Aimsíodh breis is 50 alt. Níl á liostú anseo ach an 30 ceann is fearr a fhreagraíonn do d'iarratas.
Ó DUBHTHAIGH, Niall (1874–1961) Niall Ó DUBHTHAIGH 1874 1961 Gort an Choirce, Co ··· 68) Ar an mBealtaine, Gort an Choirce, Dún na nGall, a rugadh Niall ar 9 Aibreán 1874 ··· Níor chaith Niall ach tamall an-ghairid ar scoil ··· Nuair a chuir a athair bácús dá chuid féin ar bun chuaigh Niall agus an chlann ar fad ag obair ann ··· D’imigh triúr de na mic go Meiriceá agus thug Niall agus Aodh Albain orthu féin
Ó DÓNAILL, Niall [foclóirí] (1908–1995) Niall Ó DÓNAILL Niall Ó Domhnaill 1908 1995 Ailt an Eidhinn, Loch an Iúir, Co ··· 2010 Tá eolas ar shaol agus ar shaothar an fhoclóirí mhóir seo: in Inniu 17 Samhain 1950 sa tsraith ‘Comhaimsirigh’; in Amárach 18 Nollaig 1981 ag Séamus Mac an Rí; in agallamh le Liam Ó Muirthile in Comhar, Aibreán 1989; ag Dónall Ó Baoill in Scríbhneoireacht na gConallach (1990) in eagar ag Nollaig Mac Congáil; ag Éamonn Ó hÓgáin (‘Niall Ó Dónaill 1908-1995’) agus ag Risteárd Ó Glaisne (‘Niall Ó Dónaill: cuimhní pearsanta’) in Anois 18-19 Feabhra 1995; in ‘Tuarascáil’ in Irish Times na Céadaoine i ndiaidh a bháis ··· Chaitheadh Tarlach ó Mheitheamh go Samhain ag obair le feirmeoir in Albain agus fuair bás nuair a bhí Niall 13 bliana d’aois agus ba é an chuimhne a d’fhan ag an mbuachaill óg air: ‘É ina éadaí Domhnaigh agus mála aige ag dul anonn an pháirc ar a bhealach go hAlbain ··· In Tomás de Bhaldraithe: cuimhní cairde (1997) cuireann Eilís Ní Bhrádaigh síos ar an gcaoi ar athshnaidhmeadh cairdeas eatarthu in 1959: dúirt Niall leis an Muirthileach go raibh deich mbliana, tar éis do Forbairt na Gaeilge a theacht amach, nuair nár labhair Séamus leis ar chor ar bith; i ndiaidh bhás Shéamuis chuir sé eagar ar chnuasach dá ghearrscéalta, Cora cinniúna 1 (1993) agus Cora cinniúna 2 (1993) ··· Shíl Niall féin gur chuir obair an aistriúcháin seacht mbliana ar gcúl é mar scríbhneoir
MAC GIOLLA BHRÍDE, Niall (1861–1942) Niall MAC GIOLLA BHRÍDE 1861 1942 Faiche Mhór, Co ··· Le súil go gcuirfí i ngéibheann é thug Niall cuairt ar an mbeairic i nDoire ach bhí an fhíneáil íoctha gan fhios ag duine anuasal éigin ··· Casadh Niall agus Liam Ó Connacháin, tuairisceoir ag anDerry People, ar a chéile i 1935 agus chabhraigh Liam leis chun Dírbheathaisnéis, 1939, a scríobh ··· Fuair Niall Mac Giolla Bhríde bás ar 24 Meán Fómhair 1942
Óna athair agus a mháthair a chloiseadh sé bunáite a scéalta ach bhíodh sé ag éisteacht freisin le Niall Ó Baoill, an scéalaí ab fhearr dár chuala sé riamh, dar leis féin ··· Fuair an mac ab óige aige, Niall Johnny, bás ar 13 Deireadh Fómhair 1995 ··· Chuir Niall Ó Domhnaill eagar ar scór scéal dá chuid in Scéalta Johnny Shéimisín a d’fhoilsigh Comhaltas Uladh i 1948
Ó DOMHNAILL, Niall [Niall Johnny] (c.1907–1995) Niall Ó DOMHNAILL Niall Johnny Ó Domhnaill c.1907 1995 M saothraí feirme múinteoir aistritheoir Diarmuid Breathnach Máire Ní Mhurchú Fiontar, Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath i gcomhar le Cló Iar-Chonnachta agus bunúdair na mbeathaisnéisí, Diarmuid Breathnach agus Máire Ní Mhurchú Foilsiú ar líne These pages may be freely searched and displayed
MAC SUIBHNE, Niall (1895–1949) Niall MAC SUIBHNE 1895 1949 An Chruit Uachtarach, Co ··· D’aistrigh Niall Néal Dearg, 1935 agus Críocha Fiadháine an tuaiscirt, 1935 (Red Cloud agus The Wild North Land, úrscéalta le General Sir William Butler) ··· Shíl Niall agus Ultaigh eile go mbeadh canúint na Mumhan á sá siar sa scornach orthu
