atkinson[B2] ag an gCoimisiún um Oideachas Meánach ··· Bhí sí i measc na múinteoirí ar gabhadh buíochas leo ag cruinniú bliantúil chraobh an bhaile (An Claidheamh Soluis 18 Samhain 1899); is cosúil gurbh í is mó a mhúineadh amhráin sa chraobh sin (idem 2 Feabhra 1901) ··· Tuairiscíodh in An Claidheamh Soluis 19 Feabhra 1916 gur thairg sí £10 a thabhairt do ghluaiseacht an Chonartha sa Ghaeltacht ach go ndéanfadh daoine eile £100 a thairiscint
Bhí sé sa choláiste sin go fóill i 1911 (An Claidheamh Soluis 18 Márta 1911) agus arís is dóigh gurbh é an fear céanna a bhí ag cur faoi in ‘Teamhair na Gréine’, an Coireán, agus a bhí ar dhuine de rúnaithe an ghrúpa ‘Labhartar Gaeilge anseo (idem 4 Samhain 1911). Chaith Séumas s’againne tamall eile sa choláiste ealaíon i mBaile Átha Cliath idir 1914 agus 1916, dar leis an Droighneánach ··· Bhíodh aistí agus scéalta aige in An Claidheamh Soluis, The Kerryman, Freeman’s Journal, Fáinne an Lae, An Branar, An Síoladóir ··· Tá leagan Gaeilge de “The Little Flowers of St Francis’ aige in Franciscan Tertiary (An Claidheamh Soluis 6 Eanáir 1912)
Foilsíodh sraith dar teideal ‘Beacha Meala’ a scríobh sé féin agus Pádraig Ó Séaghdha[B1] (‘Gruagach an Tobair’) in An Claidheamh Soluis, 1900 ··· Thuigfeá ón epithalamium le Torna go raibh Seán tráth ina bhall de Chraobh an Chéitinnigh (An Claidheamh Soluis 18 Samhain 1905) agus is dóigh gur le linn dó a bheith i gColáiste Phádraig, Droim Conrach, a ghlacadh sé páirt in imeachtaí na craoibhe sin ··· Bheadh sé féin ar fhoireann an Choláiste an bhliain dár gcionn (An Claidheamh Soluis 6 Bealtaine 1911)
Luadh go raibh dráma scríofa aige, Seán Rua an Ghaorthaidh, agus bhí an cheathrú seo sa tuairisc: ‘Tá Tadhg Saor ag imeacht,/ ’S is ainnis a bheam ina dhiaidh;/ Ach go n-éirí an rath air/ ’S go leana sé air go síor’ (An Claidheamh Soluis 15 Samhain 1902) ··· Bhí mac agus ceathrar iníonacha aige. B’fhéidir gurbh eisean an Tadhg Ó Séaghdha, ‘a resourceful and energetic múinteoir taistil’, ar chabhraigh Coiste Gnó an Chonartha lena fhostú mar mhúinteoir i mBéal Átha an Ghaorthaidh (An Claidheamh Soluis 1 Feabhra 1913)
Ceapadh í ina fothimire i Ros Comáin (An Claidheamh Soluis 19 Eanáir 1918) agus ina rúnaí contae ag an gConradh i Ros Comáin (Misneach 14 Meán Fómhair 1920) ··· Bhí post timire faoi Chomhairle Chontae Ros Comáin aici ó 1 Márta 1923 ach lean sí uirthi ag obair sa Chonradh; tuairiscíodh in An Claidheamh Soluis 21 Márta 1931 go raibh sí ina rúnaí ag Coiste Chontae Ros Comáin den eagraíocht
Bhí teastas múinteora faighte aige i gColáiste Laighean (An Claidheamh Soluis 27 Nollaig 1913) ··· Thar ceann an Chonartha bhí sé ina bhall de Choiste Comhairleach an Chraolacháin (An Claidheamh Soluis 24 Eanáir 1931)
Nuair a fuair An Claidheamh Soluis mar locht ar thréadlitir an Chairdinéil Ó Maolmhaodhóg gur mó a bhí le rá aige i dtaobh tíortha thar lear ná i dtaobh na hÉireann theastaigh uaithi go ngabhfaidís a leithscéal leis ··· Toghadh d’aonghuth í ina rúnaí ar an Ard-Chraobh (An Claidheamh Soluis 24 Meitheamh 1899)
Several of the children who are in the 3rd and 4th classes, and therefore not taught Irish, can read and write as well as those in the 5th and 6th, having learned from their elder brothers and sisters’ (An Claidheamh Soluis 5 Bealtaine 1900). Bhí sé ina rúnaí ag Craobh Chonradh na Gaeilge ann (An Claidheamh Soluis 21 Aibreán 1900)
‘Príomhoide Gaelach na hÉireann’ a thug An Claidheamh air nuair a fuair a bhean (Ní Shúilleabháin) bás i 1907 ··· Tuairisc a bháis in An Claidheamh Soluis 26 Nollaig 1915.
Chuir Roibeard spéis sa Ghaeilge agus ba é a roghnaigh Mac Fhinn mar shloinne; is inspéise go raibh scéal i gcló in An Claidheamh Soluis 18 Meitheamh 1910 faoin ainm ‘Eric Mac Féir’ ach faoi 27 Lúnasa na bliana sin gur mar ‘Pádraig Eric Mac Fhinn’ a bhí sé ag scríobh ··· Ó 1910 amach bhíodh aistí aige in irisí mar An Claidheamh Soluis, An Branar, An Síoladóir, An Stoc, Irisleabhar Mhá Nuad, Galway Historical and Archaeological Society Journal, Irish Book Lover, An t-Éireannach
Tá an Irish News agus An Claidheamh Soluis breac ballach le tagairtí dá chuid gníomhaíochta mar chéad rúnaí chraobh Bhaile na Scríne de Chonradh na Gaeilge agus mar mhúinteoir agus dhíograiseoir Gaeilge sa tréimhse 1901/1920. I mBaile na Scríne a rugadh é ar an 4 Meitheamh 1876, an cúigiú duine clainne ag John McNamee agus Matilda Kelly ··· Bhí alt in An Claidheamh Soluis i mí Meán Fómhair 1901 faoin dul chun cinn sa cheantar: ‘Maghera in the near future will dispute the capitalship of Irish Ireland with Ballyvourney’. Phós Tomás Bán Helena, deirfiúr Lughaidh, ar ball
Ach tá an mhír seo in An Claidheamh Soluis 29 Meán Fómhair 1900: ‘Mr O’Néill is chairman of the District Council, a true Irishman and wanting only the tongue to be perfect ··· Chorcaí. Bhí cáil ar leith ar an deartháir eile Pilib (‘Sliabh Rua’) de bharr na n-amhrán a chum sé agus na dtéarmaí Gaeilge a chuir sé ar fáil do lucht na gcluichí Gaelacha; bhuaigh na téarmaí duais Oireachtais i 1906—bhí cuid díobh i gcló in An Claidheamh Soluis chomh luath le 5 Deireadh Fómhair 1907
Tá tagairt in An Claidheamh Soluis 6 Meitheamh 1908 don dráma—‘even funnier than An tAthrú Mór ’, dráma a léirigh Craobh Bhealach an Doirín ··· Bhí baint aige leis an gConradh ó 1901 amach agus in An Claidheamh Soluis 27 Aibreán 1901 luaitear é mar dhuine den bheirt a rinne cúraimí rúnaíochta ag cruinniú de mhúinteoirí náisiúnta an cheantair a d’eagraigh Craobh Bhealach an Doirín. In aiste ar Dhubhglas de hÍde[q.v.] in The making of modern Ireland, 1960, in eagar ag Conor Cruise O’Brien, is é Felix atá i gceist ag Myles Dillon[q.v.] nuair a thagraíonn sé do ‘an important man of the town’ agus é ag trácht ar an díograis a bhí timpeall an Chonartha i mBealach an Doirín nuair a bhí sé féin ina bhuachaill óg
Please go to http://www.ainm.ie/ for more information. 2010 Bhíodh fógra go minic aige in An Claidheamh Soluis faoin ainm ‘Uilliam Phárr’ i dtaobh a shiopa ag 114 Bóthar an Droichid, Corcaigh ··· Bhí sé i gceannas an chruinnithe ag ar fáiltíodh roimh Thomás Bán Ó Coincheanainn [B2] ar a chéad chuairt ar an gConradh i gCorcaigh i mí na Samhna 1899. Ba é a mhol thar ceann an Chonartha ag cruinniú Bhord Bardachta Chorcaí gurbh i nGaeilge a mhúinfí páistí arbh í an Ghaeilge a dteanga dhúchais (An Claidheamh Soluis 3 Márta 1900). Ba iad Barnaby Phair agus Mary Fitzgerald a thuismitheoirí, dar le Pike, Cork and Co
Ach in aiste faoi Sheán Ó Donnabháin (1809–1861) in An Claidheamh Soluis 18 Márta 1899 tá an méid seo: ‘Mr Richard Niven, of Belfast, sends us the following interesting personal reminiscences of the great Irish scholar: “I recollect Dr O’Donovan well ··· Bhí daoine i measc léitheoirí an Chlaidhimh a raibh aithne acu ar Reeves ach níor scríobh siad go raibh dul amú ar Niven
Luaitear in An Claidheamh Soluis 6 Aibreán 1912 Hon ··· Is aicisean a bhíodh an Craoibhín ar cuairt. Cheangail Mary le hArd-ChraobhChonradh na Gaeilge ar 7 Márta 1899 (An Claidheamh Soluis 18 Márta 1899) agus glacadh léi mar bhall de Chraobh Londan ar 22 Aibreán 1901 (ibid 11 Bealtaine 1901)
Ba é a mhúin ceird na haisteoireachta do Mháire; ó Frank Fay a d’fhoghlaim sí an deaslabhra. Chláraigh sí mar bhall d’Ard-ChraobhChonradh na Gaeilge ar 21 Feabhra 1900 (An Claidheamh Soluis 3 Márta 1900) ··· Nuair a léiríodh DéirdreThomáis Uí Cheallaigh [B1] dúradh fúithi in An Claidheamh Soluis 14 Lúnasa 1909: ‘I gcúrsaibh an Ghaeldráma níl éinne is mó cáil ná Máire Nic Shiubhlaigh...
