Is beag duine ar mhó a rinne a bheatha scáthántacht ar eachtraí na tréimhse 1904–1924. Cúrsaí teanga, litríochta, polaitíochta agus réabhlóide, bhí dlúthbhaint aige leo go léir. Rugadh é i Learpholl. Patrick Langford Beazley ó Achadh Deo, Cill Airne, a athair agus Nancy Hickie ón gCaisleán Nua Thiar a mháthair. Bhí dúil acu beirt sa scríbhneoireacht. Bhí an t-athair ina eagarthóir ar The Catholic Times ó 1884 amach. Ag na hÍosánaigh i gColáiste Proinsias Xavier a bhí Piaras ar scoil. Dhealródh sé gur thall a thosaigh sé ar cheird an iriseora. Lena pheann a shaothraigh sé a chuid ar feadh a shaoil. Percy Beazley an leagan Béarla a d’úsaideadh sé.

Thagadh sé go hÉirinn go minic le linn a óige. Bhí a uncail ina shagart paróiste i dTuath Ó Siosta in aice an Neidín. Gaeltacht ba ea an áit sin agus d’éirigh le Piaras an teanga a fhoghlaim sách maith chun go mbeadh litir i nGaeilge i gcló uaidh in An Claidheamh Soluis nuair a bhí sé a 17. Chuaigh sé isteach i gCraobh an Chéitinnigh nuair a tháinig sé chun cónaithe i mBaile Átha Cliath in 1905. Ach oiread lena chomh-Chéitinnigh níor fhéad sé riamh fanacht glan ar ghráscair pholaitiúla an Chonartha. A rúnsan i dtaobh an neamhspleáchais pholaitiúil a thug ar an gCraoibhín éirí as an uachtaránacht ag Ard-Fheis 1915. Sheas Piaras féin don oifig sin in 1920 ach bhuaigh Sceilg air. Ó 1917 go 1920 bhí sé ina eagarthóir ar pháipéar an Chonartha, Fáinne an Lae. Eisean is minice a luaitear le bunú na heagraíochta teanga An Fáinne.

Ach ar an litríocht is mó a d’fhág sé a lorg. Thriail sé gach foirm: an fhilíocht (Bealtaine 1916 agus dánta eile, 1920); an gearrscéal (tá ar scríobh sé idir 1912 agus 1920 cnuasaithe in Earc agus Áine agus scéalta eile, 1946); an t-úrscéal (Astronár, 1928); an t-aistriúchán (Eachtra Pheadair Schlemihl ón nGearmáinis in 1909 agus cúpla dráma); an léirmheastóireacht (Éigse Nua-Ghaedhilge, 2 iml., 1933–4, léargas ar an tréimhse 1600–1850).

An dráma is mó a shaothraigh sé. In 1906, dáta luath i stair na drámaíochta Gaeilge, léiríodh a dhráma stairiúil Coramac na Cuile. Ar feadh achair fhada ba é Piaras ba mhó a bhí ag soláthar drámaí. Bhuaigh sé duaiseanna Oireachtais cúpla bliain as a chéile. In 1913 bhunaigh sé na hAisteoirí, cumann drámaíochta. Thugadh siad cuairt ar Ghaeltacht na Mumhan agus anuas go 1920 bhíodh léirithe acu go rialta i mBaile Átha Cliath, drámaí Phiarais féin acu go minic. Foilsíodh cnuasach dá dhrámaí grinn in 1929 faoin teideal An sgaothaire agus cúig drámaí eile ‘Ceardaí an dráma éatroim’ a thug Muiris Ó Droighneáin air, cé gur scríobh sé tragóidí freisin—An Danar (1929), a bhain an Bonn Óir ag Aonach Tailteann 1928, agus An bhean chróga (1931). Drámaí eile is ea Cúigeachas (1927), Blúire páipéir (1937) agus An fear fógraidheachta (1938).

