Aimsíodh breis is 50 alt. Níl á liostú anseo ach an 30 ceann is fearr a fhreagraíonn do d'iarratas.
Ó CRIOMHTHAIN, Tomás (1855–1937) Tomás Ó CRIOMHTHAIN 1855 1937 An Blascaod Mór, Co ··· That book, An tOileánach, is the superbest of all books I have ever read’ (Irish Times 3 Eanáir 1957—i gcló ag Breandán Ó Conaire in Tomás an Oileáin, 1992) ··· Leabhair chritice is ea An tOileánach léannta (1988) le Mairéad Nic Craith agus Tomás Oileánach: fear idir dhá thraidisiún (1992) le Seosamh Céitinn ··· ‘Lá San Tomás, sa mbliain 1856, is eadh rugadh mé’ an chéad abairt in An tOileánach (1929) ··· ‘Scoláire Dhónaill a thugtaí air,/ Nó Tomás Criomhthain—/ D’éalaigh an Mac as a shloinne / Le síon is le haimsir / Is ina ionad tháinig Ó ...’ (sa dán ‘I gcuimhne bhás an Chriomhthanaigh (1937)’ in Iomairí críche (1991) le Pádraig Ua Maoileoin)
LAIGHLÉIS, Tomás (1895–1984) Tomás LAIGHLÉIS 1895 1984 M scéalaí/seanchaí [B9] scéalaí Diarmuid Breathnach Máire Ní Mhurchú Fiontar, Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath i gcomhar le Cló Iar-Chonnachta agus bunúdair na mbeathaisnéisí, Diarmuid Breathnach agus Máire Ní Mhurchú Foilsiú ar líne These pages may be freely searched and displayed ··· 2010 Cuntas ar a shaol féin, ar a shinsir, ar an saol a bhí ina thimpeall, ar stair agus ar nósanna Mhionlaigh i bparóiste an Chaisleáin Ghearr is ea Seanchas Thomáis Laighléis, 1977 in eagar ag Tomás de Bhaldraithe [q.v.] ··· Níl aon líne tithe i bhfostú dá chéile ann, níl siopa, beairic, monarcha, teach sagairt ná teach ósta ann.’ Ann a rugadh Tomás Laighléis (Tomás Mháire Ní Fhathaigh); baisteadh é ar 2 Meitheamh 1895 ··· Bhí drochmheas ag Tomás féin ar an sagart céanna: gheall sé culaith éadaigh don té is fearr a chruthódh sa rang a bhí ag dul faoi lámh an easpaig ··· Tomás is fearr a chruthaigh ach ní bhfuair ach cúig phingin
BAIRÉAD, Tomás (1893–1973) Tomás BAIRÉAD 1893 1973 Baile Dóite, Co ··· Ba thábhachtach an scríbhneoir é Tomás Bairéad agus is cinnte nár tugadh an t-aitheantas ceart dá thallann i measc ghearrscéalaithe na Gaeilge” (An Gearrscéal sa Ghaeilge 1898-1940, 1981) ··· Thug Tomás féin an mhóid do chuid mhaith d’ógfhir an cheantair agus ba i luathscríbhinn a choimeádadh sé cuntas ar na himeachtaí sin ··· Bhí tuairim mhaith ag Tomás gurbh iad na pílir a rinne é agus nárbh iad na Dúchrónaigh ··· Ba é Tomás an t-iriseoir ba thúisce a fuair preasráiteas ó Éamonn de Valera i dtaobh Fhianna Fáil nuair a bunaíodh an páirtí i mBealtaine 1926
Ó CONCHEANAINN, Tomás (1870–1961) Tomás Ó CONCHEANAINN Tomás Bán Níosáirde 1870 1961 Inis Meáin, Co ··· Ceann de na cúiseanna ba ea obair na dtimirí agus ba é Tomás an chéad timire ··· Ba é Tomás an duine ab óige ··· Toisc go raibh sé fionn a thugtaí ‘Tomás Bán’ air agus toisc go raibh Tomás eile ina chomharsa aige ··· Chaith Tomás tamall gairid i Scoil na mBráithre Paitríseacha i nGaillimh agus i samhradh 1887 d’fhág sé Inis Meáin le dul go dtí na Stáit Aontaithe
Ó GRÍOFA, Tomás (1829–1896) Tomás Ó GRÍOFA 1829 1896 M bailitheoir lámhscríbhinní tábhairneoir múinteoir Diarmuid Breathnach Máire Ní Mhurchú Fiontar, Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath i gcomhar le Cló Iar-Chonnachta agus bunúdair na mbeathaisnéisí, Diarmuid Breathnach agus Máire Ní Mhurchú Foilsiú ar líne These pages may be freely searched and displayed ··· Ta cúpla véarsa d’amhrán faoin Rinn Bhuí a chum Tomás féin i gcló ag Mahon ··· Bhí léamh na Gaeilge aige agus is é tuairim Mahon gurbh ón scríobhaí Tomás Ó Gruimhthuin a d’fhoghlaim sé sin ··· Is dóigh leis freisin gur fhreastail Tomás ar Scoil Náisiúnta an Daingin ··· Bhí Tomás ina bhall den Pháirtí Daonlathach ach in 1884 bhí sé ina bhall den ‘People’s Party,’ arbh ar chearta oibrithe agus ar chearta sibhialta a bhí an bhéim acu
Ó CATHASAIGH, Tomás (c.1861–1937) Tomás Ó CATHASAIGH c.1861 1937 Coillte Mach, Co ··· Deir sé freisin go raibh Tomás ceithre scór bliain d’aois nuair a d’éag sé ··· ‘Tinncéir ab ea Tomás agus a chlann roimhe, ach chuir a mháthair fúithi sa mbaile mór seo ··· Nuair a bhí Tomás ina ógfhear phós sé cailín as an mbaile, agus lean le ceird na dtincéirí – ag déanamh earraí stáin; agus ceannaitheoir miúileanna agus a leithéidí ab ea é freisin ··· Dúirt Tomás leis an gCraoibhín gurbh óna sheanathair, Seán Buí Ó Raghallaigh, fear arbh as Caisleán an Bharraigh ó cheart dó ach a chaith 40 bliain ag obair do Mháirtínigh Bhaile na hInse, a d’fhoghlaim sé na scéalta nuair a tháinig Seán Buí chun cónaithe in aice le Coillte Mach