Suíonn sé ina chathaoir chomh díreach le ridire ar dhroim eich agus féachann a shúile dubha dána ar an uile dhuine chomh neamheaglach is a dhéanfadh Oscar mac Oisín’ (‘Thall is abhfus i dTír Chonaill’ in An Claidheamh Soluis 12 Aibreán 1902) ··· Bíonn tagairtí in Fáinne an Lae agus in An Claidheamh Soluis don pháirt a ghlacadh sé in imeachtaí Gaelacha i gColáiste Uladh agus in imeachtaí an Chonartha i mBéal Feirste agus i nGlaschú
Bhí sé i láthair ag Feis Ghobnatan, Baile Bhuirne, thar ceann Chonradh Londan, dar leis An Claidheamh Soluis 12 Lúnasa 1899, agus tuairiscíodh gur cláraíodh é mar bhall den Ard-Chraobh 13 Meán Fómhair na bliana céanna ··· Scríobhadh sé aistí an-ghéara in An Claidheamh Soluis
Tá na hóráidí a thug sí sa dá áit tuairiscithe in An Claidheamh Soluis ar 6 agus ar 27 Bealtaine 1899 ··· Bhí litir ó Charlotte i gcló in An Claidheamh Soluis 24 Meitheamh 1911 i dtaobh bhás a dearthár an Dr Leonard Strong McManus
Nuair a theip ar shláinte Uí Ghramhnaigh in 1894 chuaigh sé i mbun eagarthóireacht Irisleabhar na Gaedhilge, post a bhí aige go dtí go ndeachaigh sé i mbun eagarthóireacht An Claidheamh Soluis i dtús 1899 ··· Ba é a scríobh amhrán an choláiste, ‘Is i nDrom Mhullach thall tá dream de ghlanchine Gael’. Nuair a bhí cruth nua á chur ar An Claidheamh Soluis i bhfómhar 1913 d’iarr Ó Rathghaille, bainisteoir an pháipéir, ar Mhac Néill an príomhalt a scríobh
Léití amhráin as seanleabhair ina láthair agus ar ball d’fhaigheadh a chlann An Lóchrann agus An Claidheamh Soluis agus is ar an gcuma sin a bhí cuid d’fhilíocht an 18ú haois de ghlanmheabhair aige. Phós sé Cáit Ní Chorráin ó pharóiste an Dromad in 1882 agus bhí seisear mac agus ceathrar iníonacha acu ··· Foilsíodh leagan Béarla le Máire MacNeill faoin teideal Seán Ó Conaill’s book: stories and traditions from Iveragh, 1981. Tá tuairisc bhás a mhic Seán in An Claidheamh Soluis 24 Samhain 1917
Ceapadh é ina bhall den choiste a bunaíodh chun an contae sin a eagrú don Chonradh (An Claidheamh Soluis 9 Feabhra 1901) ··· Ní luaitear in Clár litridheachta na Nua-Ghaedhilge 1850–1936 III: prós i dtreimhseacháin, 1940 ach an t-aon aiste amháin uaidh i nGaeilge, píosa in An Claidheamh Soluis i 1917
‘In Liscannor a splendid spirit prevails’, a dúirt Peadar Ó hAnnracháin [B1] in An Claidheamh Soluis 6 Nollaig 1902 ··· Tá tagairt don obair a bhí ar siúl aige sa Chladach in An Claidheamh Soluis 8 Aibreán 1911
Bhí sé ina bhall de Chraobh Choláiste an Spidéil de Chonradh na Gaeilge agus tuairiscíodh in An Claidheamh Soluis 4 Eanáir 1913 é bheith ag aisteoireacht le foireann drámaíochta na craoibhe sin ··· Ionnarbadh as Éirinn é, dar leis An Claidheamh Soluis 3 Márta 1917, agus tuairiscíodh san iris chéanna 21 Aibreán 1917 gur briseadh as a phost múinteora é i Scoil na bhForbacha
Tá cur síos ar na buanna sin ag Seán Mac Maoláin[B1] in An Claidheamh Soluis, 23 Nollaig 1922: ‘Chítear dúinn go bhfeicimid go fóill é ··· Bhí aistí i gcló aige in An Chraobh Rua, An Claidheamh Soluis, Timire an Croí Naofa,agus Fr Mathew Record
Bhí an Táin aistrithe go Fraincis aige le tamall beag (An Claidheamh Soluis 5 Márta 1910) ··· d’Arbois De Jubainville and Irish in the new University’, in An Claidheamh Soluis 19 Meitheamh 1909; bhí cur síos air in Bean na hÉireann Uimhir 8 agus Uimhir 18 1909; agus in The Irishman 13 Márta 1916 cuireadh i gcló giotaí as alt le ‘N.D.E.P’
Bhí siad pósta le 14 bliana agus ní raibh aon chlann acu. Tá a hainm ar liosta na ndaoine a thug síntiús do chiste na teanga i 1903 (An Claidheamh Soluis 31 Márta 1903): punt a thug sí, pá seachtaine ag go leor den lucht oibre san am sin ··· Tuairiscíodh in An Claidheamh Soluis 29 Meitheamh 1907 go raibh sí san ardrang i gColáiste Laighean
Please go to http://www.ainm.ie/ for more information. 2010 Scríobh Seosamh Laoide [B1] sa nóta ina thaobh in An Claidheamh Soluis 6 Lúnasa 1904 gurbh ó Chromghlinn, Co ··· Ghlac sé páirt i léiriú Naomh Pádraig ag Teamhair ag Loch Iascaigh in aice leis an mBearnas Mór i Meán Fómhair 1899 (An Claidheamh Soluis 30 Lúnasa 1913)
Tuairiscíodh in An Claidheamh Soluis 20 Meán Fómhair 1902 go bhfuair Cathal onóracha i scrúduithe Chompántas an Phléimionnaigh ··· Faoin ainm ‘Cathal Buirséis’ toghadh é ina bhall den Choiste Gnó (An Claidheamh Soluis 26 Lúnasa 1905). I 1908 toghadh ina uachtarán ar Chraobh an Chéitinnigh é mar chomharba ar Phádraig Ó Duinnín [B3]
The grouping in the various scenes and the arrangement of the different incidents would reflect credit on a professional stage manager’ (An Claidheamh Soluis 1 Feabhra 1902) ··· Nuair a d’éag sí 27 Samhain 1905 tuairiscíodh in An Claidheamh Soluis go raibh sí ar dhuine de rúnaithe oinigh Chumann na gCéimithe Caitliceacha agus ina hoibrí dúthrachtach ag Cumann na mBanchéimithe.
Luann Tomás Ó Concheanainn[B2] deirfiúr dó, Bean Uí Bhriain, a bhí ina múinteoir scoile i nGleann na gCoileach in aice Chill Orglan (An Claidheamh Soluis 31 Márta 1900) ··· An bhliain dár gcionn bhí sé ina theachta ó Londain chuig mórchomhdháil an Chonartha agus an bhliain chéanna aistríodh go Loch Garman é. In alt dar teideal ‘Carmanaigh agus an Ghaeilge’ (An Claidheamh Soluis 16 Nollaig 1911) tá cur síos ar a shaothar: ‘Ba é Micheál Ó Súilleabháin, togha cuireadóra aneas ó Chorcaigh [sic], an fear a chuir an síol
Cheangail siad beirt le hArd-Chraobh Chonradh na Gaeilge agus toghadh Éamonn ina rúnaí cúnta (An Claidheamh Soluis 9 Márta 1901) ··· In An Claidheamh Soluis 23 Deireadh Fómhair 1907 tuairiscítear é a bheith ceaptha ina mhúinteoir Gaeilge i gCeardscoil Dhún Laoghaire
They form in our opinion the nucleus of a native school of vocal art: and their method has been to develop that which they have either inherited or assimilated from the folk among whom they were born and have lived’ (An Claidheamh Soluis 9 Meitheamh 1906) ··· Is mar seo a cuireadh síos in An Claidheamh Soluis 19 Deireadh Fómhair 1901 ar a cheapachán mar thimire: ‘We are able to announce the appointment of two additional Gaelic League organisers by the Executive
Toghadh é ina bhall coiste de Chumann na Múinteoirí Taistil (An Claidheamh Soluis 16 Mean Fómhair 1904) ··· Tá grianghraf de in An Claidheamh Soluis 18 Bealtaine 1912 in éineacht lena mhótar-rothar nua agus tugtar le tuiscint go mba thimire é faoin am sin
Bhí sé an-ghníomhach ansin, é ina rúnaí ar an Aonach Gaelach, agus nuair a aistríodh é go Béal Feirste dúradh in An Claidheamh Soluis 4 Deireadh Fómhair 1902: ‘To him we owe the splendid success of the Feis recently held at Birkenhead Park, of which he had almost the entire management’ ··· Deireadh sé amhráin ag cruinnithe craoibhe agus in An Claidheamh Soluis 5 Deireadh Fómhair 1901 tuairiscíodh gur rincigh sé féin, Risteard Ó Maoilbhréanainn [B1] agus Tadhg Ó Donnchadha [B1] poirt agus ríleanna aonair agus beirte ag an bhfáiltiú a cuireadh roimh Chonraitheoir ón Airgintín. Phós sé Máire Ní Chonghaile i mBéal Feirste i 1911 agus is ann ar 7 Bealtaine 1912 a rugadh a mhac Conchubhar
Must the tongue in whose fiery storm-tones Maeve incited the heroes of Connacht and in whose softer strains gentle Deirdre voiced her sorrow; the tongue in which Patrick preached and Brian returned thanks for the great victory vouchsafed to him; the tongue of Cuchullin and Finn, of Red Hugh and Granuaile, of Keating and the Four Masters—must it die, because it is considered unfit for invoices and bills and receipts?’ Sna nótaí a bhain le Craobh Londan in An Claidheamh Soluis 22 Aibreán 1899 dúradh: ‘Mr R.A.S ··· Bhí aiste, ‘Irish antiquities and their preservation’, i gcló aige in An Claidheamh Soluis 17 Eanáir 1914
Mr Shortall has been only two years studying Irish and his accent was as pure as if he had been speaking the language all his life; another proof, if that were necessary, that Irish is not as difficult as some would have you suppose’. Ba bheag uimhir de An Claidheamh Soluis nach raibh a ainm ann ··· Dúradh an méid seo i léirmheas in An Claidheamh Soluis 22 Iúil 1905: ‘One fault—the undue length of the sentences—is to be attributed to the fact that, as may be deduced from the announcement on the title-page, the narrative was dictated to an amanuensis
Deir Egan gur dúradh leis gur san Astráil a cuireadh Gertrude. Nuair a bunaíodh craobh de Chonradh na Gaeilge san Aill 29 Deireadh Fómhair 1899 ba é Michael Ennis, comhairleoir dúiche, a toghadh ina leasuachtarán (An Claidheamh Soluis 4 Samhain 1899) ··· Chleacht tuairisceoir An Claidheamh Soluis 18 Eanáir 1913 stíl theileagramúil agus é ag cur síos air: ‘Native of the Naul in North County Dublin