Níorbh fhéidir a rá go raibh beatha an réabhlóidí agus an pholaiteora deighilte amach ó chúrsaí ealaíne agus teanga. A chomh-Chéiteannach Cathal Brugha a thug Piaras isteach i mBráithreachas na Poblachta. Piaras faoi deara gur toghadh Seán Mac Diarmada ina bhall de Choiste Gnó an Chonartha in 1915. Nuair a bunaíodh na hÓglaigh ceapadh é ina Leas-Cheannaire sa Chéad Chath agus in 1916 bhí sé ag troid i gceantar Shráid an Rí. Gearradh pianseirbhís air agus chaith sé tamaill i bpríosúin Portland agus Lewes. Ba ghnách leis laoithe braighdeanais a chumadh agus é faoi ghlas. Scaoileadh saor é ar 17 Meitheamh 1917. Toghadh ina bhall de Choiste Gnó Shinn Féin é agus in Olltoghchán 1918 toghadh é d’Oirthear Chiarraí. Bhí páirt mhór aige sna hullmhúcháin don Chéad Dáil ar 21 Eanáir 1919. Gabhadh é i Márta 1919 agus d’éalaigh sé as Príosún Mhuinseo. I mí na Bealtaine cuireadh anonn go dtí Birmingham é agus ansin go Strangeways. Ach arís d’éalaigh sé. Ceapadh é ina Stiúrthóir Poiblíochta don Rialtas agus ina eagarthóir ar An tÓglach. Scríobh sé In Maryboro’ and Mountjoy: the prison experience (1919).

Ó 1921 go 1923 bhí sé ina T.D. do Chiarraí agus Iarthar Luimnigh. Bhí sé go mór ar son an Chonartha Angla-Éireannaigh agus tugadh post maorghinireáil dó san arm. Ceann dá dhualgais cinsireacht a dhéanamh agus, iorónta go leor, ba air a thit sé Fáinne an Lae féin ‘a bhánú’. Nuair a d’fhág sé an tArm in 1924 scríobh sé beathaisnéis Mhichíl Uí Choileáin i mBéarla, Michael Collins and the making of a new Ireland. Bhí conspóid timpeall an tsaothair sin nuair a foilsíodh é in 1926. Scríobh sé na saothair seo a leanas freisin: Beirt na bodhaire bréige (1936); An fear as Buenos Aires (1936); Cluiche cártaí (1936). Faoin teideal Isliú chun buadha (1939) d’aistrigh sé She stoops to Conquer (Oliver Goldsmith).

Amuigh ar imeall chúrsaí na tíre a chaith sé fuíollach a shaoil. Thuairimigh Risteard Ó Glaisne in aiste chuimsitheach (Scríbhneoirí na nua-ré: ceannródaithe, 1974) nár ‘leor mar dhúshlán faoi chun an mianach a bhí ann a thabhairt chun aibiúlachta na daoine ba mhó ar thug sé a shaol ina measc agus ar shaothraigh sé ar a son’. Faoi 1943 ba é Piaras an t-aon duine amháin a bhí fágtha den bhuíon a thug eolas an bhóthair chun na nualitríochta. D’éag sé ar 22 Meitheamh 1965. Níor phós sé riamh.

Ag scríobh ar Inniu ar 26 Feabhra 1982 dúirt Ciarán Ó Nualláin faoi: ‘Taobh amuich den Phiarsach ní féidir go raibh aon duine ba daingne a sheas in aghaidh an-smacht Shasana agus ba bhuaine a thug dílseacht dochloíte don Ghaeilge ná é’.

Foilsíodh i 2007 An Béaslaíoch: beatha agus saothar Phiarais Béaslaí (1881-1865) (2007) le Pádraig Ó Siadhail. Tá leabhar Phádraig lomlán le heolas faoi gach gné de shaol Phiarais ach cuirfear spéis ar leith sa scéal a insíonn sé ar Lily Mernin. Clóscríobhaí i gCaisleán Bhaile Átha Cliath i rith 1914-22; ba í a sholáthraíodh eolas do Mhícheál Ó Coileáin, via Piaras, i dtaobh a mbíodh beartaithe ag an gCaisleán. Rugadh leanbh mic di i Londain in 1922 agus níl puinn amhrais ar Phádraig Ó Siadhail ach gurbh é Piaras an t-athair. Thugadh sé cabhair airgid do Lily (d’éag sí in 1957). B’eol go maith do Phiaras gurbh é féin an t-athair. Níor casadh an mac air go dtí 1944, ach níorbh eol riamh don mhac, Seán Maguire, gurbh é Piaras a athair. Ait go leor, tá a hiontráil féin ag Mernin in DIB agus is é a deirtear ann i dtaobh a mic ‘... there is circumstantial evidence to suggest that his father was Piaras Béaslaí’.

Tá tuilleadh eolais faoin mbeatha seo ar fáil ar http://dib.cambridge.org/ »

Diarmuid Breathnach

Máire Ní Mhurchú