Tá cuntas cuimsitheach (‘Páidí Fhéilimí Láidir Mac Cú Uladh’) ar an scéalaí seo ag Breandán Mag Fhinn in Irisleabhar Mhá Nuad 1996-97: féilscríbhinn an Doibhlinigh, 1997 agus is air sin atá an tuairisc seo bunaithe. Bhí sé ar dhuine de na cainteoirí dúchais deireanacha i dTír Eoghain. Is dó a thiomnaigh Breandán Ó Doibhlin an t-úrscéal An Branar gan Cur, 1979. An tAthair Mag Fhinn a chuir an ola dhéanach ar Pháidí in Ospidéal na hÓmaí. Tá cuntas air ag Bearnárd Ó Dubhthaigh in Feasta, Samhain 1958 agus bhí sraith alt (‘Scoth Scéalaí Thír Eoghain’) ag Pádraig Ó Baoighill in Irish News um Shamhain 1987.

‘Ba as Corrach an Ealta i gceantar Rúscaigh i bparóiste Bhoth Domhnaigh Íochtar do chlann Chú Uladh, ar a dtugadh “Láidir”. Ainm eile ar Bhoth Domhnaigh is ea Muintir Luinigh, de réir na seandaoine, agus i ngleann Abhann Choilleadh i gcroílár Mhuintir Luinigh atá Gleann Láirc lom leargach agus Corrach an Ealta cúl le gréin, mar a raibh cónaí ar bhunús chainteoirí dúchais deireanacha Ghaeilge Thír Eoghain’ (Mag Fhinn). Ba iad James McCullagh, gréasaí, agus Mary Teague a thuismitheoirí. Baisteadh é ar 26 Márta 1882. Ba é an duine ba shine é de thriúr buachaillí agus beirt chailíní. Níor chaith sé ach tamall ar scoil agus níor phós aon duine den teaghlach. Bhí gabháltas beag acu i gCorrach an Ealta. Cheannaigh siad gabháltas eile in Achadh na Méireacán, cúig mhíle slí uathu, agus chuaigh a dheartháir John agus a mháthair chun cónaithe ansiúd agus d’fhan Páidí agus a dheirfiúr Mary Anne i gCorrach an Ealta. Páidí is mó a dhéanadh obair na feirme. Bhí sé inniúil ar scata de cheirdeanna: gréasaíocht, siúinéireacht, diallaiteoireacht, caoladóireacht, gaibhneacht, déanamh poitín. ‘Bhí ceird ar leith aige, agus is cosúil gurb é an duine deireanach a chleacht í in Éirinn, in Albain nó i Sasain, agus is í sin fíodóireacht na luachra. Thuill sé clú leis an úim chapall a dhéanadh sé ar an dóigh sin...’ (idem). Shíl duine de na comharsana nach dtugadh a dheartháir John a dhóthain dó le n-ithe ach tuairimíonn Mag Fhinn ‘nárbh í an chócaireacht an cheird ba chruthanta ag ceachtar acu’!

Rinne Proinsias Ó Conluain agallaimh leis agus tá na taifid i gcartlann raidió RTÉ. ‘Agus ba é an scéalaí deireanach in Ulaidh taobh amuigh de Thír Chonaill agus Reachrainn a raibh na seanscéalta Gaeilge aige’ (idem). D’éag sé ar 11 Iúil 1958 agus cuireadh é i reilig Rúscaí. In Padaí Láidir Mac Culaidh agus Gaeltacht Thír Eoghain, 2009 tá cur síos ag Pádraig Ó Baoighill ar na teagmhálacha a bhí aige leis an seanchaí seo sna 1950idí, chomh maith le breis mhaith eolais.

Diarmuid Breathnach

Máire Ní Mhurchú