Shligigh, nuair a cheangail sé le Conradh na Gaeilge in 1899. Tuairiscíodh in An Claidheamh Soluis 17 Meitheamh 1899 gur fhreastail sé ar chruinniú de Choiste an Oireachtais agus san iris chéanna ar 12 Lúnasa 1899 go raibh sé ar saoire in Inis Meáin agus go raibh sé sa láthair ag cruinniú de Chraobh na mBan ann ··· Tuairiscíodh in An Claidheamh Soluis 13 Meán Fómhair 1902 é a bheith ag teagasc Gaeilge do na mná rialta sa Chlochar Ursalach i Sligeach
Ag Feis na Mumhan bhí sé sa chéad áit sa chomórtas le haghaidh an bhailiúcháin d’amhráin neamhfhoilsithe (An Claidheamh Soluis 20 Meán Fómhair 1901) ··· Bronnadh duais air as Óid i gcomhair Oireachtas 1914 a scríobh agus foilsíodh é in An Claidheamh Soluis 22 Lúnasa 1914
Bhí sé ina theachta acu ag Ard-Fheis 1905 (An Claidheamh Soluis 29 Bealtaine 1905) ··· Chill Chainnigh, chuig an Ard-Fheis (An Claidheamh Soluis 29 Iúil 1911)
However, a class will be started in a week or two’ (An Claidheamh Soluis 30 Nollaig 1899) ··· Toghadh ina bhall de Chaomhnóirí Thithe na mBocht i Maigh Chromtha é (An Claidheamh Soluis 10 Meitheamh 1905)
Chuaigh sé isteach i gCraobh an Chéitinnigh láithreach agus ba ghairid gur tuairiscíodh é a bheith ina rúnaí ar Choiste Ceantair Bhaile Átha Cliath de Chonradh na Gaeilge (An Claidheamh Soluis 25 Eanáir 1908) ··· Tuairiscíodh in An Claidheamh Soluis 15 Eanáir 1916 é a bheith ar dhuine den triúr a bhunaigh craobh den Chonradh i mBinn Éadair agus ar 26 Feabhra 1916 go raibh sé ar bhaill tionscnaimh an Fháinne. Bhí sé páirteach san Éirí Amach mar thánaiste ag Tomás Ághas[B1] i dtuaisceart Chontae Bhaile Átha Cliath agus i gCill Dhéagláin, Co
In An Claidheamh Soluis 5 Eanáir 1907 bhí an fógra seo: ‘Gardener, an Irish Irelander, looking for post ··· Bhí ranganna de réir an Mhodha Réidh á stiúradh aige i gCraobh Mhic Héil i mBaile Átha Cliath (An Claidheamh Soluis 2 Deireadh Fómhair 1909)
Faoi 1908 bhí sé ina rúnaí ar Chumann Dátheangach Chontae na Gaillimhe agus bhí alt i gcló aige, ‘Cois Fhairrge as a resort for Gaels’ (An Claidheamh Soluis 11 Iúil 1908) ··· D’fhan sé ann gur ceapadh é ina thimire Gaeilge faoin mBord Náisiúnta Oideachais i 1912 (An Claidheamh Soluis 19 Deireadh Fómhair 1912)
Fuair sé bunoideachas i Scoil Chnoc Easúin mar a raibh Éamonn Ó Donnchadha[B1] ag múineadh. In An Claidheamh Soluis 20 Meán Fómhair 1902 scríobh Pádraig Mac Suibhne (1871-1936) [q.v.]: ‘At Feis na Mumhan, however, we had evidence of genuine teaching in one school at least—the Eason’s Hill School in the North Parish ··· Tuairiscíodh in An Claidheamh Soluis 31 Eanáir 1903 go raibh sé ar dhuine de thoscaireacht ó Chraobh an Pharóiste Thuaidh a labhair ag bunú craoibhe i Ráth an Tóiteáin, Mainistir na Móna. Tá an méid seo ina thaobh in Fé bhrat an Chonnartha, 1944 le Peadar Ó hAnnracháin [B1]: ‘Ní raibh aon gharsún óg i gCorcaigh lena linn chomh líofa i nGaeilge le Domhnall Óg
P., an Cheapaigh, Port Láirge, a bhí i láthair ag Feis Mhaigh Deilge in 1899 (An Claidheamh Soluis 15 Lúnasa 1899) ··· Tharraing sé fraoch Phiarais Béaslaí [B1] anuas air féin nuair a scríobh sé, mar bhall den Fháinne, litir i mBéarla chuig An Claidheamh Soluis 24 Márta 1917
Bhí tagairt in Fáinne an Lae 21 Eanáir 1899 dá chártaí Nollag. Cé gur sloinne coitianta i dTiobraid Árann Ó Faoláin gach seans gurbh eisean an ‘Seaghán Ua Faoláin’ a scríobh an litir dar ceannlíne ‘Why is Tipperary behind ?’ in An Claidheamh Soluis 15 Meán Fómhair 1900 ··· Cé go raibh Osborn Bergin [B2], Tadhg Ó Murchadha (1843-1919) [B1] agus Shán Ó Cuív [B2] sa láthair ba é Wayland a bhí sa chathaoir ag an gcruinniú sin agus arís i mí na Nollag (An Claidheamh Soluis 6 Deireadh Fómhair agus 29 Nollaig 1900). Tuairiscíodh san iris chéanna 24 Deireadh Fómhair 1908 gur fostaíodh é féin agus banna de phíobairí cogaidh le haghaidh Oireachtas 1908 in ainneoin gur sheinn sé ag an Taispeántas Idirnáisiúnta i nDroichead na Dothra a thosaigh 4 Bealtaine 1907 agus ar chuir na gluaiseachtaí náisiúnta baghchat air. Tuairiscíodh in Sinn Féin 26 Deireadh Fómhair 1912: ‘Mr Wayland is on his way to Australia and at Toulon in France, Naples in Italy and Port Said in Egypt he paraded the streets in Irish costume, playing the Irish pipes
Idir 1912 agus 1929 bhí aistí aige in An Claidheamh Soluis, Irish Opinion, The Star ··· Ceann díobh is ea ‘Gaeil na Gaillimhe’ (An Claidheamh Soluis 9 Eanáir 1915)
He finds no difficulty in interesting his pupils; they go at their Irish lessons with more gusto than at any other’ (An Claidheamh Soluis 20 Aibreán 1901) ··· Domhnall a bhí mar Shéadna acu sa dráma. Tugadh cead dó an clár dátheangach a chur ar siúl sa scoil (An Claidheamh Soluis 2 Feabhra 1907)
Tá scéal béaloideasúil faoi i gcló in An Claidheamh Soluis 4 Nollaig 1915 ··· Scríobh seisean faoi in An Claidheamh Soluis 9 Meán Fómhair 1899: ‘Ní bheadh fhios agat an ann nó as é Seán, agus ina dhiaidh sin níl mórsheisear fear in Éirinn a bhfuil an oiread eolais acu ar an teanga is tá ag Seán
Bhí dánta, idir bhundánta agus aistriúcháin, i gcló aige ó 1882 amach in Irisleabhar na Gaedhilge, An Gaodhal, The Leader, Banba, An Claidheamh Soluis ··· Sa bhliain sin bhí dán aige in An Claidheamh 10 Samhain ag fáiltiú abhaile ó Mheiriceá roimh an gCraoibhín agus dán eile ar 1 Nollaig ag moladh na mBráithre Críostaí. Bhí sé ina bhall de Chomhairle Aontacht na Gaeilge in 1883 agus is cosúil go raibh sé ina bhall de Chumann Buanchoimeádta na Gaeilge roimhe sin
Múinteoir i Scoil Chaoimhín ba ea í agus luaitear í in An Claidheamh Soluis 27 Nollaig 1902 mar dhuine díobh sin a bhí ag teagasc na Gaeilge mar ábhar breise ··· Tá sé curtha i nGlas Naíon. Dúradh in An Claidheamh Soluis 7 Márta 1914: ‘Ba Ghael go talamh é Pádraig agus ba mhúinteoir cliste Gaeilge é agus ní raibh i mBaile Átha Cliath ná b’fhéidir in Éirinn scoil ba mhó cabhair agus tairbhe do theanga ár sinsear ná an scoil a bhí faoina cheannas’
Bhí fógra acu in An Claidheamh Soluis, 5 Márta 1910 gur rugadh mac, Feargus, dóibh ansiúd ··· Nuair a tháinig sé abhaile tar éis géibhinn i mBeairic Stafford agus i bhFrongoch chuaigh sé chun cónaithe i gCarraig an Chabhaltaigh nuair a tairgeadh post cláraitheora/rúnaí dó i gColáiste Uí Chomhraí (An Claidheamh Soluis, 3 Feabhra 1917) ··· Dúradh in An Chlaidheamh go gcrothnódh léitheoirí Irish Fun agus St Enda é
Liostaigh an Bord Náisiúnta Oideachais tuairim 250 bunscoil faoin teideal ‘Schools teaching Irish as an extra subject’ (An Claidheamh Soluis 27 Nollaig 1902) ··· Cé go raibh tionól mór ann an lá sin agus cuid mhór de cheannairí ghluaiseacht na teanga ann, chomh maith le scribhneoirí ar chairde iad leis an mBantiarna Gregory, níor tugadh tuairisc ar An Claidheamh Soluis 31 Lúnasa 1901 ach ar óráidí a thug an sagart cáiliúil Gerald O’Donovan (1871–1942) agus Hubert
Bhí sé ag Ardfheis 1904 thar ceann Chraobh Ardach de Chonradh na Gaeilge (An Claidheamh Soluis 16 Iúil 1904) ··· Bhí sé ar dhuine díobh sin a luadh mar ábhar uachtaráin tar éis gur gearradh príosúnacht saoil ar Eoin Mac Néill [q.v.] (An Claidheamh Soluis 1 Iúil 1916)
Tá fógra mór i dtaobh an ghnó seo in An Claidheamh Soluis 16 Márta 1912 agus tugtar le fios gur chun gnó a bhunú in Éirinn a tháinig Diarmuid ó Nua-Eabhrac ··· So, I had to content myself with the pertinent query: An tusa an Ard-Fheis?’ Nuair a bhí an Conradh á chur go Meiriceá in éineacht le Tomás Ághas[B1] chun airgead a bhailiú dúradh faoi in An Claidheamh Soluis 24 Eanáir 1914: ‘Fear gustalach é, gnóthach cruinn i dtaobh figiúirí is tuairiscí, lách le labhairt leis, dian ar lorg an rud a bhíonn uaidh, deaschainteach, binnbhéalach le Gaeil a mhealladh chun oibre, misniúil, agus níl meas maide gan chos aige ar dhaoine a bhíonn ag sodar i ndiaidh na huaisle bréige’
In An Claidheamh Soluis 24 Samhain 1906 dúradh ina thaobh: ‘Tullamore Gaels regret the departure of one of their gifted and earnest workers ··· Bhí aistí i gcló aige in An Claidheamh Soluis agus Fáinne an Lae i 1917–18. Bhí baint aige le cúirteanna Shinn Féin agus cuireadh i bpríosún é faoi dhó (Misneach 20 Márta 1920)
Bhí an tAthair Maitiú ina bhall den Choiste Gnó agus tá tuairisc ar obair an mhúinteora in An Claidheamh Soluis 27 Iúil 1912: ‘Pilib Ua Bhaldara [sic] has fully justified, in the past 12 months, the financing by the Coiste Gnó of the Tír Eoghain scheme ··· Théadh sé timpeall chuig na ranganna oíche lena chapall agus trap chun páipéir mar An Claidheamh Soluis, The Leader, Sinn Féin ..