DE BHALDRAITHE, Tomás Mac Donnchadha (1916-1996) Tomás Mac Donnchadha DE BHALDRAITHE 1916 1996 Baile na Cora, Co ··· 2010 ‘Le breis is trí scór bliain anuas tá Tomás de Bhaldraithe ag plé le léann na Gaeilge ··· Is beag duine nach n-admhódh go bhfuil a chuid oibre i rith na mblianta sin tar éis cur go mór le stádas na Gaeilge sa saol acadúil agus sa tsochaí trí chéile’; is mar sin a bhain Vivian Uíbh Eachach an ceann dá agallamh fada le Tomás in Comhar, Feabhra agus Márta 1995 ··· Chuir Proinsias Mac Aonghusa eagar ar Tomás de Bhaldraithe: cuimhní cairde (1997); chomh maith le haistí ann lena dheirfiúr Caitlín, lena chliamhain Máirtín Ó Flathartaigh, a iníon Clíona agus a mhac Pádraic, tá cuntais ann ag Liam de Paor[q.v.], Proinsias Mac Aonghusa, Proinsias Mac Cana, Seán Mac Réamoinn, Eilís Ní Bhrádaigh, Anraí Ó Baoighealláin, Art Ó Beoláin[q.v.], Tomás Ó Concheanainn, Brian Ó Cuív[q.v.], Stiofán Ó hAnnracháin, Éamonn Ó hÓgáin, Máirtín Ó Murchú, Úna Uí Bheirn, agus Seosamh Watson, chomh maith lena ndúirt Micheál Mac Craith OFM ag Aifreann éagnairce Thomáis agus le leabharliosta cuimsitheach le Marion Gunn ··· Dúirt Tomás le Risteárd Ó Glaisne in Inniu 8 Nollaig 1972: ‘Bhí an Ghaeilge ó dhúchas ag mo sheanathair ..
Ó FLOINN, Tomás (1910-1997) Tomás Ó FLOINN Morann Flann Mac an tSaoir 1910 1997 An tSráidbhaile, Co ··· Saor cloiche agus tógálaí ba ea a athair Tomás ··· Trí dhuine déag clainne a bhí acu agus ba é Tomás an ceathrú duine den naonúr a mhair ··· Is mar seo a bhí a mhuintir i nDaonáireamh 1911 sa tSráidbhaile: Thomas Flynn (40), ‘brick and stone layer’, a bhean Mary (30), Béarla agus Gaeilge acu beirt agus iad pósta le ceithre bliana; a dtriúr mac, ar duine díobh Tomás a bhí trí mhí d’aois, agus iníon ··· Thug sé le fios in Inniu 13 Lúnasa 1971 (‘Tomás Ó Floinn ag comhrá le Risteárd Ó Glaisne’) go raibh a lán cainteoirí dúchais Gaeilge sa chomharsanacht nuair a bhí sé óg agus go raibh ‘a bheagán nó a mhórán’ di ag a athair
TÓIBÍN, Tomás (1920–2002) Tomás TÓIBÍN Giolla na Leisce 1920 2002 aistritheoir file Diarmuid Breathnach Máire Ní Mhurchú Fiontar, Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath i gcomhar le Cló Iar-Chonnachta agus bunúdair na mbeathaisnéisí, Diarmuid Breathnach agus Máire Ní Mhurchú Foilsiú ar líne These pages may be freely searched and displayed ··· 2010 Tá cuntas air: ag Tarlach Ó hUid in Inniu 19 Meán Fómhair 1957 (‘Comhaimsirigh’); ag Risteárd Ó Glaisne in Inniu 10 Nollaig 1971 (‘Tomás Tóibín ag comhrá le Risteárd Ó Glaisne’); in Irish Times 7 Meitheamh 2002 ag Liam Ó Muirthile (‘An Peann Coitianta’) ··· Bhí Gaeilge na nDéise agus Gaeilge iarthar Chorcaí ag Seán le hoidhreacht agus ‘breac-chainteoir dúchais’, dar le Tomás féin, ó pharóiste na Tuaithe, Ciarraí, ba ea Siobhán ··· Dúirt Tomás in Inniu (1971): ‘Ní cheadófaí Béarla sa teach ··· Dúirt Tomás faoin tréimhse 1945-47 i gContae Chill Chainnigh: ‘Idir an obair agus an saol sóisialta a bhí á chaitheamh agam, chuirinn 200 míle slí díom ar an rothar gach seachtain an uair úd’ (Inniu 1971)
Ó DOMHNALLÁIN, Tomás (1913–2005) Tomás Ó DOMHNALLÁIN 1913 2005 Dealbhna, Co ··· In Clann Uí Dhomhnalláin: the Story of a family, 1987, foilseachán príobháideach, tugann Tomás ginealach a chine, mar aon le cuntas ar a shaol ··· In A History of Kilskyre and Ballinlough, 2004 scríobh Tomás féin aiste an-inléite ar a óige i gCill Scíre agus ar a chuimhní ar an áit anuas go 1926 ··· Ba é Tomás an duine ab óige díobh agus saolaoídh i nDealbhna é 30 Márta 1913 ··· na Mí, nuair a bhí Tomás bliain d’aois
Ó MÍODHCHÁIN, Tomás (1866-1911) Tomás Ó MÍODHCHÁIN 1866 1911 Eanach Dhúin, Co ··· Bheadh Tomás ina bhainisteoir ar thrí cinn de shiopaí páin ar ball ··· Bhí scéal i gcló ag Tomás (‘Taibhse an Phríosúin’) in An Claidheamh Soluis 23 agus 30 Bealtaine 1903 ··· Tarraingíonn Philip O’Leary ár n-aird air in The prose literature of the Gaelic Revival 1881-1921: ideology and innovation, 1994 agus é ag áitiú go ndearna scríbhneoirí na Gaeilge faillí sna heachtraí staire agus na pearsana sin ar thug scríbhneoirí an Bhéarla in Éirinn spás dóibh: ‘For instance, Dublin’s long and eventful history—indeed the history of any important Irish town—is central in no Gaelic historical work with the exception of Tomás Ó Míodhcháin’s slight and chronologically imprecise 1903 story ...’ ··· D’fhógair An Claidheamh Soluis ar 7 Bealtaine 1903 go raibh Tomás ceaptha ina thimire i gConnachta