Mac ba ea é le Niall Ó Domhnaill agus a bhean Honoria Joyce, an Mhala Raithní, Co ··· Bhí siopa agus talamh ag Niall (1838–1927) ··· Nuair a bunaíodh craobh de Chonradh na Gaeilge sa Mhala Raithní 10 Iúil 1899 tuairiscíodh in An Claidheamh Soluis gur toghadh Niall Ó Domhnaill ina leasuachtarán agus Máirtín Ó Domhnaill ina chomhrúnaí
2010 Tá cuntais ar an bhfile pobail seo ag Pádraig Ó Baoighill in Gaeltacht Thír Chonaill: Ó Ghleann go Fánaid, 2000 agus in Óglach na Rosann: Niall Pluincéad Ó Baoighill, 1994 ··· Chum sé amhrán i mBéarla faoi Niall Pluincéad Ó Baoighill, an poblachtach a maraíodh sa Chogadh Cathartha i 1923
Bhí iarracht den phiúratánachas san athair agus dúil ar leith aige, ródhúil, b’fhéidir, i gceart na teanga; tá portráid an-inléite den fhear cúise seo tarraingthe ag a mhac Niall in Smile and be a villain!, 1995 ··· Deir Niall nár fhéad Tomás teacht ar aon téacs Rúisise nuair a bhí sé ag foghlaim na teanga sin ach amháin bíobla na heaglaise Ortadocsaí agus gurbh in ainneoin fholáireamh a athar a léigh sé é ··· ‘Déanann sé aithris chruinn ar mhórán saghasanna daoine, chomh cruinn agus a dhéanfadh a dheartháir Niall, an t-aisteoir, dar leat’ (Ó Glaisne)
2010 Tá cuntas ar an scríbhneoir seo ag Risteárd Ó Glaisne in Niall Brunicardi, 1997 (bhí nia le Pádraig pósta ar iníon le Brunicardi) agus tá cuntas iarbháis ag Brunicardi in Agus, Eanáir 1996 ··· Sna 1970idí chuidigh sé le Niall Brunicardi chun Éigse na Mainistreach, comhlacht foilsitheoireachta, a bhúnú; Liam de Noraidh, Cill Uird, 1980, in eagar ag Pádraig, a gcéad leabhar
., 1995 deir Seán Ó Tuama: ‘His poetry in Irish exudes an intimate lyric magic; indeed his poetic voice is more lucid, more natural perhaps, in his Irish poems than those in English.’ Tá gearrchuntas a mhic Niall ar fáil ar an idirlíon ··· Deir a mhac Niall gur chaith sé cuid dá óige ar altromas amuigh faoin tuaith i dteach a sheanmháthar i gCamas: ‘There he learned, by listening, to speak and understand the Gaelic language.’ Deir Ó Glaisne: ‘Cainteoirí dúchais Gaeilge ab ea a dhá sheanathair agus a dhá sheanmháthair ··· Rugadh Niall i 1971
Ach ba chuimhin le banchéile a mic Niall í bheith ag iarraidh Gaeilge a fhoghlaim ó chláir raidió Aindriais Uí Mhuimhneacháin sna 1920idí ··· Rugadh cúigear clainne dóibh – Gabriel Patrick (‘Sarsfield’), an t-ard-státseirbhíseach cáiliúil, Donal, Niall, Roderick agus Brenda – chomh maith le beirt a d’éag ina naíonáin
Dhealródh sé ar aiste ag Niall Ó Dónaill in Comhar, Iúil 1981 (“Ní chuirfinn a ainm féin as a riocht air, d’ainneoin gur shíolraigh sé ó Chlann Mhic Ghrianna”) gurb é ‘Mac Grianna’ a shloinne ó cheart ··· Tugadh cead i ndiaidh a bháis do Niall Ó Dónaill atheagar a chur ar a chuid leabhar do ghlúin léitheoirí nach raibh an seanlitriú ná an cló Gaelach ar a gcleachtadh acu ar choinníoll go gcloífeadh sé go dílis le Gaeilge Shéamuis agus gan í a ligean as a riocht ··· Dúirt a chara Niall Ó Dónaill faoi san aiste sin in Comhar: “Thug sé féin a theanga chun cruinnis thar aon scríbhneoir eile as Gaeltacht Thír Chonaill ina lá, agus mhúin sé don chuid eile againn gné de Ghaeilge na hÉireann a mhúnlú as an chanúint a tháinig ó dhúchas linn”
Cara leis ba ea Niall Ó Dónaill[q.v.] agus tá a chuntas-san in Scríbhneoireacht na gConallach (1990) in eagar ag Nollaig Mac Congáil ··· Deir Niall Ó Dónaill gurbh é Peadar O’Donnell a roghnaigh Seosamh chun leabhar dá chuid a aistriú ‘nuair a bhí a shláinte ag briseadh air agus é fágtha ar bheagán saothraithe’; chreid Mac an Bheatha gur faoi dheireadh 1936 a thosaigh sé ar Adrigoole Uí Dhomhnaill a aistriú ··· Deir Niall Ó Dónaill: ‘Tháinig an cosc, cuid mhaith, as na gearáin phoiblí a rinne scríbhneoirí mar Sheosamh é féin ar chóras aistriúcháin an Ghúim.’ Is dóigh le Ó Muirí go raibh teacht isteach réasúnta aige ón obair ach nárbh é an sórt duine é a n-oirfeadh an córas íocaíochta dó, is é sin an t-airgead a bheith ag teacht ina chnapanna anois is arís