Bhí spéis ar leith aige sa bhéaloideas agus ba mhinic ag léachtóireacht é: ‘Is aige a bhíodh an rann agus an seanfhocal go pras’, a dúradh faoi in An Claidheamh Soluis 21 Feabhra 1931 ··· Ach is beag ar fad a chuir sé i gcló, sna hirisí ach go háirithe: aiste amháin in An Claidheamh Soluis faoin ainm pinn ‘Cuimín’
Please go to http://www.ainm.ie/ for more information. 2010 Nuair a fuair sé bás scríobh Séamus Ó Searcaigh[B1] an abairt seo in An Claidheamh Soluis: ‘Tá an chéad fhear a chuir suim sa teanga i dTír Chonaill faoi chlár inniu’ ··· Dúirt timire Chonradh na Gaeilge, Aodh Ó Dubhthaigh [faoi Ó DUBHTHAIGH, Niall B1], in An Claidheamh 7 Samhain 1914; ‘Ní féidir do aoinneach a insint go deo an méid oibre a rinne sé ar son chúis na Gaeilge’. I dTulaigh an tSiáin
Léigh Tomás Ó Colmáin an dán sin ag an gcruinniú i gCois Fharraige an lá a nochtadh leacht Mhichíl Bhreathnach Meán Fómhair 1909. Foilsíodh ábhar i nGaeilge uaithi in Fáinne an Lae agus An Claidheamh Soluis ··· Bhí scéal i gcló aici in An Claidheamh Soluis 13 Samhain-18 Nollaig 1909
Bíonn a hainm le feiceáil go minic i rith na tréimhse sin i liostaí síntiúsóirí in An Claidheamh Soluis ··· Agus arís ‘The gifted translator of the Táin has the faculty possessed in an equal degree only by Dr Kuno Meyer among other living Celtic scholars of awakening in her hearers and readers the same enthusiasm for the romance and spaciousness of medieval Irish which she feels herself’ (An Claidheamh Soluis 4 Aibreán 1908)
Nuair nár íoc sé an fhíneáil thóg na póilíní earraí ón siopa agus tugadh amach postaer i dtaobh na heachtra sin, dar le tuairisc in An Claidheamh Soluis 16 Nollaig 1905 ··· Bhí an fógra seo i gcló in An Claidheamh Soluis 15 Meán Fómhair 1906: ‘Wanted a steady young Irish Irelander 14 years, total abstainer, to serve his time to the Hardware, Drapery, Provision business
Níos deireanaí an bhliain chéanna ceapadh é ina leaseagarthóir ar An Claidheamh Soluis agus ar ball ina eagarthóir i gcomharbacht ar an bPiarsach ··· Bhí litir ag an gcruinniú den Choiste Gnó uaidh 9 Lúnasa 1917 á rá leo gur mhian leis éirí as eagarthóireacht An Claidheamh Soluis. Bhí sé ina theachtaire ag Arm na Poblachta i rith Chogadh na Saoirse
Tuairiscíodh in An Claidheamh Soluis 19 Deireadh Fómhair 1901 go raibh sé ina bhall de Choiste Cathrach agus Ceantair Bhaile Átha Cliath thar ceann Chraobh Dhroim Conrach. Phós sé Bedelia Harvey (iníon le Thomas Harvey agus Mary Guthrie a baisteadh 15 Eanáir 1862), múinteoir náisiúnta ó Sheandroimeann, Eidhneach, Co ··· Dúradh in An Claidheamh Soluis 3 Márta: ‘Mártan Ó Ceallaigh who died in Dublin last week was not known as a worker to many Gaelic Leaguers
Bhí aighneas na hollscoile nua faoi lánseol ag an am agus dúirt eagarfhocal in An Claidheamh Soluis 3 Iúil 1909 go raibh údaráis Mhaigh Nuad agus na heaspaig ag agairt a ndíoltais ar shagairt óga thírghrácha ··· Tuairiscíodh in An Claidheamh Soluis 19 Feabhra 1910 go raibh trí scór sa rang aige agus tar éis dó a fháil amach go raibh an Ghaeilge ar a dtoil ag cuid mhaith díobh gur chuir sé tús le dhá rang, ceann trí mheán an Bhéarla agus an ceann eile i nGaeilge. San iris An tÉireannach, Samhain 1910 (iris an Chonartha i Londain), tá an nóta seo: ‘Thosaigh an tAthair Ó Céileachair ag múineadh na Gaeilge in Ollscoill Learpholl ar an 10ú lá den mhí seo agus is é atá in ann gach cruacheist agus seanleagan sa teanga a mhiniú go soiléir’
Nuair a bunaíodh craobh de Chonradh na Gaeilge sa Mhala Raithní 10 Iúil 1899 tuairiscíodh in An Claidheamh Soluis gur toghadh Niall Ó Domhnaill ina leasuachtarán agus Máirtín Ó Domhnaill ina chomhrúnaí ··· Tuairiscítear in An Claidheamh Soluis 27 Aibreán 1912 é a bheith ar dhuine díobh sin a thug ardmholadh d’fhoclóir Béarla-Gaeilge O’Neill Lane
Please go to http://www.ainm.ie/ for more information. 2010 ‘Seo é an chéad cheoldráma a cumadh in Éirinn ó bhí an domhan seo ina chaor thine’, a scríobh Tomás Mac Domhnaill in An Claidheamh Soluis 14 Bealtaine 1910 faoi Eithne nó Éan an cheoil bhinn a léiríodh sa Ghaiety 15–21 Bealtaine 1910 ··· Dar le Baker’s Concise dictionary gur fhág sé ina dhiaidh i bhfoirm lámhscríbhinne leabhar dar teideal Irish music and its traditions. Cé gur tuairiscíodh in An Claidheamh Soluis 28 Bealtaine 1910 go raibh sé ag staidéar ar an nGaeilge go díograiseach ní cosúil gur éirigh leis í a fhoghlaim. D’éag sé 6 Eanáir 1949.
Thosaigh sé ag cur scéilíní chuig An Claidheamh Soluis ··· D’iarr Pádraic Mac Piarais air i 1908 bheith ina chomhfhreagróir i gConnachta ag An Claidheamh Soluis
Nuair a fuair Donnchadh Pléimionn[B1] bás bhí an méid seo in An Claidheamh Soluis 25 Lúnasa 1900: ‘The League is yet too young to have suffered severely from death; but Fr O’Growney, and Patrick O’Leary, and James Cogan, and Denis Fleming are gone, and with them four of the noblest-minded and most enthusiastic workers any cause could boast of’. In Féilire na Gaedhilge 1906 tá cuntais ghairide ar 26 de Ghaeilgeoirí marbha agus ina measc tá James Cogan ··· In An Claidheamh Soluis 14 Aibreán 1900 tá alt faoi Acht Dhaonáireamh 1901
Dr Cox was always found playing a leading part in connection with it’ (An Claidheamh Soluis 17 Feabhra 1900) ··· Ba ghnách gurbh iad Cox, Mac Énrí agus Donncha Ó Cobhthaigh [q.v.] a bhailíodh airgead le haghaidh chiste na teanga óna gcomhdhochtúirí. Nuair a ceapadh é ina bhall de Sheanad Ollscoil na hÉireann scríobh an Piarsach in An Claidheamh Soluis II Aibreán 1908: ‘The inclusion of such Gaels as An Craoibhín, Eoin Mac Néill, Dr Sigerson [B1], Máire Ní Aodáin [B1], Dr M.F.Cox, Dr Coffey, Stephen Gwynn and William O’Brien ..
Bhí tosaithe aige i 1900 ar aistí agus gearrscéalta a scríobh in An Claidheamh Soluis ··· Chum sé roinnt mhaith dánta freisin: “Dúthaigh Déiseach” is minice a luaitear. Sa Chlaidheamh Soluis ar 7 Meán Fómhair 1901 agus arís ar 21 Meán Fómhair fógraíodh go raibh sé ceaptha mar Rúnaí Cúnta ag an gConradh i Londain
Tuairiscíodh in An Claidheamh Soluis 13 Eanáir 1906 gur ceapadh é ina ollamh le Gaeilge i gColáiste Phádraig, Droim Conrach, i gcomharbacht ar Eoin Mac Néill ··· Ar éigean má luaitear an Dálach in An Claidheamh Soluis go dtí go raibh sé i láthair nuair a leag an tAthair Peadar Ó Laoghaire[B2] cloch bhoinn fhoirgneamh Choláiste na Mumhan 19 Aibreán 1914
Dúirt sé le Brian Ó Cuív go gceannaíodh sé An Claidheamh Soluis as a airgead póca agus é ar scoil ··· Bhí ábhar i gcló aige freisin in Hermathena, An Claidheamh Soluis, Samhain, Studies
I 1900 ceapadh é ina bhainisteoir ar An Claidheamh Soluis agus d’fhág sin go raibh sé ina bhall de Choiste na bhFoilseachán ··· The crossed camáns and the liathróid are well in evidence betokening the interest Pádraig always took in the national game’ (An Claidheamh Soluis 31 Lúnasa 1901). Chuir Torna cóip dá chnuasach dánta, Leoithne andeas, 1905, chuige agus trí véarsa ar an bhfordhuilleog arb é an chéad cheann díobh: ‘A Phádraig na gcarad i Sasana thall/ Mo chráiteacht gan againn tú i bhfearann do sheann/ Do b’áthas le ‘maireann ón gCathair go Teamhair/ Dá dtráchtadh ar Bhanba ‘Mac Fine Gall’. Aistríodh go Learpholl é 1910 agus d’fhill sé ar Éirinn i 1913
Dúradh in An Claidheamh Soluis 7 Meitheamh: ‘The opera is the first ever written in Irish words or in Irish music, and for that reason alone should demand support ··· Dúirt Edward Martyn ina thaobh: ‘When the libretto of the play is tightened and translated into Irish and when the music is intensified in the most dramatic duets it will be a real delight to see it performed again for it contains some of the most beautiful modern music I know’ (An Claidheamh Soluis 19 Nollaig 1903)
Luaitear go minic é in An Claidheamh Soluis timpeall 1906 sna tuairiscí i dtaobh Chraobh Pháras de Chonradh na Gaeilge ag 50 Avenue Hoche ··· Tá cuid mhaith i dtaobh an fhoclóra i gcló in An Claidheamh Soluis 27 Aibreán 1912
Father Yorke” (Tuairisc ar mhórchomhdháil Chonradh na Gaeilge, An Claidheamh Soluis, 26 Bealtaine 1900) ··· Is féidir a mheas ar eagarfhocal An Chlaidhimh ar 16 Meán Fómhair conas a chuaigh Yorke i gcion ar an 1,200 a bhí sa láthair: “..
D’éag sé ar 29 Bealtaine 1956. Scríobh sé aistí i dtaobh cúrsaí cultúir, oideachais agus litríochta in Misneach, An Camán, An Claidheamh Soluis, Inis Fáil agus Fáinne an Lae idir 1920 agus 1931 ··· D’aistrigh sé William Tell Schiller in An Claidheamh Soluis – (Meán Fómhair-Deireadh Fómhair 1931). Is spéisiúil gur sheas a dheartháir Fionán do Chlann na Poblachta i mBaile Átha Cliath (Thuaidh Láir) i dtoghcháin 1948, 1951 agus 1954. Tá tuilleadh eolais faoin mbeatha seo ar fáil ar http://dib.cambridge.org/ »
Scríobhadh sé do An Claidheamh Soluis, Sinn Féin, An tUltach, Misneach, The Leader, An Sguab, Fáinne an Lae, Catholic Bulletin, Dundalk Democrat agus go leor eile irisí agus nuachtán. Scríobh sé idir dhrámaí, scéalta agus rannta go raidhsiúil don aos óg ··· A number of his photographs appeared in various journals in the early decades of the twentieth century including An tUltach, An Claidheamh Soluis, Tempest’s Annual and the Catholic Bulletin.’ Bhí aon rud amháin a rinne Peadar i Samhain 1913 a dheighleann amach é ó fhormhór a chineáil féin
Dúirt ‘C.U’ in ‘Céard nua do na hóglaigh’ in An Claidheamh Soluis 5 Meán Fómhair 1914: ‘Tá go leor daoine eile nach dtuigeann [gur náisiúin í Éire] ach oiread ··· I nóta eagarthóra admhaíodh ‘ábhar casaoide’ a bheith aici agus dúradh gur ghlac An Claidheamh Soluis lena raibh le rá aici. Chuirfeadh an piúratánach ina leith, b’fhéidir, go raibh caitheamh aici i ndiaidh na n-uasal agus ró-dhúil aici sa Cheilteachas
Chuir An Claidheamh Soluis ciste ar bun chun fóirithinte air agus ar 1 Lúnasa 1903 tháinig sé amach chun cónaithe le fear gaoil leis in Uachtar Ard ··· D’ainneoin a ndearna An Claidheamh Soluis ar a shon chuaigh sé isteach ann arís go gairid sula bhfuair sé bás ar 1 Márta 1906
I 1902 phós sé thall Caitlín Ní Dhuinnin ón Ráth Mhór, múinteoir a raibh gaol aici leis an Athair Pádraig Ó Duinnín. Aistríodh é go Béal Feirste agus ar 13 Deireadh Fómhair 1905 thosaigh sé ag oiliúint múinteoirí Gaeilge ann (An Claidheamh Soluis, 7 D.F ··· Chomh maith lena shaothar gramadaí scríobhadh sé aistí do An Lóchrann agus An Claidheamh Soluis
Foilsíodh é in An Claidheamh Soluis, 17 Samhain 1900 ··· Tá cuid mhaith dá shaothar spréite ar fud páipéirí agus irisí—The Irish Peasant, An Lóchrann, Irisleabhar na Gaedhilge, An Claidheamh Soluis, An Saol Gaedhealach, An Tír, Fáinne an Lae agus Réalt an Deiscirt (Southern Star)
Cibé masla a shíl an sagart paróiste a tugadh dó bhí go leor conspóide i dtaobh na haeraíochta in An Claidheamh Soluis níos deireanaí sa bhliain. Chaill sí a post nuair a d’iontaigh sí ina Caitliceach ··· (“Miss Drury, London, presented the prizes; and a pretty incident was the presentation of a beautiful bouquet of flowers by Master Sheridan when the prizes had been given” – An Claidheamh Soluis 23 Lúnasa 1902.) Maggie Hession a bhain an chéad duais san amhranaíocht i roinn na gcailíní
Dúirt an Piarsach faoi i 1905: ‘Conán Maol, the most deliberately literary of our writers, has produced the most finished and artistic short stories that have been written in the Irish language’ (An Claidheamh Soluis, 7 Deireadh Fómhair 1905) ··· Bhí colún i dtaobh cúrsaí reatha an domhain aige in An Claidheamh Soluis ó 1899 go 1901
Idir 1903 agus 1926 bhí aistí agus scéalta aige in An Claidheamh Soluis, Irisleabhar na Gaedhilge, An Lóchrann, Loch Léinn, United Irishman, An Branar, Fáinne an Lae, Banba agus irisí eile
Bhíodh aistí, scéalta agus píosaí aithriseoireachta aige in Irisleabhar na Gaedhilge, An Claidheamh Soluis, An Lóchrann agus Banba
Hime, meamram faoi bhráid an Choimisiúin um Oideachas Meánach a thacaigh go láidir le teagasc na Gaeilge sna meánscoileanna (i gcló in An Claidheamh Soluis 26 Bealtaine 1900)
Foilsíodh i dtosach é in An Claidheamh Soluis ar 10 Samhain 1900. D’éag se ar 8 Meitheamh 1914 san ospidéal i gCoill Mhic Thomáisín tar éis liostachais fhada agus tá sé curtha i gCill Rosanta
Bhí sí ag cabhrú le hEoin Mac Néill chun An Claidheamh Soluis a thabhairt amach. Bhí litir ó Liam Ó Maolruanaí i seilbh Dhonncha Uí Shúilleabháin (Feasta, Deireadh Fómhair 1988) i dtaobh Norma agus P
3). D’fhoilsíodh irisí agus nuachtáin éagsúla a chuid aistí agus léirmheasanna, cinn Ghaeilge ar nós Béaloideas, Misneach, An Claidheamh Soluis, An Branar, Inis Fáil, na hirisí léinn agus staire, irisí agus páipéir ar nós United Irishman, Manchester Guardian, Irish Book Lover, Irish Statesman
Tá sé fíoraisteach mar sin nár foilsíodh puinn ina thaobh in An Claidheamh Soluis ná in Irisleabhar na Gaeilge féin nuair a d’éag sé ar 12 Meán Fómhair 1903
D’éag sé ann ar 3 Aibreán 1944. Idir 1898 agus 1908 scríobhadh sé dánta agus aistí in Irisleabhar na Gaedhilge, Fáinne an Lae, Banba, United Irishman, An Gaodhal, agus An Claidheamh Soluis
Chum sé an t-amhrán ‘Babaró’ (An Claidheamh Soluis, 22 Nollaig 1906) agus cuireadh amhrán eile ‘Seoithín Seó’ i gcló an Nollaig dár gcionn san iris chéanna
Thosaigh sé ag scríobh sna hirisí i 1902 agus bhíodh aiste gach seachtain aige in An Claidheamh Soluis faoin ainm ‘An Muimhneach’
Bhí a ainm á lua nuair a bhíothas ag lorg eagarthóra do An Claidheamh Soluis i 1902
Ó Súilleabháin ina measc. Mar seo a labhair an tAthair Matt leis an mBreitheamh: ‘Tá de chúram ortsa an ceart a dhéanamh sa chúirt seo de réir dhlí Shasana agus ’sé mo ghnósa seasamh idir Dia agus mo mhuintir, gach ceart a bhaint amach dóibh agus a n-anamacha a thabhairt slán go Párthas Dé’ (An Claidheamh Soluis, 25 Iúil 1914) ··· Ní bheadh sé sásta gan dul siar ann agus cainteoir blasta ina fhochair agus bhailíodh sé na hoidí ar aon láthair chun iad a thriall’ (Misneach, 5 Samhain 1921). I 1910 bhí an tuairisc seo in An Claidheamh Soluis: ‘All the children of the parish now speak Irish, many of them with a blas that would do credit to a cailín from Ring...