Ó MATHÚNA, Tomás Mac Donnchadha (c.1866–1936) Tomás Mac Donnchadha Ó MATHÚNA c.1866 1936 M polaiteoir Diarmuid Breathnach Máire Ní Mhurchú Fiontar, Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath i gcomhar le Cló Iar-Chonnachta agus bunúdair na mbeathaisnéisí, Diarmuid Breathnach agus Máire Ní Mhurchú Foilsiú ar líne These pages may be freely searched and displayed ··· Bhí triúr clainne acu agus tugadh ‘Mahony’ mar shloinne ar an duine ba shine díobh, an Tomás s’againne, agus is chuige a thiocfadh Caisleán Mhaigh Chuinn, teach nár mhiste caisleán a thabhairt air ··· Dhealródh an scéal go raibh Tomás go maith as sa saol ··· Nuair a chuaigh dream as Cathair Saidhbhín go Feis na Mumhan i gCorcaigh ba é Tomás a d’íoc na costais ··· Ach b’fhéidir go raibh Tomás 42
MAC NEACAIL, Tomás (1891-1956) Tomás MAC NEACAIL 1891 1956 Kirkoswald, Cumberland, Sasana M deileadóir oirtheoir múinteoir Diarmuid Breathnach Máire Ní Mhurchú Fiontar, Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath i gcomhar le Cló Iar-Chonnachta agus bunúdair na mbeathaisnéisí, Diarmuid Breathnach agus Máire Ní Mhurchú Foilsiú ar líne These pages may be freely searched and displayed ··· Rinne Brian agus Tomás margadh le chéile: mhúin Tomás léamh agus scríobh na Gaeilge dósan agus d’fhoghlaim sé ceartfhuaimeanna na Gaeilge ó Bhrian ··· ‘Is amhlaidh san a tharla gurbh í canúint Mhaigh Eo is mó chleachtaíodh Tomás, cé go raibh ard-eolas aige ar na canúintí go léir’, a dúirt Ó Muimhneacháin ··· Thart ar 1908 a bunaíodh craobh den Chonradh i Newcastle-upon-Tyne agus toisc níos mó eolais a bheith ag Tomás ar léamh na Gaeilge ná bhí ag aon duine eile sa rang ba é a bhí ina mhúinteoir ··· Tomás is mó a mhúin an teanga di
MORIARTY, Tomás (1813–1894) Tomás MORIARTY 1813 1894 M Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath sagart Anglacánach [B9] ministir Diarmuid Breathnach Máire Ní Mhurchú Fiontar, Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath i gcomhar le Cló Iar-Chonnachta agus bunúdair na mbeathaisnéisí, Diarmuid Breathnach agus Máire Ní Mhurchú Foilsiú ar líne These pages may be freely searched and displayed ··· 2010 Seo é an ministir Protastúnach is mó, b’fhéidir, a raibh drochmheas air ag Caitlicigh toisc gur iompaigh sé; ‘Tomás an Éithigh’ a thugtaí air ··· Bhí Tomás agus gasra ógánach i bhfolach sa tseomra agus é beartaithe acu achrann a dhéanamh ··· Bhí pearsantacht, éirim aigne agus blastacht cainte ag Tomás, ach bhí beagán den mbladhmann aige leis—“Tomás an Éitigh” a bhaisteadh an pobal Caitliceach go cotianta air’ (‘Achrann Creidimh’ in Céad Bliain 1871-1971, in eagar ag Micheál Ó Ciosáin,1973) ··· I rith an Ghorta tháinig idir shagairt agus mhinistrí le chéile chun cuidiú leis na boicht agus bhí Tomás ag obair go dícheallach ag roinnt praisí ar na daoine, ba chuma ar Chaitlicigh nó Protastúnaigh iad
Ó CLÉIRIGH, Tomás (1901–1956) Tomás Ó CLÉIRIGH Sean-Ghaedheal 1901 1956 Cnoc Comair, Co ··· Ach deir sé ann: ‘Is é an chéad Tomás Ó Cléirigh a bhí ann—mo sheanathair ó thaobh an athar—Tomás Fionn Ó Cléirigh, é siúd go gcastar píosaí fánacha dá chuid filíochta ar lucht staidéartha lámhscríbheann ··· Tomás Fionn a d’fhág an coláiste le grá do Shíle Beag Ní Chonalláin agus a mheall a croí le focla binne an amhráin úd “Caidé an fáth mé bheith claíte lá,/ Agus nach maireann beo díom ach mo scáil ?”’ ··· Tá cúpla dán le fear darbh ainm Tomás Mac Cléirigh i gcló ag Seosamh Laoide [B1] in Duanaire na Midhe ··· Bhí sé cairdiúil le Pádraic Ó Conaire[B2] agus roghnaigh Tomás de Bhaldraithe cuntas ar a chaidreamh ar an mórscríbhneoir le cur ina chnuasach Pádraic Ó Conaire: clocha ar a charn, 1982
Ó MUIRCHEARTAIGH, Tomás (1907–1967) Tomás Ó MUIRCHEARTAIGH 1907 1967 Baile Átha Cliath M uachtarán ar Chonradh na Gaeilge [B9] grianghrafadóir státseirbhíseach Diarmuid Breathnach Máire Ní Mhurchú Fiontar, Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath i gcomhar le Cló Iar-Chonnachta agus bunúdair na mbeathaisnéisí, Diarmuid Breathnach agus Máire Ní Mhurchú Foilsiú ar líne These pages may be freely searched and displayed ··· Bhí sin íorónta ar bhealach mar is le cúrsaí teanga a bhí a shaol caite ag Tomás; b’é a chreideamh gurb í an teanga ‘máistir na n-ealaíon’ ··· I mBaile Átha Cliath a rugadh Tomás ar 27 Márta 1907 ··· Ba Chorcaíoch a athair Tomás agus ba Chiarraíoch a mháthair Bríd Ní Mhathúna ··· Fuair an t-athair bás nuair a bhí Tomás agus an seisear leanaí eile an-óg agus b’éigean do Thomás tosú ar a phá a thuilleamh sa státseirbhís nuair a d’fhág sé an bhunscoil