2010 Bhí dlúthbhaint aici le trí cinn d’fhoclóirí móra: English-Irish dictionary (1959) in eagar ag Tomás de Bhaldraithe[q.v.]; Foclóir Béarla-Gaeilge (1977) in eagar ag Niall Ó Dónaill[q.v.] agus Tomás de Bhaldraithe; agus le ‘Foclóir na Nua-Ghaeilge’ (Acadamh Ríoga na hÉireann), fiontar arbh é de Bhaldraithe arís a bhí i gceannas air ··· Tá a hainm i liosta de cheithre dhuine dhéag a bhí ar fhoireann Foclóir Gaeilge-Béarla (1977) arbh é Niall Ó Dónaill[q.v.] an t-eagarthóir
Deir Pádraig Ó Baoighill: ‘Bhí Síle Ní Dhubhgáin agus a deirfiúr Cití ar thórramh Phluincéid (Niall Pluincéad Ó Baoill 1898-1923) i gCeann Caslach i mí Bealtaine 1923 ··· I rith a saoil d’oibir Síle go dícheallach do Ghluaiseacht na Poblachta, do Choláiste Gaeilge Ghort an Choirce agus do gach rud a bhain le hÉirinn.’(Óglach na Rosann: Niall Pluincéad Ó Baoighill, 1994)
Ba é Niall (a d’éag 1596) athair Chonaill, agus ba é a sheanathairsean, Connla (d’éag 1 Feabhra 1588), a bhí ina thaoiseach ar Chineál Fhiachach ··· Ní léir go raibh a athair Niall ina thaoiseach ach, má bhí, is é a mhac Ros a bhí ina oidhre air
Tá na filí Pádraig Mac a Liondain [q.v.] agus Niall Óg Mac Murchaidh (– 1714) le háireamh i measc a chairde ··· Fuair a chara Niall óg Mac Murchaidh bás i 1714 agus a bheirt deartháireacha i 1717
Is dóigh gurbh i ngeall ar an muinín a bhí as a bhreithiúnas i gcúrsaí scríbhneoireachta go raibh mórbhaint aige leis an gClub Leabhar ó thosach i 1948, é ina stiúrthóir in éineacht le Niall Ó Dónaill[B8], Liam Ó Briain[B3] agus Máirín Ní Mhuiríosa[B1] agus ina chathaoirleach ó 1966 ··· ‘Is cuimhin liom an uair a thug mé féin agus Niall Ó Dónaill cuairt air [Liam Ó Flaithearta B8] chun iarraidh air leabhar a thabhairt dúinn
Bhí an polaiteoir Niall Blaney pósta ar a dheirfiúr Eva
Niall Rua a bhí ar a athair agus bhí a mhuintir ina lianna ag Mag Uidhir Fhear Manach leis na céadta blian; bhí cuid díobh freisin ina bhfir léinn
D’fhág Niall Sheridan pictiúr den ógfhear againn in Irish Times 2 Aibreán 1966: ‘A round pale face, with piercing eyes and two gleaming front teeth bared in a pseudo-smile, gave him an air of demoniac innocence—which was by no means misleading’ ··· Chuir Niall Montgomery síos ar an gcontrárthacht sin a bhí ina nádúr (Irish Times 2 Aibreán 1966): ‘It is sad to think that one won’t tomorrow receive from him the customary typewritten unsigned, annihilating denunciation
In agallamh le Liam Ó Muirthile (Comhar, Aibreán 1989) mhaígh Niall Ó Dónaill[q.v.] nach raibh ann ach clúdach trialach ach gur shíl Tomás gurbh in é an clúdach a bhí le bheith ann; dhearbhaigh sé nach raibh achrann riamh eatarthu ··· Ba mhinic Niall rannpháirteach i gclár cáiliúil raidió Thomáis, Fadhbanna Gaeilge
Bhí a mhuintir in ann a nginealach a rianadh siar go Niall Naoi nGialla
Bhí alt ina thaobh ag Niall Comer, Uachtarán Chomhaltas Uladh, agus múinteoir in Acadamh na mBuachaillí i nDún Geanainn, in Gaelscéal ar 27 Lúnasa 2010 agus bhí beathaisnéis ghairid in The Irish Times ar 11 Meán Fómhair 2010
For my own part, I felt as if I had a personal acquaintance with Niall of the Nine Hostages, or Con of the Hundred Battles (or bottles, as poor Mangan mis-styled the hero), or with Leogaire, who would not mind the exhortations of St Patrick, but insisted on being interred, sword in hand, in his rath at Tara ..