Bhíodh sé ag tuairisciú do The Peasant, Sinn Féin agus do An Claidheamh Soluis nuair a bhí an Piarsach ina eagarthóir air
An chéad aiste Gaeilge dár scríobh sé, in An Claidheamh Soluis i 1901, bhain sé leis an teanga sa cheantar sin
Ar na hamhráin aitheanta a scríobh sé tá ‘An Buachaill Caol Dubh’ (An Claidheamh Soluis, 7 Meitheamh 1913), ‘Gleann beag lách an cheoil’, ‘Slán le Corcaigh’, ‘Múscail do mhisneach, a Bhanba’ (Banba, Nollaig 1901), ‘Domhnall Bán’ (Fáinne an Lae, 28 Iúil 1900)
Bhí aiste spéisiúil aige faoina theacht abhaile go hÉirinn agus faoi bheith i Lios na gCearrbhach roimh bhunú an Chonartha in An Claidheamh Soluis 8 Deireadh Fómhair 1904 et seq. B’é an chéad Chonallach é dá raibh ag scríobh i ré thosaigh na hathbheochana
Bhí aiste in An Claidheamh Soluis aige an bhliain sin agus an bhliain dár gcionn bhuaigh sé an chéad duais ar óid san Oireachtas
Bhaile Átha Cliath’ (fógra in An Claidheamh Soluis 8 Lúnasa 1908)
Tá léirmheas moltach (‘Eachtra na nArgonátach: Donnchadh Pléimeann; his thoughts and his works’) ag Pádraig Mac Suibhne (1871-1936) [B5] in An Claidheamh Soluis 10 Meán Fómhair 1904. Níor thug sé aire cheart dó féin i ndiaidh na chéad bhreoiteachta ach é ag obair de ló is d’oíche
I 1904 bhí sé ag soláthar corramhrán do An Claidheamh Soluis agus ó 1918 amach ag scríobh idir aistí agus scéalta do An Stoc, Misneach, Fáinne an Lae, Catholic Bulletin, An Phoblacht agus Ar Aghaidh
Scríobh sé an réamhrá nuair a foilsíodh leabhar díobh i 1903. In An Claidheamh Soluis ar 6 Bealtaine 1899 agus arís ar 29 Nollaig 1900 tá tagairtí dá fheabhas a bhíothas ag caitheamh leis an teanga sa bhunscoil agus sa mheánscoil i gCnoc Mhellerí
Bhí comhfhreagras acu le chéile nuair a bhí an Piarsach ina eagarthóir ar An Claidheamh Soluis
Rugadh mac amháin dóibh, Gearóid. Gan aon chuid dá thuairisceoireacht a áireamh, b’fhéidir a rá gur foilsíodh a chéad saothar próis in An Claidheamh Soluis den 17 Lúnasa 1901 faoin ainm cleite ‘An Corcaigheach Macánta’
Scéalta agus aistí aige in Irisleabhar na Gaedhilge, An Claidheamh Soluis, An Tír agus An Scuab agus scríobh sé na leabhair seo: ‘Go mBeannuighthear dhuit’ i
Gaeltacht ba ea an áit sin agus d’éirigh le Piaras an teanga a fhoghlaim sách maith chun go mbeadh litir i nGaeilge i gcló uaidh in An Claidheamh Soluis nuair a bhí sé a 17
Dúirt An Claidheamh Soluis faoi: ‘Is mór an chreach bás an uasail sin, go háirithe do Chonradh na Gaeilge agus é ag síorchabhrú le Craobh Chill Chainnigh ar gach aon tslí i leith na teanga agus i leith na ndéantús Gaelacha
Scríobhadh sé freisin scéalta beaga béaloidis agus aistí agus chuireadh sé eagar ar, agus ghléasadh sé, amhráin in The Leader, An Connachtach agus An Claidheamh Soluis
Tá sé curtha sa Dún Beag. Idir 1919 agus 1932 bhí aistí agus dánta i gcló ag Pádraig in An Scuab, Misneach, Irish Fun, Fáinne an Lae agus An Claidheamh Soluis
I gColáiste Phádraig bhí sé cairdiúil le hÉnrí Ó Muirgheasa a raibh ardspéis sa teanga aige cheana féin. Bhí sé ina bhall de Choiste Ceantair na nDéise de Chonradh na Gaeilge agus ar 25 Deireadh Fómhair 1902 fógraíodh in An Claidheamh Soluis go raibh sé ceaptha ina thimire i gContae Phort Láirge
Dúradh in An Claidheamh Soluis 17 Lúnasa 1901: “With much ability, persistence, and a highly genial enthusiasm, Mr O’Kiersey worked for the League in every direction
Agus b’éigean don chlann bheith san airdeall nach ndéanfaí an corp a fhuadach ón eaglais Phrotastúnach an oíche sin. Cuimhnítear freisin ar an tuaiplis a bhí sa chuntas ag páipéar i mBaile Átha Cliath a thug le fios gurbh é an “Canónach Conall Cearnach” a bhí marbh! Scríobh Feardorcha Ó Conaill go leor aistí in An Claidheamh Soluis, Hermathena, Irisleabhar na Gaeilge, The Ulster Guardian, Banba agus in irisí eile
Ba nia leis an Easpag Ó Domhnaill an fear sin agus ba ar an ábhar sin amháin a theastaigh ó Mhac Pháidín go gceapfaí é (An Claidheamh Soluis, 15 Feabhra 1902, I
Bhí sé ar dhuine den dream ba thúisce a mhol go mbeadh coláistí samhraidh ann (litir uaidh in An Claidheamh Soluis 11 Bealtaine 1901)
Roimhe sin bhí go leor scéalta i gcló aige in Fáinne an Lae, An Claidheamh Soluis, An Branar, Limerick Leader, An tÓglach ..