Ó MÍOCHÁIN, Tomás (c.1730-1804) Tomás Ó MÍOCHÁIN c.1730 1804 M file Diarmuid Breathnach Máire Ní Mhurchú Fiontar, Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath i gcomhar le Cló Iar-Chonnachta agus bunúdair na mbeathaisnéisí, Diarmuid Breathnach agus Máire Ní Mhurchú Foilsiú ar líne These pages may be freely searched and displayed ··· 2010 Chuir Diarmaid Ó Muirithe a dhánta in eagar in Tomás Ó Míocháin: filíocht, 1988 agus thug eolas ar a bheatha, agus chuir Liam de Paor réamhrá leis (‘Contae an Chláir le linn Thomáis Uí Mhíocháin’) ··· I gcló sa leabhar sin tá ar scríobh Tomás Ó Rathile [B2] faoin bhfile in An Claidheamh Soluis 28 Lúnasa 1917 ··· In Dál gCais: the journal of Clare, 1993 chuir Brian Ó Dálaigh leis an eolas sin (‘Tomás Ó Míocháin and the Ennis School of Gaelic poetry c.1730-1804’) trí shleachta as Ennis Journal, Limerick Journal agus Ennis Chronicle ó 1779 go dtí 1805 a chur i gcló ··· Ba é an dara mac é ag Tomás Ó Míocháin, táilliúir agus file, Ard Soluis i bparóiste Dhúire i mbarúntacht Bhun Raite, Co
Ó FLANNGHAILE, Tomás (1846–1916) Tomás Ó FLANNGHAILE 1846 1916 Cnoc na Coilleadh, Co ··· Bhí Tomás gníomhach ann agus rang Gaeilge ar siúl aige faoina choimirce ··· Tomás a bhí ina bhun ··· In 1898 freisin a bunaíodh craobh Forest Gate de Chonradh na Gaeilge agus toghadh Tomás ina uachtarán ··· In Irisleabhar na Gaeidhlge Bhealtaine 1904 tá achainí a scríobh Torna á thabhairt le fios go raibh Tomás bocht drochshláinteach agus i ngannchuid
MAC CURTÁIN, Tomás (1884–1920) Tomás MAC CURTÁIN 1884 1920 M Scoil na mBráithre Críostaí, An Mhainistir Thuaidh, Corcaigh bailitheoir amhrán [B9] bailitheoir amhrán óglach 1913–1922 [B9] Diarmuid Breathnach Máire Ní Mhurchú Fiontar, Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath i gcomhar le Cló Iar-Chonnachta agus bunúdair na mbeathaisnéisí, Diarmuid Breathnach agus Máire Ní Mhurchú Foilsiú ar líne These pages may be freely searched and displayed ··· Tá a bheathaisnéis scríofa ag Florence O’Donoghue, Tomás MacCurtain, 1958 ··· Ach phós sí Patrick Curtin agus ba é Tomás, a rugadh 20 Márta 1884, an duine ab óige den dáreag clainne ··· Agus níorbh olc an iarracht a dhéanadh Tomás ar chúpla líne amhráín a cheapadh ··· Nuair a bunaíodh na hÓglaigh i gCorcaigh i ndeireadh 1913 ba é Tomás a ceapadh ina rúnaí ar an gcoiste
Ó NUALLÁIN, Tomás (1872–1913) Tomás Ó NUALLÁIN 1872 1913 Baile Átha Cliath M An Ollscoil Ríoga, Baile Átha Cliath aistritheoir scríbhneoir ollamh Diarmuid Breathnach Máire Ní Mhurchú Fiontar, Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath i gcomhar le Cló Iar-Chonnachta agus bunúdair na mbeathaisnéisí, Diarmuid Breathnach agus Máire Ní Mhurchú Foilsiú ar líne These pages may be freely searched and displayed ··· Chuaigh Tomás isteach i gCumann Íosa 18 Lúnasa 1887 agus i ndeireadh a thréimhse san ord bhí sé i gColáiste Stonyhurst ··· ‘Sé Tomás ba chionn siocair leis an obair a chur ar siúl sa deireadh’ a dúradh (idem 4 Aibreán 1908) ··· Scríobh Pádraig Ó Duinnín [B3] in The Leader 27 Samhain 1913: ‘Is léan liom le hinsint gur cailleadh Tomás Ó Nualláin an lá faoi dheireadh agus is mór an méala agus is mór an dochar don Ghaeilge a bhás ··· Ní raibh ach Béarla á labhairt ag Tomás le linn a óige
Ó FIAICH, Tomás (1923–1990) Tomás Ó FIAICH 1923 1990 Áth na Marbh, Co ··· I ndiaidh a bháis dúirt Máirtín Ó Loideáin ODC [q.v.]: ‘Ariamh ní raibh sé aonraic mar go raibh stair agus seanchas agus filí ina chuideachta i ngach áit dá siúladh sé.’ Tá a bheathaisnéis scríofa: ag Risteárd Ó Glaisne (Tomás Ó Fiaich, 1990); ag Billy Fitzgerald (Father Tom: an authorised portrait of Father Tomás Ó Fiaich, 1990) ··· Gan amhras scríobhadh cuid mhór cuntas air tar éis a bháis agus ina measc tá: ‘Fiche bliain faoi bhláth (1969-1989)’ le Tadhg Ó Dúshláine in Feasta, Meitheamh 1990; ‘Bua agus beannaíocht’ le Diarmaid Ó Doibhlin in An tUltach, Meitheamh 1990; ‘Bíonn fir mhaithe gann’ le Proinsias Mac Aonghusa in Feasta, Meitheamh, 1990; ‘An Cairdinéal Tomás Ó Fiaich’ le Réamonn Ó Muirí in An tUltach, Meitheamh, 1990; in Seanchas Ard Mhacha, 1990; in Creggan: Journal of the Creggan Local History Society, 1991 mar a bhfuil cuimhní pearsanta agus cur síos le daichead dá lucht aitheantais ar ghnéithe dá shaol agus ar eachtraí a bhain dó; an réamhrá a chuir Diarmaid Ó Doibhlin le Ón Chreagán go Ceann Dubhrann: aistí le Tomás Ó Fiaich (1992) ··· Cailleadh an mháthair nuair nach raibh ach ocht mbliana d’aois ag Tomás; deirfiúr an athar a thug aire don teaghlach ina diaidh ··· lena thráchtas ‘The Church in Armagh under lay control’; foilsíodh é in Seanchas Ard Mhacha, 1969 le réamhrá a dhéanann tagairt do Chomhairle Vatacáin a Dó agus ról na dtuataí: ‘In fact, of course, it would be difficult to find any country in Europe which placed so much power over church affairs in the hands of the laity as Ireland did at certain periods in the past.’ Bhí sé ar ais sa Mhaigh go ceann bliana agus is i rith an ama sin a bunaíodh Cumann Seanchais Ard Mhacha 17 Bealtaine 1953; ceapadh Tomás ina eagarthóir ar a n-iris Seanchas Ard Mhacha agus d’fhan sé sa phost go 1977
Ó MÁILLE, Tomás Seosamh (1904–1990) Tomás Seosamh Ó MÁILLE Stócach 1904 1990 M Ollscoil na hÉireann, Gaillimh scoláire Diarmuid Breathnach Máire Ní Mhurchú Fiontar, Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath i gcomhar le Cló Iar-Chonnachta agus bunúdair na mbeathaisnéisí, Diarmuid Breathnach agus Máire Ní Mhurchú Foilsiú ar líne These pages may be freely searched and displayed ··· Is é a dúirt Criostóir Túinléigh (iarleabharlannaí Ollscoil na hÉireann, Gaillimh) le Séamus Mac Mathúna, Rúnaí um Ghnóthaí Acadúla na hollscoile, gurb amhlaidh go raibh ranganna Gaeilge á dtabhairt i Manchain ag an (sean) Ollamh Tomás Ó Máille[B3], go raibh Tomás S ··· ag freastal orthu sin, agus gur spreag sean-Tomás é le dul go Gaillimh mar mhac léinn agus gur chuidigh sé go mór leis ··· Bronnadh Topothesia; aistí in ónóir Tomás S Ó Máille, 1982 air ··· Chuir sé eagar ar An tIomaire Ruadh, 1939 le Tomás Ó Máille
Ó CEALLAIGH, Tomás (1879–1924) Tomás Ó CEALLAIGH Ibh Máine 1879 1924 Brisleach, Co ··· Shligigh, a rugadh Tomás Ó Ceallaigh (‘Ibh Maine’) ar 15 Nollaig 1879 ··· I 1920 nuair a bhí ollamh na Gaeilge ar a choimeád—Tomás Ó Máille—chuaigh an tAthair Tomás i bhfeighil a chúraimí ··· Dúirt Tomás Ó Máille nach raibh aon chuimse leis i mbun ranga ··· I gcuntas fada a scríobh Tomás Ó Láimhín (Feasta, Iúil 1952) dúirt sé: ‘Fear beag dathúil deachumtha a bhí ann, é fial, flaithiúil fé mar ba dhual do Cheallach’
PAGE, Tomás (1889–1955) Tomás PAGE 1889 1955 An Muileann gCearr, Co ··· Phós sé Mary Duffy as an Muileann gCearr ar 10 Meán Fómhair 1888 agus sa Mhuileann gCearr a rugadh Tomás i Lúnasa 1889 ··· Thosaigh Tomás ag obair in oifig dhlíodóra a luaithe a d’fhág sé an bhunscoil ··· Tomás a bhí freagrach as na heagráin a cuireadh amach i 1945 agus 1947 (Litriú na Gaeilge—Lámhleabhar an Chaighdeáin Oifigiúil) ··· In aiste ar Thomás in Feasta, Eanáir 1956, dúirt Séamas Daltún faoin bhfiontar sin: ‘Thugadh Tomás cuid mhaith dá chreidiúint do dhaoine eile, ach níl aon amhras nach iad a éirimí féin le haghaidh na hoibre a thug críoch fhónta air
Ó CUILINN, Tomás (1923-2004) Tomás Ó CUILINN 1923 2004 Rialto, Baile Átha Cliath M Scoil Náisiúnta Rialto, Baile Átha Cliath Scoil na mBráithre Críostaí, Sráid Synge, Baile Átha Cliath státseirbhíseach Diarmuid Breathnach Máire Ní Mhurchú Fiontar, Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath i gcomhar le Cló Iar-Chonnachta agus bunúdair na mbeathaisnéisí, Diarmuid Breathnach agus Máire Ní Mhurchú Foilsiú ar líne These pages may be freely searched and displayed ··· 2010 Nuair a bunaíodh Bord na Gaeilge i 1978 ba é Tomás a ceapadh ina Rúnaí ··· Go dtí lá a bháis bhí sé ina rúnaí ag Craobh Inse Chór; nuair a chuaigh Feis Bhaile Átha Cliath in éag ba iad Tomás agus Cathal Ó Feinneadha, a bhí ina Uachtarán ar an gConradh 1965-68, a d’athbhunaigh é agus chaith sé tamall maith ar choiste na Feise sin ··· Cé go raibh sé contúirteach ag státseirbhísigh a bheith bainteach le feachtas dá leithéid níor chuir sin Tomás dá bhuille ··· Ní bheidh an Palace Bar riamh arís mar a bhí, Tomás agus a sheangheansaí Bhaile Átha Cliathach air – caithfidh gurb é an ceann is sine in Éirinn é – agus an duine ba shine in Éirinn a chaith ceann