Phós a dheirfiúr Eva an polaiteoir Niall Blaney
Mac ba ea é le Conall Ó Domhnaill, Tiarna Leifteanant Chontae Dhún na nGall le linn Shéamuis II, agus Gráinne Ní Dhomhnaill, iníon leis an Ruairí Ó Domhnaill sin ar gharmhac é le Niall Garbh Ó Domhnall (1569–1626)
Scéalaí freisin ba ea athair Mhicí Seán Néill, mangaire eallaigh (d’éag ar 24 Eanáir 1936) agus is óna athairsean, Niall, a fuair Johnny Shéimisín [Seán] Ó Domhnaill [B1] an chuid is mó dá scéalta
Dúirt fear dá chúntóirí, Niall Ó Dónaill, in agallamh a foilsíodh in Comhar, Bealtaine 1989 gur chuir de Valera brú ar an Roinn Oideachais an foclóir a fhoilsiú gan a thuilleadh moille agus gur tugadh amach é sula raibh sé críochnaithe i gceart
Scríobh Niall Ó Domhnaill in Scéala Éireann ina thaobh: “Father Canice was a great scholar and a gentle friendly man who was modest about his work
‘Gaeltacht ba ea an ceantar le linn óige Phádraig, ach is leir ar litir a scríobh sé ar 8 Lúnasa 1853 chuig George Petrie [q.v.] (i gcló ag Niall Comer in An tUltach, Iúil 2005) i dtaobh bhailiú na n-amhrán nach raibh labhairt na Gaeilge aige ag an am sin: ‘My only regret is that I have so little time and cannot speak Irish
Dúirt timire Chonradh na Gaeilge, Aodh Ó Dubhthaigh [faoi Ó DUBHTHAIGH, Niall B1], in An Claidheamh 7 Samhain 1914; ‘Ní féidir do aoinneach a insint go deo an méid oibre a rinne sé ar son chúis na Gaeilge’
Níor thaitin le Niall Mac Muircadhaigh, file, an tsaoirse a thugadh Ó Donnghaile dó féin sa dán díreach
Foilsíodh Éist leis an gCóta: saothar foclóireachta Sheáin a’ Chóta á mheá agus á mheas (2001) le Niall Ó Brosnacháin
De réir na teistíochta a rinne Niall Garbh Ó Domhnaill ar 7 Lúnasa 1606 bhí Mac Artúir gníomhach i Sasana (’That one Robert McArthur, a Jesuit, is now in England, in the habit of a captain, and doth from thence advertise the Earls of all occurences’)
Deir a mhac Niall (i gcuntas nár foilsíodh): ‘He was fervently against the compulsive requirements of taking Irish in schools, feeling that the language and culture could best be promoted through enthusiasm and self-desire.’ I 1952 fuair sé seilbh ar Galway Bay Products Ltd agus meastar go raibh baint an-mhór aige le geansaithe Árann a phoibliú agus a easpórtáil
Ba scoláire é Donncha a raibh léann na leabhar agus na lámhscríbhinní air thar mar a bhí ar aon duine eile de bhunadh Mhúscraí a chuaigh i mbun saothruithe léann an bhéaloidis i gCúige Mumhan.’ Ba é ionadaí na Mumhan é sa chlár cáiliúil raidió Fadhbanna Gaeilge, mar a mbíodh Tomás de Bhaldraithe [q.v.], Niall Ó Dónaill [q.v.] agus Máirtín Ó Cadhain [B4] rannpháirteach freisin, agus ba eisean a roghnaigh Éigse chun léirmheas fada a scríobh ar an imleabhar d’Atlas Heinrich Wagner [q.v.] a bhaineann le canúintí na Mumhan (Éigse, samhradh-geimhreadh 1967)