Bhí aistí i gcló aige in An Síoladóir, An Claidheamh Soluis, The Irishman, Old Ireland, An Sguab, agus Studies
Dúirt An Craoibhín ina thaobh in Mise agus an Conradh: ‘Ní raibh oifigeach againn riamh do b’fhearr ná é.’Chabhraigh sé leis an bPiarsach nuair a bhí sé ag cur isteach ar phost eagarthóra in An Claidheamh Soluis agus chuaigh sé i mbannaí air cúpla babhta nuair a theastaigh airgead go géar chun Scoil Éanna a bhunú agus a choimeád ar siúl
Bhí sraith alt i gcló aige in An Claidheamh Soluis, “Turas faoi Thír-Fhiachrach i gCondae Shligigh”, ag tosú ar 2 Lúnasa 1902, agus cur síos iontu ar na cruinnithe agus na feiseanna ar thug sé cabhair don timire Pádraic Ó Máille lena n-eagrú. I 1903–5 tugadh amach a mhórshaothar A handbook of modern Irish
Ag tagairt do léiriú na ndrámaí Aodh Ó Néill agus Eilís agus an bhean déirce dúirt An Claidheamh Soluis ar 1 Feabhra 1902: “The scenery and dresses for which Miss Milligan was responsible were as perfect as one could expect from the designer of the ‘Gaelic Tableaux’.” Théadh sí timpeall ar chraobhacha an Chonartha ag leachtóireacht ar stair na hÉireann le cabhair laindéir draíochta agus sleamhnáin. Ó 1892 amach bhí sí ag scríobh drámaí i mBéarla don Irish Literary Theatre, úrscéalta, agus beathaisnéis Wolfe Tone
Bhíodh ábhar aige in Irisleabhar na Gaedhilge, Fáinne an Lae, An Claidheamh Soluis, An tÉireannach, The Shan Van Vocht, The Irish Nation, The Parnellite, Cork Examiner
I dtuairisc ar imeachtaí Chraobh an West End in An Claidheamh Soluis deirtear go raibh “E
Bhí an chéad aiste i gcló aige in An Claidheamh Soluis i 1906
Bhí sé ag scríobh go seachtainiúil in An Claidheamh Soluis i dtaobh chúrsaí na hÉireann ó thosaigh an páipéar; Pádraig Ó Sé (“Conán Maol”) a bhíodh ag cur síos ar chúrsaí eachtracha. Fuair sé ardú céime i Meán Fómhair 1900 nuair a aistríodh go Béal Feirste arís é
Dúradh in An Claidheamh Soluis (1 Meitheamh 1906): “Tomás Ó hAodha’s achievement in producing two rattling melodramas – we use the word in no uncomplimentary sense – is probably the greatest that can so far be placed to the credit of the young Irish stage
Bhí litir ag Stiofán Mac Enna[B2] in An Claidheamh Soluis 17 Meitheamh 1916 ag iarraidh ar an Athair Peadar bheith ina uachtarán ar Chonradh na Gaeilge, tharla an post folamh go fóill i ndiaidh don Chraoibhín an eagraíocht a fhágáil, agus tharla Eoin Mac Néill bheith i bpríosún
The Gaelic League collection in the town totals double last year’s figures’ (An Claidheamh Soluis 28 Aibreán 1917). Chabhraigh sé le reáchtáil Oireachtas 1917 i bPort Láirge
an Chláir, 27 Lúnasa 1899 agus tuairiscíodh: ‘He said he never spoke Irish in his youth, and was never taught it in the National Schools’ (An Claidheamh Soluis 9 Méan Fómhair 1899, lch 407)
Tá sé i gcló in An Claidheamh Soluis 9 Meitheamh 1900 agus tá leagan Gaeilge i gcló in An Duinníneach. In Eanáir 1899 bhí an chéad phíosa i nGaeilge i gcló aige in New Ireland Review agus in Fáinne an Lae an dán ‘Ó Súilleabháin ag fágáil na sléibhte’. I Lúnasa 1900 scar sé le Cumann Íosa
Ní raibh sé pósta. Scríobhadh in An Claidheamh Soluis 4 Eanáir 1908: ‘Mairfidh na pictiúir a rinnis led’ láimh dheas stuama agus beidh páistí na hÉireann ag féachaint orthu ina gcuid leabhar agus ag baint suilt agus aoibhnis astu an fhaid is a bheas an Ghaeilge dá múineadh inár scoileanna’
Bhuaigh sé ceann de dhuaiseanna Chuimhneachán an Chliabhraigh i 1901 agus duine den triúr daltaí a bhuaigh dó é ba ea Séamus Ó Searcaigh (An Claidheamh Soluis, 11 Bealtaine 1901)
Bhí an méid seo a leanas faoi i bpríomhalt An Claidheamh Soluis 3 Meitheamh 1916: ‘Maraíodh daoine san gcogadh nach ndearnadh aon trácht orthu
‘There is no need to praise Eibhlín’s teaching powers as all who came to the School last year pronounced her a “wonder”’ (An Claidheamh Soluis 24 Iúil 1909). Craobh ar leith ba ea an ceann i gCill Chainnigh agus b’fhéidir gurbh ar an ábhar sin a bhí stádas ar leith ag Eibhlín
Dúradh in An Claidheamh Soluis 26 Lúnasa 1905 go raibh Richard ag obair i Scoil Ealaíne Chathair Bhaile Átha Cliath (Dublin Metropolitan School of Art), go raibh rang Gaeilge bunaithe aige ann agus go raibh sé ar dhuine de bhunaitheoirí Fheis Chill Airne
Ó 1904 go 1926 bhí sé i gCill Mocheallóg – bhí sé ina ionadaí thar ceann Chraobh Chill Mocheallóg ag Ard-Fheis Chonradh na Gaeilge i 1907 agus comhthoghadh ina bhall den Choiste Gnó é (An Claidheamh Soluis 17 Deireadh Fómhair 1908)
Tá ar bhailigh Seán den bhéaloideas le fáil in aistí in An Claidheamh Soluis, An Lóchrann, Fáinne an Lae ..
Ba é Liam a scríobh an príomhalt in An Claidheamh Soluis 22 Lúnasa 1914
Dúradh in An Claidheamh Soluis 29 Samhain 1913: ‘Pádraig Ó Briain was about the only publisher in the city who undertook to publish books in Irish at his own expense
Nuair a cailleadh a deartháir dúradh in An Claidheamh Soluis 7 Bealtaine 1915 gurbh í ‘an duine is dúthrachtaí agus is dílse sa Chonradh, b’fhéidir’. Rugadh Dorothy Vera French ag St Ann’s, Domhnach Broc, Baile Átha Cliath, ar 13 Meitheamh 1881
In oifig An Claidheamh Soluis a bhí sé ar dtús, é ag cabhrú freisin sa tsiopa leabhar
Tá cuntas ar a shaol in An Claidheamh Soluis 10 Feabhra 1900 agus tugann Fionnuala Uí Fhlannagáin (Micheál Ó Lócháin agus An Gaodhal, 1990) cuntas ar an soláthar a dhéanadh sé do An Gaodhal.
‘It is a sign of the historical accuracy of the Gaelic League movement that the friend of these scholars [Petrie, an Donnabhánach, Ó Comhraíet al.], the “Lageniensis” of the Nation of the time of Davis, the Secretary of the Ossianic Society, the writer of monumental works of Irish history, should now, in spite of years and ill-health, be a constant attendant at the classes of the League, an invaluable counsellor and generous assistant to the new generation of workers for Ireland’ (An Claidheamh Soluis, 13 Nollaig 1902). Scríobh sé cuid mhaith leabhar, idir naomhsheanchas, fhilíocht (faoin ainm pinn ‘Lageniensis’), stair, agus bhéaloideas
Péintéir ba ea a bhean agus tuairiscíodh in An Claidheamh Soluis 28 Feabhra 1906 go raibh pictiúir dá cuid ar taispeáint sa Leinster Lecture Hall
I bhfad roimhe sin bhí litir i gcló agus in An Claidheamh Soluis 29 Aibreán 1911 agus é á rá go raibh sé ábhairín daorluachmhar bheith ag cur béime ar an sean-Ghaeilge i gColáiste Ollscoile na Gaillimhe nuair a bhí riachtanas chomh géar sin ann leis an teanga bheo a shaothrú. An rud is mó a dheighleann amach é ó scoláirí móra na linne nach ndéanadh sé eagarthóireacht ar théacsanna
Fáth eile a raibh cáil air lena linn féin tá leide de le fáil sa chuntas a bhí in An Claidheamh Soluis i ndiaidh a bháis: ‘..
Caithfidh sé nár léigh siad An Claidheamh Soluis 17 Aibreán 1909: ‘The greatest of the Celtologists has passed away in Whitley Stokes
Bhí tuairim ag daoine gurbh é a thaise a bhí a sheomra san óstán in Penarth ba chúis leis an niúmóine agus bhí Meyer chomh suaite sin go raibh sé ag bagairt dlí a chur ar an úinéir. Is dóigh gurbh é an Piarsach a scríobh tuairisc a bháis in An Claidheamh Soluis 5 Deireadh Fómhair 1907
Casadh Pádraig Ó Siochfhradha air agus i gcomhpháirt scríobh siad sraith dar teideal ‘Tráchtas ar mharaíocht’ in An Claidheamh Soluis i Meán Fómhair agus Deireadh Fómhair 1916
Bhí litir i nGaeilge aige in An Claidheamh Soluis 10 Eanáir 1931 i dtaobh na craoibhe sin. Ó 1917 go 1921 bhí sé ina leabharlannaí ag an Co-operative Library
Chuir sé cúig scilling chuig Acaill le haghaidh ciste ‘for the purpose of supplying poor people with Irish literature’ (An Claidheamh Soluis 11 Samhain 1899)
Bhí litir Ghaeilge i gcló aige I Nollaig in An Claidheamh Soluis
Is cosúil ón tuireamh a scríobh Seán Ó Súilleabháin in An Claidheamh Soluis 7 Bealtaine 1932 go raibh cáil air mar lúthchleasaí: ‘Ní tábhacht liom a ghaisce cé ba mholta a ghníomh go hóg/ I bpáirc an reatha ’s ag iomaí le laochra ar ord’. Ar feadh i bhfad bhí dlúthbhaint aige le Conradh na Gaeilge i bPort Láirge, é ina leasuachtarán acu, agus bhí orthu sin a d’eagraigh Feis Phort Láirge den chéad uair i 1903
Bhí sé ar dhuine d'ionadaithe Uladh a chruinnigh le chéile in Óstán de Barra chun Dáil Uladh a bhunú (An Claidheamh Soluis 2 Meán Fómhair 1905)
Luaitear an bheirt acu bheith i láthair thar ceann Dún Dealgan ag bunú Chraobh an Mhullaigh Bháin (An Claidheamh Soluis 9 Deireadh Fómhair 1901)
Bhronn Ollscoil na Ríona, Béal Feirste, MA onórach air i 1926. Ar nós Chonraitheoirí a linne bhí spéis ar leith aige i bhforbairt na heacnamaíochta: déantús na hÉireann--scríobh sé an paimfléad Gaelic Leaguers and Irish industries, 1912; curadóireacht crann--chuir sé crainn ar fáil do Choláiste na Rinne (An Claidheamh Soluis, 25 Márta 1911); tithíocht; fostaíocht
Bhí sé ina bhall de Choiste an Oireachtais in 1899 agus ó 1900 amach bhí sé ina bhall den Choiste Gnó. Bhí litir dar dáta 30 Meán Fómhair 1900 aige (An Claidheamh Soluis 6 Deireadh Fómhair 1900) ag tairiscint £20 do Chiste na Teanga ach go dtabharfadh iomlán na hÉireann £80 i rith Dheireadh Fómhair, agus ag gealladh go dtabharfadh sé £10 arís um Shamhain agus um Nollaig ar choinníoll go mbaileofaí £90 gach mí den dá mhí sin
Foilsíodh iad faoina ainm cleite ‘An Fánuidhe Aerach’ in An Claidheamh Soluis 2 Bealtaine agus 5 Meán Fómhair 1914
Bhí an nimh á neartú go dtí gur chlaon sé fúithí’ (An Claidheamh Soluis 9 Nollaig 1911) Deirtear sa tuairisc chéanna gurbh é ‘an scríbhneoir is mó agus is Gaelaí ar na Connachtaibh’ é agus go raibh a mhuintir riamh ar na daoine ab fhiúntaí sa bharúntacht agus nach raibh glún acu leis na céadta bliain gan suim acu i léann agus i seanchas agus i litríocht na Gaeilge