Ó CONCHUBHAIR, Tomás (1798-c.1865) Tomás Ó CONCHUBHAIR 1798 c.1865 Cnocán Aoibhinn, Co ··· 2010 Tá a dhéantús filíochta in eagar maille le cuntas ar a bheatha ag Eibhlín Ní Dhonnchadha in Tomás Ó Conchubhair agus a chuid filidheachta, 1953 ··· Le táilliúireacht a chuaigh Tomás agus d’imigh go Londan tuairim 1820 agus níor fhill sé riamh ··· Phós sé agus bhí iníon amháin aige a d’éag thall 19 Bealtaine 1845; bhí scríobh na Gaeilge foghlumtha aici i Londain agus chum Tomás caoineadh uirthi
Ó LÁIMHÍN, Tomás Tomás Ó LÁIMHÍN 1913 1975 An Caisleán Riabhach, Co ··· Scríobh An tAthair Tomás Ó Ceallaigh agus a shaothar, 1943
Ó COLMÁIN, Tomás (1881–1949) Tomás Ó COLMÁIN Colm na Scoile 1881 1949 Sord, Co ··· Bhí seisear deartháireacha agus triúr deirfiúracha ag Tomás ··· Ghlac sé páirt freisin sna drámaí a léiríodh ag an bhFeis, An Deoraí le Lorcán Ó Tuathail agus Áine agus Caoimhín le Tomás Mac Domhnaill[q.v.] (idem 2 Meán Fómhair 1910) ··· Bhí sé ar dhuine díobh sin a bhí ar stailc ocrais le Tomás Ághas[B1] ··· Ceapadh Tomás ina chigire scoile faoin Saorstát i 1922 (Misneach 25 Feabhra 1922)
DIOLÚN, Tomás (1884–1971) Tomás DIOLÚN 1884 1971 Inis Crabhann, Co ··· Chuaigh Tomás go dtí an scoil náisiúnta agus as sin ar feadh bliana go dtí Coláiste Naithí i mBealach an Doirín ··· Ba é Tomás ionadaí Bhráithreachas na Poblachta i Sinn Féin, é ina rúnaí oinigh i 1917 agus ina bhall den choiste gnó ó 1917 go 1922 ··· Bhí Tomás ar choiste na Taibhdheirce ar feadh tamaill ··· D’éag Tomás Diolún ar 12 Nollaig 1971
Ó hAODHA, Tomás (1866–1935) Tomás Ó hAODHA 1866 1935 Sráid na Cathrach M Coláiste Phádraig, Droim Conrach, Baile Átha Cliath múinteoir náisiúnta 1882–1922 [B9] múinteoir Diarmuid Breathnach Máire Ní Mhurchú Fiontar, Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath i gcomhar le Cló Iar-Chonnachta agus bunúdair na mbeathaisnéisí, Diarmuid Breathnach agus Máire Ní Mhurchú Foilsiú ar líne These pages may be freely searched and displayed ··· Tomás an duine ba shine sa chlann ··· In 1881 fuair Tomás post monatóra sa scoil áitiúil ··· Léiríodh Seán na Scuab ag Oireachtas 1904 – bhí páirt ag Tomás féin ann – agus Seabhac na Ceathramhan Caoile ag Oireachtas 1906 ··· Dúradh in An Claidheamh Soluis (1 Meitheamh 1906): “Tomás Ó hAodha’s achievement in producing two rattling melodramas – we use the word in no uncomplimentary sense – is probably the greatest that can so far be placed to the credit of the young Irish stage
Ó RAGHALLAIGH, Tomás (1883–1966) Tomás Ó RAGHALLAIGH Tír-Dá-Loch 1883 1966 Leamhchoill, Co ··· Fuair Tomás bunoideachas i Maigh Cuilinn sula ndeachaigh sé go dtí Meánscoil Sheosaimh Naofa i gCathair na Gaillimhe ··· Bhí siad ceadaithe cheana féin ag Tomás Ó Rathile ··· Tharraing Tomás a leabhar siar
DE BHIAL, Tomás (1884–1954) Tomás DE BHIAL 1884 1954 An Seanphobal, Co ··· Ba é Tomás an duine ab óige de cheathrar iníonacha agus ceathrar mac ··· Nuair a chuaigh an Fear Mór go dtí an Rinn chun bheith i bhfeighil Scoil na Leanbh i bhfómhar 1919 chuaigh Tomás ina ionad i gColáiste na nÍosánach, Mungairit, Luimneach ··· Bhí Tomás ina Chathaoirleach ar Choláiste na Rinne ó Lúnasa 1948 go bhfuair sé bás 6 Márta 1954
ÁGHAS, Tomás (1885–1917) Tomás ÁGHAS 1885 1917 Cinn Aird, Co ··· Chuaigh Tomás chuig Scoil an Aird Mhóir ··· D’éag Tomás ar 25 Meán Fómhair 1917 ··· Fear tréitheach ba ea Tomás: bhí sé óg dathúil; file, ceoltóir agus amhránaí ba ea é: péintéir maith amaitéarach é
Ó MÁILLE, Tomás (1880–1938) Tomás Ó MÁILLE The Prof 1880 1938 Muintir Eoghain, Co ··· Chuir Tomás isteach ar chathaoir na Sean-Ghaeilge i mBaile Átha Cliath agus ar ollúnacht na Gaeilge i nGaillimh ··· Seachas de Hindeberg [B2] is beag má bhí aon scoláire Gaeilge eile san am a raibh seilbh aige ar chaint na Gaeltachta agus ar an scoláireacht nua eolaíoch araon mar a bhí ag Tomás ··· Casadh air Colm Ó Gaora[q.v.], fear a shíl go raibh Tomás chomh dona leis an bPiarsach ag ól tae ··· D’fhág an tOllamh Tomás Ó Broin[q.v.] an cur síos seo air i gcuntas lámhscríofa ar a óige atá i seilbh a iníne: ‘An nóiméad a bhfaca tú Tomás Ó Maille, thug tú faoi deara go raibh máchail éigin sa gcliathán clé, rud a d’fhág tarraingt ann
LUIBHÉID, Tomás (1904–1980) Tomás LUIBHÉID 1904 1980 Leataoibh Mór, Co ··· B’fhéidir a rá gurbh as saol an bhéaloidis a fáisceadh Tomás ··· Fuair Tomás post ansin i Scoil Cholm Cille, bunscoil lán-Ghaelach Shráid Mhaoilbhríde i mBaile Átha Cliath ··· D’éag Tomás 13 Aibréan 1980