I nGaeilge a líonadh foirm 1911: bhí an lánúin pósta le 21 bliain agus den seisear a rugadh dóibh bhí cúigear beo; sa teach bhí Niall (7); Julia (5); Eithne (3)
Bhí muintir Uiginn in ann, dar leo féin, a nginealach a rianú siar go dtí Niall Naoighiallach
Foilsíodh Dialann deoraí (1960); sa réamhrá deir Niall Ó Dónaill[q.v.]: ‘Tá buanna bunaidh an scríbhneora go tréan ag Mac Amhlaigh
Nílid ann.’ ‘Céad-eagarthóir 'Graiméar Gaeilge na mBráithre Críostaí’ an cur síos atá ar an údar in eagrán 1999 agus deirtear sa réamhrá: ‘Tharla Foclóir Gaeilge-Béarla Uí Dhónaill ar an bhfód le tamall agus gan é féin agus Graiméar Gaeilge na mBráithre Críostaí ag réiteach le chéile ar chorrphointe ba mhaith an deis é an t-eagrán úr seo le soiléiriú nó iomlánú a dhéanamh ar phointí áirithe, nó iad a shimpliú, i bhfianaise fhás na teanga agus ghnás na n-údar.’ Thug Niall Ó Dónaill[q.v.] cúnamh dó chun an t-eagrán nua sin a réiteach
Sampla eile de dhua agus de luachmhaireacht a shaothair is ea na 750 d’eiteáin éideafóin a líon sé le hábhar a bhailigh sé ó Niall Ó Dubhthaigh[B1], rud ab ionann agus milliún focal a bhí le scríobh aige
I bpáirtíocht le Niall Ó Dónaill [q.v.] d’ullmhaigh sé ina dhiaidh sin sraith d’fhoclóirí aonteangacha Gaeilge agus chuir sé cnuasach d’fhocail Chorca Dhuibhne ar fáil do chartlann na gcanúintí Gaeilge sa Choláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath
I gcomhar le Brian agus le Niall Sheridan chuir sé eagar i 1934 ar an iris ghrinn Blather
Bhí liosta focal agus cabhair eile tugtha aige d’fhoireann English-Irish Dictionary, 1959 in eagar ag Tomás de Bhaldraithe[q.v.] agus bhí sé tamall de 1963-64 ar fhoireann an Foclóir Gaeilge-Béarla, 1977 mar Eagarthóir Cúnta ag Niall Ó Dónaill[q.v.]
Bhí Niall Tóibín ar dhuine dá dhaltaí sa Mhainistir Thuaidh agus in Smile and be a villain!, 1995 molann sé an chaoi a raibh sé in ann spéis an ranga a mhúscailt sa stair agus sa Laidin
Ina mbaill den ghrúpa éirimiúil seo, bhí Máirtín Ó Díomsaigh[q.v.], Seán Ó Síothcháin, Seámus Ó Tuama agus Niall Tóibín.’ D’éag Pádraig Ó Caoimh ar 15 Bealtaine 1964 agus Seán a ceapadh mar Ard-Rúnaí Chumann Lúthchleas Gael ina dhiaidh
Bhí cáil náisiúnta orthu go léir agus níl á lua anseo ach leath na gcomrádaithe a bhí ag Breandán sa phost sin: Neasa Ní Annracháin, Ginette Waddell, Brendan Cauldwell, Peter Dix, Conor Farrington, Séamus Forde, Aiden Grennell, Eamonn Keane, Eamon Kelly, Laurence O’Dea, Brian O’Higgins, Tom Studley, Niall Tóibín
Notwithstanding her background in science, she had first-rate literary judgment and was an excellent text editor.’ D’fhoilsigh an comhlacht leabhair na n-údar Gaeilge ba mhó iomrá i rith na tréimhse sin: Máirtín Ó Cadhain [B4], Séamus Ó Néill [B3], Niall Ó Dónaill [B8], Micheál Mac Liammóir [B4], Donncha Ó Céileachair [B4], Máire Mhac an tSaoi, Liam Ó Flaithearta [B8], Seán Ó Lúing[B8], Leon Ó Broin [B8], Annraoi Ó Liatháin [B1]...