D’fhág na teagmhálacha luatha sin aige le Muimhnigh agus le Connachtaigh go raibh meas aige ar na canúintí go léir. Ó 1907 amach ba é a bhí ag soláthar míreanna nuachta do An Claidheamh Soluis faoin teideal ‘Ó Chúige Uladh’. Deirtear gurbh é ba thúisce, b’fhéidir, a mhisnigh Séamus Ó Grianna [B2] chun dul le scríbhneoireacht nuair a d’fhoilsigh sé scéal a fuair sé uaidh sa dara heagrán de Cloich Cheannfhaolaidh. Ghlac sé le tairiscint ó Sheán Ó Catháin chun bheith ina ollamh i gColáiste Chomhghaill i mBéal Feirste agus chuir sin ar a chumas freastal a dhéanamh ar Ollscoil na Ríona
Nuair a d’éag Nioclás Ó Cuimín chaoin Pádraig é (An Claidheamh Soluis 21 Feabhra 1903)
Nuair a aistríodh go Corcaigh é tuairiscíodh in An Claidheamh Soluis 29 Aibreán 1911: ‘Chomh fada siar agus do bhí an Conradh ann bhí Art ann
Bíonn tagairtí dó in An Claidheamh Soluis i rith na tréimhse 1917-18: ar 1 Meán Fómhair 1917 gur bhuaigh sé £5 ar eolas coiteann le híoc ar théarma i gColáiste na Mumhan; ar 27 Aibreán 1918 go raibh sé ina rúnaí ar choiste ceantair Mhaigh Chromtha de Chonradh na Gaeilge; agus ar 20 Meán Fómhair 1918 gur mhol Coiste Chontae Chorcaí obair Phroinnséis Uí Cheallaigh, an ‘Ceithearnach’, i mBaile Bhuirne. Bhí sé ina bhall de Chomplacht B den 8ú Cathlán de Chéad Bhriogáid Chorcaí d’Óglaigh na hÉireann i rith Chogadh na Saoirse
Tuairiscíodh a bhás in An Claidheamh Soluis 4 Eanáir 1908: ‘Bhí sé ina Ghaeilgeoir cliste, agus ba mhinic a ghlór binnbhriathrach ag gríosadh Gael chun oibre agus ag aeraíocht’
Tuairiscíodh in An Claidheamh Soluis 4 Meán Fómhair 1909 go raibh sé ag éirí as rúnaíocht Chraobh Bhaile an Chaisleáin, Co
Tuairiscíodh in An Claidheamh Soluis 29 Iúil 1905 go raibh ‘Domhnall Corcaireach’ ina theachta ag Ard-Fheis an Chonartha ó Chraobh Naomh Fionnbharra i gCorcaigh
Tuairiscíodh in Fáinne an Lae 30 Nollaig 1922 go raibh Tomás ag iarraidh ardú tuarastail agus gur socraíodh ar dhá phunt sa mhí a thabhairt dó. De réir Clár litridheacht na Nua-Ghaedhilge III: prós i dtréimseacháin bhí breis is 110 píosa i gcló aige idir 1917 agus 1934 in An Lóchrann, An Claidheamh Soluis, Fáinne an Lae, Misneach, An Phoblacht, An Sguab agus Timthire Chroidhe Naomhtha Íosa
Tá óráidí agus léachtanna a thug sé i gcló in The Nation, An Tír, An Camán agus in An Claidheamh Soluis
Cheap Conradh na Gaeilge ina thimire i Luimneach é i 1917 agus dúradh in An Claidheamh Soluis 13 Deireadh Fómhair: ‘Tá aithne mhaith ag Gaeil Bhaile Átha Cliath ar Chonchubhar
Mar reachtaire ar an gCumann Gaelach i gColáiste na hOllscoile thug sé an óráid tionscnaimh i 1911 agus cuireadh i gcló é in An Claidheamh Soluis 16 agus 23 Nollaig 1911
Chláraigh sé mar bhall de Ard-Chraobh Chonradh na Gaeilge i mBaile Átha Cliath i dtús an chéid ach bhí sé féin agus Séamas Deakin [q.v.] ina mbaill de Chraobh Dhroim Conrach in Eanáir 1902 (liosta Chiste na Teanga in An Claidheamh Soluis 11 Eanáir 1902)
Dúradh in An Claidheamh Soluis 3 Meitheamh 1905: ‘The death of father Moloney is a grievous blow to the Irish Language Movement
Bhí sé ar scoil ag David O’Callaghan [B4] i bhFearann an Choirce agus bhí ar dhuine de na daltaí a bhuaigh duaiseanna an Chliabhraigh don scoil (An Claidheamh Soluis 17 Bealtaine 1902)
Chuireadh sé spéis i ndrámaíocht na Gaeilge: bhí litir aige in An Claidheamh Soluis 10 Bealtaine 1913 ag gearán go raibh an páipéar i bhfabhar na gCluicheoirí, cé gur chomplacht príobháideach é, in áit a bheith ar son na nAisteoirí a bhí bunaithe ag craobhacha Bhaile Átha Cliath
Bhuaigh sé ceann de dhuaiseanna an Chliabhraigh (An Claidheamh Soluis 17 Bealtaine 1902)
In alt dar teideal ‘Turas ar Ghaeltacht an Chláir’ (An Claidheamh Soluis 5 Aibreán 1913) dúradh: ‘Tá sprid mhaith Ghaelach ins na daoine san iarthar agus is dea-chomhartha é sin ar an obair atá déanta ag Aodh Ó Tuama ina measc ar son cúise na teanga’
Chuir ‘S.L.’ (Seosamh Laoide, is dóigh) an t-amhrán seo i gcló ar An Claidheamh Soluis 13 Feabhra 1904 agus dúirt nach raibh a fhios cé a chum.
Tá tagairt dó in An Claidheamh Soluis 8 Nollaig 1917 mar mhúinteoir taistil i gceantar an Droma Bháin. Rinne sé cúrsa timireachta faoi Sheán Ó Murthuile[B4] tuairim an ama sin
Bhí aistí agus scéalta aige in An Claidheamh Soluis agus Irisleabhar Mhaigh Nuad idir 1906 agus 1912. Thugadh sé tacaíocht don IRA le linn Chogadh na Saoirse agus bhí air féin dul ar a choimeád
Sa tuairisc bháis in An Claidheamh Soluis 4 Eanáir 1908 is ‘Tadhg Ó Laidhigh’ a tugadh air agus deirtear gurbh é ionadaí Thuamhan ar an gCoiste Gnó é agus i 1904 gur tugadh an vóta ab airde dó ag an Ard-Fheis
Tuairiscíodh in An Claidheamh Soluis 18 Meitheamh 1910 gur thug sé ‘Aistear ilbhlianta foghlama go Sliabh Caucus’, gur chuir sé faoi i mBerlin nuair a d’fhill sé agus go raibh sé ‘ina ollamh neamhghnáith le haghaidh ealaíon coitianta ilbhéarla’ san ollscoil ann
Thit de chúram air ansiúd eaglais an pharóiste a athchóiriú. Le linn dó a bheith i mBré bhí sé ina leasuachtarán ar an gcraobh áitiúil de Chonradh na Gaeilge (An Claidheamh Soluis 30 Márta 1901) agus mar theachta acu ag Ard-Fheis 1902 (idem 7 Meitheamh 1902)
Ní hionadh go raibh tuairisc a bháis ní hamháin in An Claidheamh Soluis 28 Deireadh Fómhair 1911 ach in Freeman’s Journal
Bhí sé ina bhall de Chraobh na gCúig gCúigí de Chonradh na Gaeilge agus bhí ina theachta chuig Ard-Fheis 1913 (An Claidheamh Soluis 26 Iúil 1913)
In An Claidheamh Soluis 12 Meitheamh 1909 tuairiscíodh gur éirigh léi i scrúduithe idirmheánacha Choláiste Laighean agus ar 27 Nollaig 1912 go bhfuair sí teastas múinteora Gaeilge
I am sure that this would be a source of refreshment for the national vigour of the people.’ Bhí litir Ghaeilge i gcló aige in An Claidheamh Soluis 8 Aibreán 1899—litir is ea í a chuir sé chuig Risteard de Hindeberg [B2] in Washington
In An Claidheamh Soluis 12 agus 26 Lúnasa 1899 luaitear é a bheith sa láthair nuair a bunaíodh Craobh Inis Meáin de Chonradh na Gaeilge agus ag cruinniú de Chraobh Chill Rónáin
Bhí litir bharrúil Ghaeilge i gcló aige in An Claidheamh Soluis 18 Bealtaine 1912 ag gearán faoin gcaoi ar chaith Michéal Ó Maoláin [B4] leis na píobairí
Toghadh é ina chomhairleoir ar Bhardas Chill Chainnigh agus is ar a mholadh a ghlac an Bardas le rún go mbeadh an Ghaeilge ina hábhar éigeantach i máithreánach Ollscoil na hÉireann (An Claidheamh Soluis, 16 Eanáir 1909)
Bhí seanscéalta i gcló in Fáinne an Lae aige in Aibreán 1899. Bhuaigh sé duais ar ghearrscéal ag Feis na Mumhan (An Claidheamh Soluis 29 Meán Fómhair 1900)
Bhí sé ina rúnaí freisin ag Feis an Daingin agus shíl ‘Sceilg’ [Seán Ó Ceallaigh] [B3] (An Claidheamh Soluis 30 Iúil 1904) go ndearna a bhás dochar mór don fheis sin. ‘Do mhúin an Teagasc Críostaí Gaeilge don aos óg le 40 bliain
Bonaparte Wyse ar siúl aige (An Claidheamh Soluis 6 Eanáir 1917)
Tuairiscíodh in An Claidheamh Soluis 25 Márta 1916 go raibh an príomhról aici in Oidhreacht, aistriúchán a rinne sí ar an dráma Birthright le T.C
Bhí an chéad aiste óna pheann i gcló in An Claidheamh Soluis 6 Meán Fómhair 1902
Cúpla bliain roimhe sin, in An Claidheamh Soluis 12 Meán Fómhair 1914, bhí dán i gcló aige inar chuir sé in iúl go raibh súil aige gur ag an nGearmáin a bheadh an lá
Tuairiscíodh in An Claidheamh Soluis 26 Eanáir 1907 é a bheith ina fhear a’ tí ag Céilí Mór sa bhaile sin
Wayland[q.v.] in An Claidheamh Soluis 15 Meán Fómhair 1900 go raibh cáil na díograise cheana féin ar an Athair Mathúin (‘We can see in the Irish press that there are not a few enthusiasts in the county, such as Father Mat Ryan of my native parish of Knockavilla...’)
Faoi 1901 bhí sé ina bhall de Chraobh Dhroim Conrach (liosta Chiste na Teanga inAn Claidheamh Soluis 11 Eanáir 1902)
Bhí áitreamh múinteora sa Ruán ach ba chuimhin le daoine i 1995 gurbh ann a bhíodh scoláirí ó Chontae Thiobraid Árann, daltaí de chuid Uí Bhrádaigh, ar lóistín. Tuairiscíodh in An Claidheamh Soluis 17 Nollaig 1902 go raibh Gaeilge á múineadh aige agus ar 2 Aibreán 1904 gur bhailigh na daltaí £4 le haghaidh Chiste na Teanga
Chuir sé eagar ar léitheoir scoile Shéamuis Uí Bheirn, Páistidheacht, g.d. I 1900 bronnadh duaiseanna an Chliabhraigh ar a scoil mar gheall ar a fheabhas a bhí an teanga ag na daltaí ab fhearr ann (An Claidheamh Soluis 31 Márta 1900)
They should not be neglected by the League but should be taken into the language movement and kept in constant touch with home doings’ (An Claidheamh Soluis 18 Deireadh Fómhair 1910)
Thuairiscigh An Claidheamh Soluis 16 Meitheamh 1900 gur bhronn Domhnall cóipeanna de Siamsa an Gheimhridh ar leabharlann Árann
Tuairiscíodh in An Claidheamh Soluis 11 Márta 1905 gur cuireadh é i mausoleum nua i Maigh Nuad ag searmanas príobháideach i mí Feabhra. Bhí a dheartháir Pádraig ag cruinniú tionscnaimh Shinn Féin in 1905 (Seán Ó Lúing, Art Ó Gríofa, 1953) agus bhí sé ina chaptaen ar na hÓglaigh i gContae na Mí (Liam Skinner, Politicians by accident).
Duine eile de na ‘máistrí’ ab ea Micheál. Tá aistí agus scéalta Chonchubhair le fáil in Irisleabhar na Gaedhilge, Banba, An Claidheamh Soluis, Glór na Ly, Timire Chroí Naofa Íosa
Tuairiscíodh in An Claidheamh Soluis 5 Eanáir 1918 go raibh dhá bhliain caite aici sa chathair sin, go raibh sí ag teagasc Gaeilge i gcraobhacha Bhaile Mhic Airt agus Réalt an Eolais de Chonradh na Gaeilge agus san Ardscoil Ultach
Sceits grinn a scríobh sé i dtaobh Chogadh na mBórach (‘Ar maidin le fáinne an lae’) rinneadh é a reic ag Craobh Londan den Chonradh (An Claidheamh Soluis 17 Márta 1900)
Bhí sé ina ardrúnaí ag an gcumann céanna sin i 1931 (An Claidheamh Soluis 25 Aibreán 1931). Deir Pádraig Ó Tuathaigh an méid seo ina thaobh in Filí an tSuláin, 1993: ‘B’é Dónall lách an t-aon duine amháin, déarfainn, a labhair an Ghaeilge leis na Black-and-Tans, agus lean sé air á dhéanamh cé gur chroich siad é óna chosa thar fhalla an droichid’
Is dóigh gurb eisean atá i gceist sa mhír nuachta dar cinnlíne ‘The Irish language in Ring’ in An Claidheamh Soluis 30 Márta 1901: ‘The Oireachtas (Cleaver) prizes were distributed as follows: Mike Kinneally, 1st prize; Pat Terry, 2nd; John Curreen, 3rd...