Ó MONACHÁIN, Tomás (1881–1953) Tomás Ó MONACHÁIN 1881 1953 An Lorgain, Co ··· Scríobhadh sé scéalta in An Stoc 1925–8 (faoin ainm Tomás Ó Mannacháin) ··· D’fhoilsigh Coiscéim Timire Aniar—Tomás Ó Mannacháin
2010 Ba iad Peadar Ó hAnnracháin [B1] agus é féin an bheirt timirí a ceapadh i Samhain 1901 chun cabhair a thabhairt don chéad timire Tomás Bán Ó Concheanainn [B2] ··· Deartháir é le Micheál agus Tomás Ó Máille[q.v.] ··· Mhaigh Eo di (d’éag sí Iúil 1916), a dheirfiúracha Máire (36), Caitlín (34), Sinéad (30), a dheartháireacha Peadar (23), Tomás (20) agus Éamonn (17) ··· I nDaonáireamh 1911 bhí ceathrar ann: Sorcha (38), múinteoir scoile; Tomás, ollamh ollscoile; Peadar, múinteoir scoile; agus Pádraig, arb é an cur síos atá air ‘Mac feirmeora’ ··· Thug sé féin agus a dheartháir Tomás cuairt ar oileáin Chonamara i mBealtaine 1913 le linn don tíofas a bheith forleata ann agus rinne siad roinnt moltaí in An Claidheamh Soluis 7 Meitheamh 1913, i dtaobh tithíochta, sláinteachais, fostaíochta
Tá cuntais ar a bheatha is a shaothar in Pádraic Ó Conaire (1947) le hÁine Ní Chnáimhín, Pádraic Ó Conaire agus aistí eile (dara heagrán 1939) le Seosamh Mac Grianna, Scothscéalta (1956) in eagar ag Tomás de Bhaldraithe, Aistí Phádraic Uí Chonaire (1978) in eagar ag Gearóid Denvir, Clocha ar a charn (1982) in eagar ag Tomás de Bhaldraithe, Gaillimh agus aistí eile (1983) le Proinsias Mac Aonghusa, in Léachtaí cuimhneacháin (1983) in eagar ag Gearóid Denvir, in aiste in The Irish Times 13 Deireadh Fómhair 1983 ag Nollaig Ó Gadhra agus in Saoirse Anama Uí Chonaire (1984) le Tomás Ó Broin[q.v.] ··· Dar le Pádraigín Riggs: ‘Ba é Tomás Ó Broin an chéad duine a thug faoi staidéar cuimsitheach a dhéanamh ar na pearsana in Deoraíocht ··· Tábhairneoir a athair Tomás Ó Conaire as Ros Muc ··· In aon rang ansiúd leis bhí Éamon de Valera agus Tomás Ó Rathile
Ó LÓCHÁIN, Tomás (1864-1942) Tomás Ó LÓCHÁIN 1864 1942 M scéalaí/seanchaí [B9] scéalaí Diarmuid Breathnach Máire Ní Mhurchú Fiontar, Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath i gcomhar le Cló Iar-Chonnachta agus bunúdair na mbeathaisnéisí, Diarmuid Breathnach agus Máire Ní Mhurchú Foilsiú ar líne These pages may be freely searched and displayed ··· Ceapadh an tAthair Brian Ó Críocháin [B3] mar shagart paróiste i gCill Bheagnada i 1927 agus ba é a chuir Tomás in aithne d’Fhionán Mac Coluim [B1], d’Éamonn Ó Tuathail [B2] agus don Athair Eric Mac Fhinn ··· Ar an gcuma sin a d’éirigh sé cairdiúil le Tomás Ó Máille [B3]
Ó CONBÁ, Tomás (1877-1962) Tomás Ó CONBÁ 1877 1962 Droim na Daoile, Co ··· Ba é Tomás (23) an mac ba shine agus ‘mac feirmeora’ an ghairm bheatha a bhí aige; ag na tuismitheoirí agus ag Tomás amháin a bhí Gaeilge
Ó SÚILLEABHÁIN, Tomás Rua (1785-1848) Tomás Rua Ó SÚILLEABHÁIN 1785 1848 An Bán Ard, Co ··· The Songs of Tomás Ruadh O’Sullivan, the Iveragh poet, 1914 ··· Deir Breandán Breathnach in The man and his music ..., 1996, san alt ‘The Pipers of Kerry’, gur phíobaire a athair agus go dtugtaí ‘Píobaire na bPluc’ air; deir sé gur mháistir rince agus fidléir ba ea Tomás féin
Ó CAISIDE, Tomás [Mac Caiside] (c.1700–c.1749) Tomás Ó CAISIDE Tomás Mac Caiside An Caisideach Bán c.1700 c.1749 An Driseachán, Co ··· Mar aguisín sa leabhar tá leagan de chuid den eachtra as lámhscríbhinn in Acadamh Ríoga na hÉireann a bhfuil an dáta 1754 leis (cé gurb é 1782 an dáta ceart dar le hÉamonn Ó Tuathail[B2] in Éigse, samhradh 1939); deir Nic Philibín faoi: ‘Is cosúil go bhfuil an chóip seo níos bunúsaí ná cóip Uí Fhearghail agus gur díreach as scríbhinn an údair a tarraingíodh í, gan aon “chomaoin a chur ar an aisde”.’ D’aistrigh Adrian Kenny na dánta agus eile go Béarla in An Caisideach Bán: the Song and Adventures of Tomás Ó Casaide, 1993 ··· Tá beagáinin eile eolais, go háirithe ar mhuintir Chaiside, agus ar an áit cois na hÉirne arbh as iad, ag Éamonn Ó Tuathail sa léirmheas a rinne sé ar leabhar Mhairghréad Nic Philibín in Éigse, samhradh 1939; tá dánta Éamoinn Uí Chaiside sa leabhar aici freisin agus dearbhaíonn Ó Tuathail go raibh gaol aigsean le Tomás
Ó RATHILE, Tomás (1882–1953) Tomás Ó RATHILE 1882 1953 Lios Tuathail, Co ··· Rugadh Tomás Ó Rathile ar 11 Samhain 1882 ag 6, An Chearnóg, Lios Tuathail, Co ··· Rugadh 15 leanbh dóibh agus ba é Tomás an cúigiú duine den 13 a mhair ··· I ndiaidh bunscolaíochta agus tamaill i gColáiste Mhichíl, Lios Tuathail, chaith Tomás tréimhse i gColáiste na Carraige Duibhe ··· Nuair a d’fhoilsigh an tOllamh Tomás Ó Raghallaigh Filí agus filidheacht Chonnacht (1938) chuir an Rathileach ina leith go raibh a eagráinsean de dhánta ann gan chead agus chaith sé go neamhthrócaireach leis