Is uirthi a bhí cúram an tí (Coláiste Uladh: leabhar cuimhne iubhaile leathchéad bliain 1906–1956, in eagar ag Ó Néill agus Ó Dubhthaigh). Ag cruinniú de Dháil Uladh uair mhol sí go mbunófaí Dáil Uladh na mBan do mhná na cúige ar spéis leo an Ghaeilge agus déantúsaíocht na hÉireann (An Claidheamh Soluis 20 Nollaig 1909)
Please go to http://www.ainm.ie/ for more information. 2010 Nuair a d’éag sé ní raibh le rá ag An Claidheamh Soluis ach gurbh é Ollamh na Gaeilge i gColáiste na Tríonóide é agus go mba as Béarra dó
Tuairiscíodh in An Claidheamh Soluis 4 Márta 1916 go raibh Alf Sommerfelt ó Christiania ag cruinniú de Ard-ChraobhChonradh na Gaeilge agus go raibh ocht mí caite aige i nDún na nGall
Ba dhuine é den triúr a cheap siad chun leaganacha Gaeilge de na sráidainmneacha a sholáthar do Bhardas Chorcaí (An Claidheamh Soluis 29 Márta 1902)
‘Bheir sé le fios i litir ar An Claidheamh Soluis gur scríobh sé síos rud beag Gaeilge ó na cainteoirí deireanacha i gCo
In Scéal an Oireachtais 1897-1924, 1984 tá i gcló ag Donncha Ó Súilleabháin [B8] an méid a scríobh Pádraig Mac Piarais [B4] in An Claidheamh Soluis 9 Meitheamh, 1906 ar ‘Traditionalism’: ‘There are three or four singers (all more or less products of the Oireachtas) who have been working on the lines we suggest
Please go to http://www.ainm.ie/ for more information. 2010 Seo é an Ciarraíoch a mbíodh ailt, dánta agus tuairiscí i gcló aige faoin ainm cleite ‘An Spailpín Fánach’ i rith 1900-27 in An Claidheamh Soluis, Misneach, Poblacht na hÉireann, Sinn Féin, An Lóchrann, Irisleabhar na Gaedhilge...
In An Claidheamh Soluis 25 Samhain 1988 tá 'the veteran in the fight' mar chur síos air: b'amhlaidh a thug Éamonn Ó Néill (1876-1946) [q.v.] mar shainmhíniú ar Éireannach 'one who Irish or is sorry he doesn't' agus chuir an Gordúnach mar eireaball leis 'that the sorrow should bear fruits of repentance'. Chuir Micheál Ó Maoláin [q.v.] as Árainn aithne air san Ard-Chraobh
Bhí a uncail Cathal ina rúnaí ag Feis Chonnacht i 1908; faoi 1917 bhí sé ar dhuine díobh sin a bhí ag tacú le Pádraic Ó Conaire [B2] chun An Ridireacht Liteartha a bhunú d’fhonn cabhrú leis an scríbhneoireacht Ghaeilge (An Claidheamh Soluis 21 Aibreán 1917). Níor thosaigh Eoghan ar an nGaeilge a fhoghlaim go raibh sé 13 bliain d’aois nuair a d’fhreastail sé ar rang oíche ar feadh sé mhí sula ndeachaigh sé go meánscoil na mBráithre Críostaí, Cathair na Mart, i 1922; ní raibh aon Ghaeilge ag múinteoir Scoil Lainn Chille
Mhínigh sé do Bhreathnach go raibh baint ag a chumas óráidíochta leis an dúil a bhí aige riamh san fhilíocht a reic agus leis na seanscéalta fiannaíochta a chloiseadh sé ina cheantar dúchais. I sraith phaimfléidí an Chonartha a foilsíodh a aistí Na Múinteoirí Taistil, 1966 agus An Claidheamh Soluis, 1966
Is ar scéal Gaeilge leis a bunaíodh The bucko caol dubh, fronsa dátheangach a léirigh an Compántas in Amharclann an Gheata i 1952. Ó 1916 ar aghaidh bhíodh gearrscéalta agus aistí i gcló aige in An Lóchrann, Fáinne an Lae, An Claidheamh Soluis, An Reult ..
Cuntas báis in An Claidheamh Soluis 4 Eanáir 1913.
D’éag sé ar 7 Lúnasa 1902 agus cuireadh nóta Gaeilge ina thaobh in An Claidheamh Soluis 16 Lúnasa. Tá tuilleadh eolais faoin mbeatha seo ar fáil ar http://dib.cambridge.org/ »
Tá eolas i dtaobh a bháis a bhailigh an Bhantiarna Gregory ó sheanfhear ar leis an teach i gcló in An Claidheamh Soluis 8 Meán Fómhair 1900
In An Claidheamh Soluis 20 Eanáir 1917 tagraíonn an leabhareolaí céanna [B2] d’iarracht a rinne an cumann é a fhoilsíu
I gcló sa leabhar sin tá ar scríobh Tomás Ó Rathile [B2] faoin bhfile in An Claidheamh Soluis 28 Lúnasa 1917
An Pádraig seo agus Éamonn Ceannt [B4] a sheinn ceol píbe i láthair an Phápa Pius X i bhfómhar 1908 agus an bhliain dár gcionn bhí sé ina bhall de Choiste Agóide an Chonartha (All Ireland Demonstration Committee) thar ceann Chumann na bhFíodóirí Síoda (An Claidheamh Soluis 11 Meán Fómhair 1909); deirtear gurbh é an duine deireanach é d’fhíodóirí sin Bhaile Átha Cliath
Fuair cuid de na mic bás ina naíonáin ach mhair Tomás, Pádraig agus Riocard; bheadh post an mhúinteora i Saighleán ag Riocard (An Claidheamh Soluis 5 Aibreán 1902 agus Cuimhne an tSeanpháiste) agus bheadh Tomás ina Ollamh le gné den leigheas i gColáiste Ollscoile na Gaillimhe agus ina uachtarán ar an gCumann Éigse agus Seanchais sa Choláiste
Sa Chomhairle a bhí sé go ndeachaigh sé amach ar pinsean. Bhí sé ina bhainisteoir agus tamaill ina eagarthóir ar An Gaedheal idir 1931 agus 1934 agus ar An Camán ó 1934 go 1936, irisí a tháinig in áit An Claidheamh Soluis ach a bhí faoi chomhchúram Chumann Lúthchleas Gael agus Chonradh na Gaeilge
Bhí teacht aige ann ar leabhair Ghaeilge mar Amhráin atá leagtha ar an Reachtúire, 1903 agus ar irisí mar An Claidheamh Soluis
Idir 1903 agus 1935 bhí aistí, léirmheasanna, aistriúcháin ón bhFraincis agus drámaí do pháistí i gcló aici in An Claidheamh Soluis, Banba, An Branar, Misneach, The Irish Rosary agus Ar Aghaidh
Ba mhac é le Pádraig Ó Siochrú, múinteoir scoile i Máistir Gaoithe, fear ar tugadh ‘Príomhoide Gaelach na hÉireann’ air toisc gurbh eisean an chéad mhúinteoir scoile sa tír a raibh scoil lán-Ghaelach ar bun aige (An Claidheamh Soluis 26 Nollaig 1915)
Blianta ina dhiaidh sin bhí an Gachánach agus de Bhaldraithe mar chomhghleacaithe arís ag déanamh na hoibre sin i gContae Ros Comáin. D’fhill Mártan Ó Gacháin ar thuaisceart Ros Comáin in 1908 agus thug sé faoi mhúineadh na Gaeilge sa cheantar sin agus freisin i gColáiste Naithí, an áit a bhfuair sé a chuid meánscolaíochta agus áit ar theagasc sé go rialta go ceann dhá bhliain is fiche eile. Tuairiscíodh in An Claidheamh Soluis go raibh sé ag saothrú go dian dícheallach i mBealach an Doirín, i gCeathrú an Chaisil agus i nGoirtín
Ó Ceallaigh [B4] agus Micheál Smidic[q.v.] a fuair na vótaí ab airde sa toghchán don Choiste Gnó (An Claidheamh Soluis 9 Lúnasa 1913) ··· Bhí sraith aige in An Claidheamh Soluis 1915-6 i dtaobh logainmneacha Bhaile Átha Cliath ··· Bhí sé ar bhaill bhunaidh Chuallacht na nGaeilgeoirí in eaglais Shráid Gairdnéir a dtabharfaí Cuallacht Mhuire gan Smál air ar ball. Bhí sé ina bhainisteoir oinigh ar An Claidheamh Soluis i 1913 ··· Dhear sé cló gaelach nua do An Claidheamh Soluis - bhí sé ina bhall d'fhocoiste na clódóireachta
Ceapadh é ina mhúinteoir taistil i gceantar an Aonaigh i dTiobraid Árann: bhí Proinsias de Paor (‘An Paorach’) [q.v.] ann cheana féin (An Claidheamh Soluis 10 Deireadh Fómhair 1908)
Bhí litir aige in An Claidheamh Soluis 22 Meán Fómhair 1906 ag iarraidh ar Chomhlacht Iarnróid an Deiscirt agus an Iarthair logainmneacha Gaeilge a chur suas i stáisiúin Loch Garman. Ar feadh leathchéad bliain bhí dlúthbhaint aige le Cumann Seanchais Uí Cinsealaigh; b’fhéidir a rá gurbh é a bhunaigh é, tuairim 1921
Má tá puinn dá shórt ar fud na Mumhan anois tá an Ghaeluinn ó bhaol’ (An Claidheamh Soluis 14 Meán Fómhair 1901)
Seans go raibh sí ag foghlaim na teanga le tamall roimhe sin: faoi thús 1900 bhí sí i mbun ranga i gCraobh na Carraige DuibheAn Claidheamh Soluis 27 Eanáir 1900) agus naoi mí ina dhiaidh sin ceapadh í i gceannas an rang Gaeilge i gColáiste Oiliúna Chlochar na Trócaire i Sráid Bhagóid (idem 6 Deireadh Fómhair 1900)
Please go to http://www.ainm.ie/ for more information. 2010 Ailt in An Claidheamh Soluis 1912-16
Tuairisc a bháis in An Claidheamh Soluis 25 Eanáir 1908.
Fuair an chéad áit sa Ghaeilge in Éirinn sa ghrád ullmhaitheach i 1901 (An Claidheamh Soluis 31 Lúnasa 1901)
Tuairisc a bháis in An Claidheamh Soluis 25 Márta 1911.
Scéal a bháis in An Claidheamh Soluis 28 Bealtaine 1910.
Foilsíodh a halt ar Dhún Emer in An Claidheamh Soluis 4 Iúil 1903
Píosa ag Micheál Ó Máille[B3] faoi in An Claidheamh Soluis 5 Nollaig 1903
Tuairisc a bháis in An Claidheamh Soluis 30 Meitheamh 1906.
Tuairiscíodh in An Claidheamh Soluis 29 Bealtaine 1915 gur bunaíodh Scoláireacht Ghaeilge ina cuimhne
Agus é á oiliúint mar mhúinteoir i Modhscoil Shráid Mhaoilbhríde chláraigh mar bhall den Ard-Chraobh (An Claidheamh Soluis 23 Meán Fómhair 1899)
Please go to http://www.ainm.ie/ for more information. 2010 Scéal a báis ag Seosamh Laoide [B1] in An Claidheamh Soluis 9 Eanáir 1909.
Tuairisc a bháis in An Claidheamh Soluis 3 Bealtaine 1913.
Cuntas báis in An Claidheamh Soluis 12 Iúil 1902
Tuairisc a bháis ag Pádraig na Léime in An Claidheamh Soluis 9 Aibreán 1904.
Ó Riain [B1] air sa chuntas báis in An Claidheamh Soluis 16 Aibreán 1904.
Cuntas báis in An Claidheamh Soluis 1 Bealtaine 1909.
Scríobhadh in Irisleabhar na Gaedhilge agus in An Claidheamh Soluis