Fear a chuir trí cinn is daichead d’ainmneacha cineálacha feamainne le chéile agus a thug sampla de gach ceann díobh ní beag a eolas ar chladaí...’, a dúirt Tomás Ó Máille[B3] sa réamhrá a chuir sé le leabhar Shéamuis, Cladaigh Chonamara, 1938 ··· In ‘Seosamh Daibhéid agus cuid dá chairde’ (Feasta, Deireadh Fómhair 1988) tuairimíonn Tomás de Bhaldraithe gur cheal Béarla a theip air cead dul go dtí na Stáit Aontaithe a fháil ón gconsalacht i mBaile Átha Cliath ··· Deir Tomás gur oibrigh sé an seanchleas, dul go Ceanada agus scrúdú a sheasamh a bhí i bhfad níos éasca ··· Chabhraigh Seosamh Daibhéid leis chun eagar a chur air agus ar bhealaí eile (Tomás de Bhaldraithe in Feasta, Deireadh Fómhair 1988)
Scríobh a dheartháir Tomás Ó Máille[q.v.] ina thaobh: ‘Chuaigh sé ag múineadh scoile nuair a bhí sé an-óg agus bhí sé ag múineadh ar an Trá Bhán (Garmna), i nDoire Fhinghin (Sraith Salach) agus i gCorr na Móna ··· Breathnach, as ucht clár dhátheangach a cheapadh, agus bhí sin ag obair aige ina scoil féin’ (Diarmuid Donn, 1936, aistí Mhichíl in An Claidheamh Soluis 1903–5 agus arís i 1909 in eagar ag Tomás Ó Máille) ··· Tháinig cnuasach amhrán a rinne sé féin agus Tomás, Amhráin Chlainne Gaedheal amach i 1905 ··· Bhí an t-úrscéal Naoi ngábhadh an Ghiolla Dhuibh á scríobh aige, agus Tomás a chuir eagar air blianta i ndiaidh a bháis
XXIV 1955 (1957) seanchas a thóg Tomás Ó Broin síos uaidh, mar aon le cuntas ar a shaol agus ar Mhionloch ··· Deir Tomás Ó Broin gur fhan Risteard dall ar an teanga sin ar feadh a shaoil ··· ‘Thosaigh sé ag fairsingiú sa talamh, agus ag neartú bonn ar bhonn go dtí sa deireadh go raibh sé ina fheilméara láidir’, deir Tomás Ó Broin ··· Seo é an cur síos a rinne Tomás Ó Broin ar a cuid scéalaíochta is amhránaíochta: ‘An litríocht a bhí ar a bhéal ag Risteard d’éirigh sí fite lena shaol agus lena phearsantacht fhéin
Mac eile le Micheál ba ea Tomás ··· ‘The death of Tomás Ruiséal by a thrust from the bayonet of a British soldier deprives the Language Movement in Clare of a fine, promising young múinteoir .. ··· Sna tuairisci cuirtear Tomás i gcomórtas leis an mairtíreach Duibhneach eile, Tomás Ághas [B1]
Ó FLAITHEARTA, Tomás (1890–1936) Tomás Ó FLAITHEARTA T.J ··· Is cosúil gurbh é Tomás an chéad iriseoir ar phléigh Seán Beaumont[B1] leis a phlean chun an páipéar An t-Éireannach a bhunú ··· ‘Dá bhrí sin ní hamháin go raibh dlúthbhaint ag Tomás Ó Flaithearta le bunú an pháipéir, ach ba é a chuir tús leis an nuacht áitiúil ann agus ba thúisce a chuir tuairisc chonspóideach áitiúil isteach
Ó SÚILLEABHÁIN [O’Sullevane], Tomás (fl.1722–1726) Tomás Ó SÚILLEABHÁIN Thomas O’Sullevane fl.1722–1726 M scríbhneoir Diarmuid Breathnach Máire Ní Mhurchú Fiontar, Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath i gcomhar le Cló Iar-Chonnachta agus bunúdair na mbeathaisnéisí, Diarmuid Breathnach agus Máire Ní Mhurchú Foilsiú ar líne These pages may be freely searched and displayed ··· Ba é Tomás Ó Súilleabháin, is cosúil, a scríobh an Dissertation úd ··· Is dóigh le Bernadette Cunningham (The world of Geoffrey Keating ..., 2000) gurbh é an Súilleabhánach a chuir tús leis an tuairimíocht go raibh Céitinn ag taisteal i mbréigriocht, é a bheith ina chónaí i bpluais sna Gaibhlte, agus a leithéid: ‘O’Sullevane, writing just prior to the publication of O’Connor’s English translation of Foras Feasa, had his own reasons for seeking to underestimate if not discredit Keating’s work.’ Is cosúil gurbh ó Thiobraid Árann don Súilleabhánach seo; bhí comhfhreagras aige le Tomás Ó Duinn éigin i gCaiseal i dtaobh cuimhní ar Chéitinn a mhair i dTiobraid Árann
Ó NÉILL, Tomás P ··· (1921-1996) Tomás P ··· Foilsíodh an bheathaisnéis Fiontán Ó Leathlobhair, 1962 agus admhaíonn Tomás ann gur thug Donncha Ó Céileachair[B4] cabhair mhór dó chun slacht a chur air ··· Bhí d’ardmheas ag an Uachtarán de Valera ar an saothar sin gur iarradh ar an Roinn Oideachais Tomás a scaoileadh saor óna phost chun beathaisnéis údaraithe de Valera a scríobh ··· Ba é Tomás dáiríre údar De Valera, 1970, cé go dtugann Hutchinson, foilsitheoirí, tús áite don Earl of Longford sa leathanach teidil